genealogia

[ Pami─Ö─ç zbiorowa a losy rodziny ]

W przestrzeni relacji rodzinnych spotykaj─ů si─Ö i wzajemnie przenikaj─ů dwa nurty zbiorowej pami─Öci. Pierwszy, to┬áwspomnienia ÔÇÜwielkiej historiiÔÇÖ. Poczucie uczestniczenia w wydarzeniach i procesach o istotnym znaczeniu dla dziej├│w ca┼éego narodu jest w Polsce do┼Ť─ç powszechne, ponad 40% Polak├│w mia┼éo lub ma w rodzinie kogo┼Ť, kto bra┼é udzia┼é w wa┼╝nych wydarzeniach historycznych.┬áPami─Ö─ç o dziejach rodziny┬áto drugi nurt pami─Öci funkcjonuj─ůcy w rodzinie. W ci─ůgu minionych kilkunastu lat wiedza Polak├│w o rodzinnej przesz┼éo┼Ťci poszerza si─Ö. Sprzyjaj─ů temu: wyd┼éu┼╝anie si─Ö ┼Ťredniej d┼éugo┼Ťci ┼╝ycia, popularyzacja technik rejestracji otaczaj─ůcej rzeczywisto┼Ťci, trendy kulturowe – w ostatniej dekadzie┬ázmienia si─Ö spo┼éeczne rozumienie historii, wa┼╝ne staj─ů si─Ö losy zwyczajnych ludzi. Przejawem zmian w spo┼éecznym postrzeganiu przesz┼éo┼Ťci jest praktyczne dzia┼éanie. W r├│┼╝nych miastach uczestnicy bada┼ä m├│wili, ┼╝e „rodziny szukaj─ů si─Ö, je┼╝d┼╝─ů po parafiach”. Poszukiwanie korzeni w jakim┼Ť stopniu inspirowane jest przez szko┼é─Ö. Zgodnie z nowymi programami: „dzieciom w szkole ka┼╝─ů robi─ç takie drzewa genealogiczne”. Losy rodziny s─ů wa┼╝nym w─ůtkiem prywatnych dyskusji o przesz┼éo┼Ťci, oko┼éo 80% respondent├│w twierdzi, ┼╝e w ich domach rozmawia si─Ö na ten temat. Zwyczaj prowadzenia rozm├│w o losach rodziny w du┼╝ym stopniu zale┼╝y od do┼Ťwiadcze┼ä i upodoba┼ä jej cz┼éonk├│w, a wi─Öc od tego, czy s─ů w rodzinie utalentowani gaw─Ödziarze i wdzi─Öczni s┼éuchacze. Ale opr├│cz czynnik├│w losowych na zwyczaj rozmawiania o losach rodziny du┼╝y wp┼éyw wywiera┬áinstytucjonalizacja rodzinnej pami─Öci. Na podstawie bada┼ä mo┼╝na jednak wyodr─Öbni─ç┬átrzy typy ÔÇÜinstytucjiÔÇÖ, czyli ustalonych, i regularnie realizowanych wzor├│w r├│l i zachowa┼ä spo┼éecznych. [1] Po pierwsze, istniej─ů┬áwzory wspominania los├│w rodzinnych. [2] Drug─ů instytucj─ů rodzinnej pami─Öci jest┬ákustosz, czyli┬á„ciocia w momencie jak przesz┼éa na emerytur─Ö” albo wujek, kt├│ry „zbiera┼é wiadomo┼Ťci po archiwach i ma skompletowane do dziesi─Öciu pokole┼ä. [3] Trzecia instytucja to┬árodzinna skarbnica, kt├│ra znajduje si─Ö w co drugim domu, bowiem wed┼éug danych z bada┼ä, obecnie oko┼éo 50% deklaruje posiadanie rodzinnych pami─ůtek.

