genealogia

[ Pami臋膰 zbiorowa a losy rodziny ]

W przestrzeni relacji rodzinnych spotykaj膮 si臋 i wzajemnie przenikaj膮 dwa nurty zbiorowej pami臋ci. Pierwszy, to聽wspomnienia 鈥歸ielkiej historii鈥. Poczucie uczestniczenia w wydarzeniach i procesach o istotnym znaczeniu dla dziej贸w ca艂ego narodu jest w Polsce do艣膰 powszechne, ponad 40% Polak贸w mia艂o lub ma w rodzinie kogo艣, kto bra艂 udzia艂 w wa偶nych wydarzeniach historycznych.聽Pami臋膰 o dziejach rodziny聽to drugi nurt pami臋ci funkcjonuj膮cy w rodzinie. W ci膮gu minionych kilkunastu lat wiedza Polak贸w o rodzinnej przesz艂o艣ci poszerza si臋. Sprzyjaj膮 temu: wyd艂u偶anie si臋 艣redniej d艂ugo艣ci 偶ycia, popularyzacja technik rejestracji otaczaj膮cej rzeczywisto艣ci, trendy kulturowe – w ostatniej dekadzie聽zmienia si臋 spo艂eczne rozumienie historii, wa偶ne staj膮 si臋 losy zwyczajnych ludzi. Przejawem zmian w spo艂ecznym postrzeganiu przesz艂o艣ci jest praktyczne dzia艂anie. W r贸偶nych miastach uczestnicy bada艅 m贸wili, 偶e „rodziny szukaj膮 si臋, je偶d偶膮 po parafiach”. Poszukiwanie korzeni w jakim艣 stopniu inspirowane jest przez szko艂臋. Zgodnie z nowymi programami: „dzieciom w szkole ka偶膮 robi膰 takie drzewa genealogiczne”. Losy rodziny s膮 wa偶nym w膮tkiem prywatnych dyskusji o przesz艂o艣ci, oko艂o 80% respondent贸w twierdzi, 偶e w ich domach rozmawia si臋 na ten temat. Zwyczaj prowadzenia rozm贸w o losach rodziny w du偶ym stopniu zale偶y od do艣wiadcze艅 i upodoba艅 jej cz艂onk贸w, a wi臋c od tego, czy s膮 w rodzinie utalentowani gaw臋dziarze i wdzi臋czni s艂uchacze. Ale opr贸cz czynnik贸w losowych na zwyczaj rozmawiania o losach rodziny du偶y wp艂yw wywiera聽instytucjonalizacja rodzinnej pami臋ci. Na podstawie bada艅 mo偶na jednak wyodr臋bni膰聽trzy typy 鈥歩nstytucji鈥, czyli ustalonych, i regularnie realizowanych wzor贸w r贸l i zachowa艅 spo艂ecznych. [1] Po pierwsze, istniej膮聽wzory wspominania los贸w rodzinnych. [2] Drug膮 instytucj膮 rodzinnej pami臋ci jest聽kustosz, czyli聽„ciocia w momencie jak przesz艂a na emerytur臋” albo wujek, kt贸ry „zbiera艂 wiadomo艣ci po archiwach i ma skompletowane do dziesi臋ciu pokole艅. [3] Trzecia instytucja to聽rodzinna skarbnica, kt贸ra znajduje si臋 w co drugim domu, bowiem wed艂ug danych z bada艅, obecnie oko艂o 50% deklaruje posiadanie rodzinnych pami膮tek.

Rodzina odgrywa wa偶n膮 rol臋 w kreowaniu i podtrzymywaniu zbiorowej pami臋ci, a tak偶e w tworzeniu poczucia ci膮g艂o艣ci oraz zakorzenienia jednostki. W przestrzeni zwi膮zk贸w rodzinnych spotykaj膮 si臋 i wzajemnie przenikaj膮 dwa nurty zbiorowej pami臋ci. Pierwszy, to

wspomnienia 鈥歸ielkiej historii鈥,

kt贸ra wywiera wp艂yw na losy rodzin. Poczucie uczestniczenia w wydarzeniach i procesach o istotnym znaczeniu dla dziej贸w ca艂ego narodu jest w Polsce do艣膰 powszechne. Kolejne badania socjologiczne, prowadzone od roku 1970 wskazuj膮 (pomimo pewnych r贸偶nic metodologicznych), 偶e ponad 40% Polak贸w mia艂o lub ma w rodzinie kogo艣, kto bra艂 udzia艂 w wa偶nych wydarzeniach historycznych (Tabela 1).

Tabela 1: Udzia艂 cz艂onk贸w rodziny w wydarzeniach historycznych
1987/2003: Czy kto艣 z Pana(i) rodziny bra艂 kiedykolwiek udzia艂 w wa偶nych wydarzeniach historycznych?
1970/1999: Czy w Pana(i) rodzinie byli lub s膮 ludzie, kt贸rzy brali udzia艂 w wa偶nych wydarzeniach historycznych?
1970198719992003
(%)
TakZ najbli偶szej rodziny434943374340
tylko z dalszej rodziny63
Nie/Trudno powiedzie膰57506357
N=2159 OBOPN=1374 CBOSN=1111 CBOSN=800
ISP PAN

W rodzinach ankietowanych najcz臋艣ciej spotykamy uczestnik贸w wielkich wojen dwudziestego stulecia: drugiej wojny 艣wiatowej oraz pierwszej, znacznie rzadziej wymienianej. Lista pami臋tnych wydarze艅, kt贸rych uczestnikami byli cz艂onkowie rodzin respondent贸w, stopniowo ulega zmianom. Ostatnie badania wskazuj膮, 偶e w por贸wnaniu z sonda偶em z ko艅ca lat osiemdziesi膮tych zmniejsza si臋 odsetek wspominaj膮cych udzia艂 cz艂onk贸w rodziny w wydarzeniach sprzed 1939 roku, natomiast coraz cz臋艣ciej m贸wi si臋 o uczestnictwie w tym, co dzia艂o si臋 po wojnie.

Proste wyliczenie historycznych wydarze艅 nie oddaje specyfiki pami臋ci o wielkiej historii widzianej z perspektywy zwyk艂ych, pojedynczych ludzi. Jej cech膮 charakterystyczn膮 jest indywidualizacja, nak艂adanie si臋 autobiograficznego do艣wiadczenia konkretnego cz艂owieka na schematy pami臋ci zbiorowej. Dane zebrane w czasie dyskusji grupowych prowadzonych w lecie 2003 ramach projektu badawczego Instytutu Studi贸w Politycznych PAN 艣wiadcz膮, 偶e dzieje opowiadane w taki spos贸b znacznie r贸偶ni膮 si臋 od tego, co znajdujemy w mediach lub w pracach profesjonalnych historyk贸w. Pami臋膰 prywatnych statyst贸w jest nieci膮g艂a i utrwala fragmenty dziejowego procesu widzianego przez pryzmat tego, co dla jednostek osobi艣cie wa偶ne. Inn膮 w艂a艣ciwo艣ci膮 rodzinnej pami臋ci o 鈥歸ielkiej historii鈥 jest rozd藕wi臋k pomi臋dzy osobistym do艣wiadczeniem a stereotypem utrwalonym w dyskursie publicznym. W trakcie bada艅 szczeg贸lnie wyra藕nie zarysowa艂y si臋 trzy w膮tki. Po pierwsze, „jest du偶o z艂ych opowie艣ci o (鈥) odno艣nie partyzantki” – stwierdzi艂 jeden z uczestnik贸w dyskusji z Podlasia. W膮tek drugi, kt贸ry pojawi艂 si臋 w kilku grupach, to historie o „dobrych Niemcach”, trzeci to opowie艣ci o 偶o艂nierzach sowieckich, kt贸rzy niszczyli wyzwalane tereny (wspominano o tym w Gda艅sku i we Wroc艂awiu), a ludno艣膰 mog艂a si臋 wszystkiego obawia膰: „艂膮cznie z mordem, ucieka艂y wszystkie panny, m臋偶atki, babcia zosta艂a, bo by艂y te dzieci.”

Pami臋膰 o dziejach rodziny

to drugi nurt pami臋ci funkcjonuj膮cy w przestrzeni relacji rodzinnych. W ci膮gu minionych kilkunastu lat wiedza Polak贸w o rodzinnej przesz艂o艣ci poszerza si臋. W miar臋 szczeg贸艂ow膮 wiedz臋 o dziadkach lub o wcze艣niejszych przodkach deklarowa艂o oko艂o 30% badanych w latach 1970 i 1987 i nieco ponad 40% w badaniach z ostatnich lat (Tabela 2).