Rodzina odgrywa wa┼╝n─ů rol─Ö w kreowaniu i podtrzymywaniu zbiorowej pami─Öci, a tak┼╝e w tworzeniu poczucia ci─ůg┼éo┼Ťci oraz zakorzenienia jednostki. W przestrzeni zwi─ůzk├│w rodzinnych spotykaj─ů si─Ö i wzajemnie przenikaj─ů dwa nurty zbiorowej pami─Öci. Pierwszy, to

wspomnienia ÔÇÜwielkiej historiiÔÇÖ,

kt├│ra wywiera wp┼éyw na losy rodzin. Poczucie uczestniczenia w wydarzeniach i procesach o istotnym znaczeniu dla dziej├│w ca┼éego narodu jest w Polsce do┼Ť─ç powszechne. Kolejne badania socjologiczne, prowadzone od roku 1970 wskazuj─ů (pomimo pewnych r├│┼╝nic metodologicznych), ┼╝e ponad 40% Polak├│w mia┼éo lub ma w rodzinie kogo┼Ť, kto bra┼é udzia┼é w wa┼╝nych wydarzeniach historycznych (Tabela 1).

Tabela 1: Udział członków rodziny w wydarzeniach historycznych
1987/2003: Czy kto┼Ť z Pana(i) rodziny bra┼é kiedykolwiek udzia┼é w wa┼╝nych wydarzeniach historycznych?
1970/1999: Czy w Pana(i) rodzinie byli lub s─ů ludzie, kt├│rzy brali udzia┼é w wa┼╝nych wydarzeniach historycznych?
1970198719992003
(%)
TakZ najbli┼╝szej rodziny434943374340
tylko z dalszej rodziny63
Nie/Trudno powiedzie─ç57506357
N=2159 OBOPN=1374 CBOSN=1111 CBOSN=800
ISP PAN

W rodzinach ankietowanych najcz─Ö┼Ťciej spotykamy uczestnik├│w wielkich wojen dwudziestego stulecia: drugiej wojny ┼Ťwiatowej oraz pierwszej, znacznie rzadziej wymienianej. Lista pami─Ötnych wydarze┼ä, kt├│rych uczestnikami byli cz┼éonkowie rodzin respondent├│w, stopniowo ulega zmianom. Ostatnie badania wskazuj─ů, ┼╝e w por├│wnaniu z sonda┼╝em z ko┼äca lat osiemdziesi─ůtych zmniejsza si─Ö odsetek wspominaj─ůcych udzia┼é cz┼éonk├│w rodziny w wydarzeniach sprzed 1939 roku, natomiast coraz cz─Ö┼Ťciej m├│wi si─Ö o uczestnictwie w tym, co dzia┼éo si─Ö po wojnie.

Proste wyliczenie historycznych wydarze┼ä nie oddaje specyfiki pami─Öci o wielkiej historii widzianej z perspektywy zwyk┼éych, pojedynczych ludzi. Jej cech─ů charakterystyczn─ů jest indywidualizacja, nak┼éadanie si─Ö autobiograficznego do┼Ťwiadczenia konkretnego cz┼éowieka na schematy pami─Öci zbiorowej. Dane zebrane w czasie dyskusji grupowych prowadzonych w lecie 2003 ramach projektu badawczego Instytutu Studi├│w Politycznych PAN ┼Ťwiadcz─ů, ┼╝e dzieje opowiadane w taki spos├│b znacznie r├│┼╝ni─ů si─Ö od tego, co znajdujemy w mediach lub w pracach profesjonalnych historyk├│w. Pami─Ö─ç prywatnych statyst├│w jest nieci─ůg┼éa i utrwala fragmenty dziejowego procesu widzianego przez pryzmat tego, co dla jednostek osobi┼Ťcie wa┼╝ne. Inn─ů w┼éa┼Ťciwo┼Ťci─ů rodzinnej pami─Öci o ÔÇÜwielkiej historiiÔÇÖ jest rozd┼║wi─Ök pomi─Ödzy osobistym do┼Ťwiadczeniem a stereotypem utrwalonym w dyskursie publicznym. W trakcie bada┼ä szczeg├│lnie wyra┼║nie zarysowa┼éy si─Ö trzy w─ůtki. Po pierwsze, „jest du┼╝o z┼éych opowie┼Ťci o (ÔÇŽ) odno┼Ťnie partyzantki” – stwierdzi┼é jeden z uczestnik├│w dyskusji z Podlasia. W─ůtek drugi, kt├│ry pojawi┼é si─Ö w kilku grupach, to historie o „dobrych Niemcach”, trzeci to opowie┼Ťci o ┼╝o┼énierzach sowieckich, kt├│rzy niszczyli wyzwalane tereny (wspominano o tym w Gda┼äsku i we Wroc┼éawiu), a ludno┼Ť─ç mog┼éa si─Ö wszystkiego obawia─ç: „┼é─ůcznie z mordem, ucieka┼éy wszystkie panny, m─Ö┼╝atki, babcia zosta┼éa, bo by┼éy te dzieci.”