Tabela 2: Wiedza o przesz艂o艣ci rodziny
Jak daleko w przesz艂o艣膰 si臋ga Pana(i) wiedza o swojej rodzinie?
ODPOWIEDZI1970198719992003
(%)
Wiedza o tym 鈥歝o dzia艂o si臋 za mego 偶ycia鈥27262119
Wiedza o tym 鈥歝o by艂o za 偶ycia moich rodzic贸w, zanim przyszed艂em(艂am) na 艣wiat鈥37403635
Wiedza o dziadkach/ wcze艣niejszych pokoleniach30324145
Trudno powiedzie膰/ wychowywa艂em(艂am) si臋 poza rodzin膮6212
N=2159 OBOPN=1374 CBOSN=1111 CBOSN=800
ISP PAN

Wynik te wydaj膮 si臋 sprzeczne z codziennym do艣wiadczeniem. Wydaje nam si臋, 偶e w coraz wi臋kszym stopniu 偶yjemy tera藕niejszo艣ci膮, a i badania wskazuj膮, 偶e zmniejszaj膮 si臋 odsetki uwa偶aj膮cych, 偶e wiedza o przesz艂o艣ci potrzebna jest w 偶yciu. Z drugiej strony, przesz艂o艣膰 rodzinna staje si臋 dla nas bardziej ni偶 kiedy艣 bliska i dost臋pna. Sprzyjaj膮 temu r贸偶ne czynniki. Pierwszy, to wyd艂u偶anie si臋 艣redniej d艂ugo艣ci 偶ycia, dzi臋ki kt贸rej posiadanie dziadk贸w wydaje si臋 oczywiste, nie s膮 te偶 rzadko艣ci膮 dziarscy pradziadkowie. Do tego spopularyzowa艂y si臋 r贸偶ne techniki rejestracji otaczaj膮cej nas rzeczywisto艣ci, fotografii, filmowania czy nagrywania d藕wi臋ku. Ale te偶 trendy kulturowe sprzyjaj膮 wzbogacaniu pami臋ci rodzinnej, bo w ostatniej dekadzie聽zmienia si臋 spo艂eczne rozumienie historii. Losy zwyczajnych ludzi ich codzienna, wype艂niona prac膮 przesz艂o艣膰 rodziny staj膮 si臋 wa偶ne: „Ka偶dy ma swoj膮 histori臋, nie musia艂 by膰 w AK, partyzantem, maj膮 stare dokumenty, albumy, zdj臋cia czy stare opowie艣ci. To jest ich historia te偶” – powiedzia艂 jeden z dyskutant贸w z Bia艂egostoku. Inny stwierdzi艂: „Nikt z rodziny mojej nie bra艂 udzia艂u w powstaniach, nikt w wojnie nie zgin膮艂, w O艣wi臋cimiu nikt nie zgin膮艂, w Katyniu nie. Nikt nie by艂 internowany. Nie mam 偶adnej wiedzy, kt贸r膮 bym zyska艂 tylko du偶o religijno艣ci i duchowo艣ci im zawdzi臋czam. Historia zacznie si臋 teraz ode mnie”,

Przejawem zmian w spo艂ecznym postrzeganiu przesz艂o艣ci jest聽praktyczne dzia艂anie. W r贸偶nych miastach uczestnicy bada艅 m贸wili, 偶e „rodziny szukaj膮 si臋, je偶d偶膮 po parafiach”. Poszukiwanie korzeni w jakim艣 stopniu inspirowane jest przez szko艂臋. Zgodnie z nowymi programami dzieci w wielu szko艂ach tworz膮 drzewa genealogiczne i spisuj膮 relacje o przesz艂o艣ci.