Pami─Ö─ç o dziejach rodziny

to drugi nurt pami─Öci funkcjonuj─ůcy w przestrzeni relacji rodzinnych. W ci─ůgu minionych kilkunastu lat wiedza Polak├│w o rodzinnej przesz┼éo┼Ťci poszerza si─Ö. W miar─Ö szczeg├│┼éow─ů wiedz─Ö o dziadkach lub o wcze┼Ťniejszych przodkach deklarowa┼éo oko┼éo 30% badanych w latach 1970 i 1987 i nieco ponad 40% w badaniach z ostatnich lat (Tabela 2).

Tabela 2: Wiedza o przesz┼éo┼Ťci rodziny
Jak daleko w przesz┼éo┼Ť─ç si─Öga Pana(i) wiedza o swojej rodzinie?
ODPOWIEDZI1970198719992003
(%)
Wiedza o tym ÔÇÜco dzia┼éo si─Ö za mego ┼╝yciaÔÇÖ27262119
Wiedza o tym ÔÇÜco by┼éo za ┼╝ycia moich rodzic├│w, zanim przyszed┼éem(┼éam) na ┼ŤwiatÔÇÖ37403635
Wiedza o dziadkach/ wcze┼Ťniejszych pokoleniach30324145
Trudno powiedzie─ç/ wychowywa┼éem(┼éam) si─Ö poza rodzin─ů6212
N=2159 OBOPN=1374 CBOSN=1111 CBOSN=800
ISP PAN

Wynik te wydaj─ů si─Ö sprzeczne z codziennym do┼Ťwiadczeniem. Wydaje nam si─Ö, ┼╝e w coraz wi─Ökszym stopniu ┼╝yjemy tera┼║niejszo┼Ťci─ů, a i badania wskazuj─ů, ┼╝e zmniejszaj─ů si─Ö odsetki uwa┼╝aj─ůcych, ┼╝e wiedza o przesz┼éo┼Ťci potrzebna jest w ┼╝yciu. Z drugiej strony, przesz┼éo┼Ť─ç rodzinna staje si─Ö dla nas bardziej ni┼╝ kiedy┼Ť bliska i dost─Öpna. Sprzyjaj─ů temu r├│┼╝ne czynniki. Pierwszy, to wyd┼éu┼╝anie si─Ö ┼Ťredniej d┼éugo┼Ťci ┼╝ycia, dzi─Öki kt├│rej posiadanie dziadk├│w wydaje si─Ö oczywiste, nie s─ů te┼╝ rzadko┼Ťci─ů dziarscy pradziadkowie. Do tego spopularyzowa┼éy si─Ö r├│┼╝ne techniki rejestracji otaczaj─ůcej nas rzeczywisto┼Ťci, fotografii, filmowania czy nagrywania d┼║wi─Öku. Ale te┼╝ trendy kulturowe sprzyjaj─ů wzbogacaniu pami─Öci rodzinnej, bo w ostatniej dekadzie┬ázmienia si─Ö spo┼éeczne rozumienie historii. Losy zwyczajnych ludzi ich codzienna, wype┼éniona prac─ů przesz┼éo┼Ť─ç rodziny staj─ů si─Ö wa┼╝ne: „Ka┼╝dy ma swoj─ů histori─Ö, nie musia┼é by─ç w AK, partyzantem, maj─ů stare dokumenty, albumy, zdj─Öcia czy stare opowie┼Ťci. To jest ich historia te┼╝” – powiedzia┼é jeden z dyskutant├│w z Bia┼éegostoku. Inny stwierdzi┼é: „Nikt z rodziny mojej nie bra┼é udzia┼éu w powstaniach, nikt w wojnie nie zgin─ů┼é, w O┼Ťwi─Öcimiu nikt nie zgin─ů┼é, w Katyniu nie. Nikt nie by┼é internowany. Nie mam ┼╝adnej wiedzy, kt├│r─ů bym zyska┼é tylko du┼╝o religijno┼Ťci i duchowo┼Ťci im zawdzi─Öczam. Historia zacznie si─Ö teraz ode mnie”,