Wiedza o przesz艂o艣ci rodziny (podobnie jak wiedza o przesz艂o艣ci w og贸le) jest wyra藕nie zr贸偶nicowana spo艂ecznie. Jak 艂atwo si臋 domy艣li膰, zainteresowanie tym, co min臋艂o wzrasta z wiekiem. Wiedzy o przesz艂o艣ci sprzyja wykszta艂cenie, za艣 ludzie, kt贸rzy edukacj臋 zako艅czyli na szkole podstawowej bardzo ma艂o wiedz膮 o swoich przodkach. Ale wa偶n膮 rol臋 odgrywaj膮 w tym zakresie ustalone wzory zachowa艅, to czy w rodzinie

prowadzi si臋 dyskurs o przesz艂o艣ci.

Por贸wnanie bada艅 socjologicznych z lat 1987 oraz 2003 (Tabela 3) prowadzi do wniosku, 偶e aktywno艣膰 w tym zakresie wykazuje stabilizacj臋, z oznakami niezbyt silnej tendencji spadkowej: twardo trzymaj膮 si臋 (nieco ponad 10%) najbardziej aktywni, cz臋sto dyskutuj膮cy o przesz艂o艣ci. Zmniejszy艂 si臋 odsetek rodzin, w kt贸rych rozmawia si臋 przesz艂o艣ci od czasu do czasu, a r贸wnocze艣nie wzr贸s艂 odsetek tych, kt贸rzy nigdy w kr臋gu rodziny nie poruszaj膮 spraw dotycz膮cych przesz艂o艣ci.

Tabela 3: Rozmowy o przesz艂o艣ci w kr臋gu rodziny
Czy zdarza si臋 Panu(i) rozmawia膰, dyskutowa膰 na temat przesz艂o艣ci w kr臋gu rodziny?
19872003
(%)
Tak, cz臋sto11442141
Tak, od czasu, do czasu3329
Tak, ale rzadko30523157
Nie, nigdy2226
Trudno powiedzie膰/ nie mam rodziny43
N=1374
CBOS
N=800
ISP PAN

Tematem najcz臋艣ciej poruszanym jest druga wojna 艣wiatowa, cho膰 wyra藕nie zmniejsza si臋 kr膮g ludzi tocz膮cych na ten temat prywatne rozmowy (1987: 49% og贸艂u badanych, 2003: 28%). W roku 1987 cz臋sto rozmawia艂o si臋 o okresie mi臋dzywojennym (9%), obecnie czasy PRL s膮 wa偶nym tematem rozm贸w rodak贸w.

Wa偶nym w膮tkiem prywatnych dyskusji o przesz艂o艣ci s膮 losy rodziny (Tabela 4). Oko艂o 80% respondent贸w twierdzi, 偶e w ich domach rozmawia si臋 na ten temat. Tyle tylko, 偶e wed艂ug bada艅 z 2003 roku, regularne i w miar臋 cz臋sto m贸wi si臋 o przesz艂o艣ci rodzinnej w oko艂o 40% dom贸w (raz w miesi膮cu lub cz臋艣ciej 6%, kilka razy w roku 36%). Z drugiej strony, w co pi膮tym domu (19%) nigdy si臋 nie prowadzi rozm贸w o przesz艂o艣ci rodziny. Ca艂kowity brak dyskusji o losach rodziny skorelowany jest z nisk膮 pozycj膮 spo艂eczn膮, z przynale偶no艣ci膮 do 艣rodowisk, w kt贸rych nie wykszta艂ci艂 o si臋 poczucie, 偶e warto i trzeba podtrzymywa膰 rodzinn膮 pami臋膰.

Tabela 4: Rozmowy o przesz艂o艣ci rodziny
1999: Czy w Pana(i) rodzinie -bli偶szej i dalszej – rozmawia si臋 lub rozmawia艂o o historii waszej rodziny, jej dawniejszych losach?
2003: Czy zdarza si臋 Panu(i) rozmawia膰 w kr臋gu rodziny o losach Pana(i) rodziny w przesz艂o艣ci?
19992003
(%)
TAK7981
NIE1919
Trudno powiedzie膰20
N=1111
CBOS
N=800
ISP PAN

Zwyczaj prowadzenia rozm贸w o losach rodziny cz臋sto ma charakter transmisji wiedzy mi臋dzy pokoleniami i w du偶ym stopniu zale偶y od do艣wiadcze艅 i upodoba艅 jej cz艂onk贸w, a wi臋c od tego, czy s膮 w rodzinie utalentowani gaw臋dziarze i wdzi臋czni s艂uchacze. Ale opr贸cz czynnik贸w losowych na zwyczaj rozmawiania o losach rodziny du偶y wp艂yw wywiera

instytucjonalizacja rodzinnej pami臋ci.