Przejawem zmian w spo┼éecznym postrzeganiu przesz┼éo┼Ťci jest┬ápraktyczne dzia┼éanie. W r├│┼╝nych miastach uczestnicy bada┼ä m├│wili, ┼╝e „rodziny szukaj─ů si─Ö, je┼╝d┼╝─ů po parafiach”. Poszukiwanie korzeni w jakim┼Ť stopniu inspirowane jest przez szko┼é─Ö. Zgodnie z nowymi programami dzieci w wielu szko┼éach tworz─ů drzewa genealogiczne i spisuj─ů relacje o przesz┼éo┼Ťci.

Wiedza o przesz┼éo┼Ťci rodziny (podobnie jak wiedza o przesz┼éo┼Ťci w og├│le) jest wyra┼║nie zr├│┼╝nicowana spo┼éecznie. Jak ┼éatwo si─Ö domy┼Ťli─ç, zainteresowanie tym, co min─Ö┼éo wzrasta z wiekiem. Wiedzy o przesz┼éo┼Ťci sprzyja wykszta┼écenie, za┼Ť ludzie, kt├│rzy edukacj─Ö zako┼äczyli na szkole podstawowej bardzo ma┼éo wiedz─ů o swoich przodkach. Ale wa┼╝n─ů rol─Ö odgrywaj─ů w tym zakresie ustalone wzory zachowa┼ä, to czy w rodzinie

prowadzi si─Ö dyskurs o przesz┼éo┼Ťci.

Por├│wnanie bada┼ä socjologicznych z lat 1987 oraz 2003 (Tabela 3) prowadzi do wniosku, ┼╝e aktywno┼Ť─ç w tym zakresie wykazuje stabilizacj─Ö, z oznakami niezbyt silnej tendencji spadkowej: twardo trzymaj─ů si─Ö (nieco ponad 10%) najbardziej aktywni, cz─Östo dyskutuj─ůcy o przesz┼éo┼Ťci. Zmniejszy┼é si─Ö odsetek rodzin, w kt├│rych rozmawia si─Ö przesz┼éo┼Ťci od czasu do czasu, a r├│wnocze┼Ťnie wzr├│s┼é odsetek tych, kt├│rzy nigdy w kr─Ögu rodziny nie poruszaj─ů spraw dotycz─ůcych przesz┼éo┼Ťci.

Tabela 3: Rozmowy o przesz┼éo┼Ťci w kr─Ögu rodziny
Czy zdarza si─Ö Panu(i) rozmawia─ç, dyskutowa─ç na temat przesz┼éo┼Ťci w kr─Ögu rodziny?
19872003
(%)
Tak, cz─Östo11442141
Tak, od czasu, do czasu3329
Tak, ale rzadko30523157
Nie, nigdy2226
Trudno powiedzie─ç/ nie mam rodziny43
N=1374
CBOS
N=800
ISP PAN

Tematem najcz─Ö┼Ťciej poruszanym jest druga wojna ┼Ťwiatowa, cho─ç wyra┼║nie zmniejsza si─Ö kr─ůg ludzi tocz─ůcych na ten temat prywatne rozmowy (1987: 49% og├│┼éu badanych, 2003: 28%). W roku 1987 cz─Östo rozmawia┼éo si─Ö o okresie mi─Ödzywojennym (9%), obecnie czasy PRL s─ů wa┼╝nym tematem rozm├│w rodak├│w.

Wa┼╝nym w─ůtkiem prywatnych dyskusji o przesz┼éo┼Ťci s─ů losy rodziny (Tabela 4). Oko┼éo 80% respondent├│w twierdzi, ┼╝e w ich domach rozmawia si─Ö na ten temat. Tyle tylko, ┼╝e wed┼éug bada┼ä z 2003 roku, regularne i w miar─Ö cz─Östo m├│wi si─Ö o przesz┼éo┼Ťci rodzinnej w oko┼éo 40% dom├│w (raz w miesi─ůcu lub cz─Ö┼Ťciej 6%, kilka razy w roku 36%). Z drugiej strony, w co pi─ůtym domu (19%) nigdy si─Ö nie prowadzi rozm├│w o przesz┼éo┼Ťci rodziny. Ca┼ékowity brak dyskusji o losach rodziny skorelowany jest z nisk─ů pozycj─ů spo┼éeczn─ů, z przynale┼╝no┼Ťci─ů do ┼Ťrodowisk, w kt├│rych nie wykszta┼éci┼é o si─Ö poczucie, ┼╝e warto i trzeba podtrzymywa─ç rodzinn─ů pami─Ö─ç.

Tabela 4: Rozmowy o przesz┼éo┼Ťci rodziny
1999: Czy w Pana(i) rodzinie -bli┼╝szej i dalszej – rozmawia si─Ö lub rozmawia┼éo o historii waszej rodziny, jej dawniejszych losach?
2003: Czy zdarza si─Ö Panu(i) rozmawia─ç w kr─Ögu rodziny o losach Pana(i) rodziny w przesz┼éo┼Ťci?
19992003
(%)
TAK7981
NIE1919
Trudno powiedzie─ç20
N=1111
CBOS
N=800
ISP PAN

Zwyczaj prowadzenia rozm├│w o losach rodziny cz─Östo ma charakter transmisji wiedzy mi─Ödzy pokoleniami i w du┼╝ym stopniu zale┼╝y od do┼Ťwiadcze┼ä i upodoba┼ä jej cz┼éonk├│w, a wi─Öc od tego, czy s─ů w rodzinie utalentowani gaw─Ödziarze i wdzi─Öczni s┼éuchacze. Ale opr├│cz czynnik├│w losowych na zwyczaj rozmawiania o losach rodziny du┼╝y wp┼éyw wywiera

instytucjonalizacja rodzinnej pami─Öci.

Z pozoru okre┼Ťlenie takie nie pasuje do rodziny, w kt├│rej podstaw─ů wi─Özi s─ů emocje i bezpo┼Ťrednie, nieformalne relacje. Na podstawie bada┼ä mo┼╝na jednak wyodr─Öbni─ç┬átrzy typy ÔÇÜinstytucjiÔÇÖ, czyli ustalonych, i regularnie realizowanych wzor├│w r├│l i zachowa┼ä spo┼éecznych.

Po pierwsze, istniej─ů┬áwzory wspominania los├│w rodzinnych. Wielu uczestnik├│w dyskusji m├│wi┼éo, ┼╝e o przesz┼éo┼Ť─ç rodzinnej m├│wi si─Ö przy okazji mniej lub bardziej regularnych┬árodzinnych spotka┼ä┬áw czasie ┼Ťwi─ůt lub, gdy „na weselach albo na pogrzebach rodzina si─Ö zbiera” W trakcie rodzinnych spotka┼ä rzadko s┼éyszy si─Ö nowe i oryginalne opowie┼Ťci. Przeciwnie, podkre┼Ťleniu rodzinnej ci─ůg┼éo┼Ťci i wsp├│lnoty s┼éu┼╝y powtarzanie tych samych, uzgodnionych i znanych od dawna wersji, Opowie┼Ťciom o ludziach i ich losach cz─Östo towarzyszy rytualna konsumpcja p┼éynnych substancji sprzyjaj─ůcych wzmocnieniu ekspresji: „Kilka g┼é─Öbszych i si─Ö wszystkim rozwi─ůzuj─ů j─Özyki.”

Innym zwyczajem, znacznie rzadziej wspominanym, s─ů┬ázjazdy rodzinne, kt├│rych celem jest podtrzymanie kontakt├│w w rodzinie i wsp├│lne rozmowy o losach jej cz┼éonk├│w. Zjazdy wymagaj─ů pewnego wysi┼éku organizacyjnego, potrzebne s─ů tak┼╝e osoby inicjuj─ůce dzia┼éanie oraz odpowiednie miejsca.

Drug─ů instytucj─ů rodzinnej pami─Öci jest┬ákustosz. Czyli „ciocia w momencie jak przesz┼éa na emerytur─Ö” albo wujek, kt├│ry „zbiera┼é wiadomo┼Ťci po archiwach i ma skompletowane do dziesi─Öciu pokole┼ä” – dziarscy emeryci ogarni─Öci pasj─ů opisania historii rodziny. W polskim spo┼éecze┼ästwie posta─ç taka jest do┼Ť─ç cz─Östa, o czym ┼Ťwiadcz─ů badania prowadzone w roku 2003:

Pytanie: Czy w Pana(i) rodzinie jest kto┼Ť, kto interesuje si─Ö rodzinn─ů przesz┼éo┼Ťci─ů i stara si─Ö j─ů zachowa─ç, na przyk┼éad, opowiada o losach rodziny, zbiera rodzinne pami─ůtki, odtwarza drzewo genealogiczne, spisuje losy rodziny?
(%)
Tak, ja jestem tak─ů osob─ů7
Tak, s─ů takie osoby, ale ja do nich nie nale┼╝─Ö26
Nie ma takich os├│b / nie wiem67

W┼Ťr├│d opiekun├│w rodzinnej pami─Öci przewa┼╝aj─ů osoby starsze, po pi─Ö─çdziesi─ůtce, o du┼╝ej kompetencji historycznej, mieszkaj─ůcy w miastach. S─ů w┼Ťr├│d nich zar├│wno panie jak i panowie, wielu z nich nie pracuje, maj─ů r├│┼╝ny poziom wykszta┼écenia, wi─Ökszo┼Ť─ç ┼Ťrednie lub wy┼╝sze. Co robi─ů? Tworz─ů drzewa genealogiczne, szukaj─ů rodzinnych grob├│w, gromadz─ů pami─ůtki, pisz─ů (cho─ç to rzadkie zaj─Öcie) rodzinne historie i wspomnienia.

Trzecia instytucja to┬árodzinna skarbnica, kt├│ra znajduje si─Ö w co drugim domu. Wed┼éug danych z bada┼ä, obecnie oko┼éo 50% deklaruje posiadanie rodzinnych pami─ůtek. To wi─Öcej ni┼╝ w poprzednim pokoleniu, bo w 1970 roku o posiadaniu pami─ůtek m├│wi┼éo 41%, za┼Ť wiele os├│b (17%) twierdzi┼éo, ┼╝e straci┼éo przedmioty tego rodzaju. By┼é to zapewne wynik wspomnie┼ä o stratach wojennych, obecnie za┼Ť o utraconych pami─ůtkach wspomina 6 – 8% ankietowanych.

Rodzinne pami─ůtki znajduj─ůce si─Ö w zasobach polskich rodzin pod koniec 2003 roku (zdaniem 85% posiadaj─ůcych takie przedmioty) nie przedstawiaj─ů istotnej warto┼Ťci materialnej. S─ů to najcz─Ö┼Ťciej fotografie (42% og├│┼éu rodzin), dokumenty urz─Ödowe, np. akty urodzin, ┼Ťlubu, zgonu, dowody osobiste, ┼Ťwiadectwa szkolne (17%), ozdobne przedmioty u┼╝ytkowe, takie jak wazon, figurka, szkatu┼éka, lichtarz (13%). W co dziesi─ůtym polskim domu s─ů stare ksi─ů┼╝ki, czasopisma, druki, mapy, pami─ůtki wojskowe (np. dokumenty wojskowe, mundury, bro┼ä, odznaczenia wojskowe) albo dawne monety i banknoty. W co dwudziestej rodzinie przechowuje si─Ö przedmioty osobistego u┼╝ytku zwi─ůzane z przodkami (np. zegarek, fajka, okulary, ubrania), odziedziczone meble, naczynia, zastaw─Ö sto┼éow─ů, obrusy, lub dokumenty osobiste, np. listy, pami─Ötniki, notatki. Interesuj─ůce, ┼╝e wsp├│┼écze┼Ťnie rzadko (2,8% og├│┼éu badanych) centrum rodzinnej pami─Öci stanowi dom lub mieszkanie, w kt├│rym rodzina mieszka od czas├│w dziadk├│w lub d┼éu┼╝ej.

Pami─ůtki, materialne korelaty rodzinnej pami─Öci dobrze dokumentuj─ů losy kilku ostatnich pokole┼ä naszego spo┼éecze┼ästwa: bieda, zniszczenia wojenne, chudy dorobek czas├│w PRL, tu┼éaczki i przeprowadzki.

„Pami─Ö─ç zbiorowa a losy rodziny”
Piotr Tadeusz Kwiatkowski
12 Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny, Poznań, wrzesień 2004