Z pozoru okre艣lenie takie nie pasuje do rodziny, w kt贸rej podstaw膮 wi臋zi s膮 emocje i bezpo艣rednie, nieformalne relacje. Na podstawie bada艅 mo偶na jednak wyodr臋bni膰聽trzy typy 鈥歩nstytucji鈥, czyli ustalonych, i regularnie realizowanych wzor贸w r贸l i zachowa艅 spo艂ecznych.

Po pierwsze, istniej膮聽wzory wspominania los贸w rodzinnych. Wielu uczestnik贸w dyskusji m贸wi艂o, 偶e o przesz艂o艣膰 rodzinnej m贸wi si臋 przy okazji mniej lub bardziej regularnych聽rodzinnych spotka艅聽w czasie 艣wi膮t lub, gdy „na weselach albo na pogrzebach rodzina si臋 zbiera” W trakcie rodzinnych spotka艅 rzadko s艂yszy si臋 nowe i oryginalne opowie艣ci. Przeciwnie, podkre艣leniu rodzinnej ci膮g艂o艣ci i wsp贸lnoty s艂u偶y powtarzanie tych samych, uzgodnionych i znanych od dawna wersji, Opowie艣ciom o ludziach i ich losach cz臋sto towarzyszy rytualna konsumpcja p艂ynnych substancji sprzyjaj膮cych wzmocnieniu ekspresji: „Kilka g艂臋bszych i si臋 wszystkim rozwi膮zuj膮 j臋zyki.”

Innym zwyczajem, znacznie rzadziej wspominanym, s膮聽zjazdy rodzinne, kt贸rych celem jest podtrzymanie kontakt贸w w rodzinie i wsp贸lne rozmowy o losach jej cz艂onk贸w. Zjazdy wymagaj膮 pewnego wysi艂ku organizacyjnego, potrzebne s膮 tak偶e osoby inicjuj膮ce dzia艂anie oraz odpowiednie miejsca.

Drug膮 instytucj膮 rodzinnej pami臋ci jest聽kustosz. Czyli „ciocia w momencie jak przesz艂a na emerytur臋” albo wujek, kt贸ry „zbiera艂 wiadomo艣ci po archiwach i ma skompletowane do dziesi臋ciu pokole艅” – dziarscy emeryci ogarni臋ci pasj膮 opisania historii rodziny. W polskim spo艂ecze艅stwie posta膰 taka jest do艣膰 cz臋sta, o czym 艣wiadcz膮 badania prowadzone w roku 2003:

Pytanie: Czy w Pana(i) rodzinie jest kto艣, kto interesuje si臋 rodzinn膮 przesz艂o艣ci膮 i stara si臋 j膮 zachowa膰, na przyk艂ad, opowiada o losach rodziny, zbiera rodzinne pami膮tki, odtwarza drzewo genealogiczne, spisuje losy rodziny?
(%)
Tak, ja jestem tak膮 osob膮7
Tak, s膮 takie osoby, ale ja do nich nie nale偶臋26
Nie ma takich os贸b / nie wiem67

W艣r贸d opiekun贸w rodzinnej pami臋ci przewa偶aj膮 osoby starsze, po pi臋膰dziesi膮tce, o du偶ej kompetencji historycznej, mieszkaj膮cy w miastach. S膮 w艣r贸d nich zar贸wno panie jak i panowie, wielu z nich nie pracuje, maj膮 r贸偶ny poziom wykszta艂cenia, wi臋kszo艣膰 艣rednie lub wy偶sze. Co robi膮? Tworz膮 drzewa genealogiczne, szukaj膮 rodzinnych grob贸w, gromadz膮 pami膮tki, pisz膮 (cho膰 to rzadkie zaj臋cie) rodzinne historie i wspomnienia.

Trzecia instytucja to聽rodzinna skarbnica, kt贸ra znajduje si臋 w co drugim domu. Wed艂ug danych z bada艅, obecnie oko艂o 50% deklaruje posiadanie rodzinnych pami膮tek. To wi臋cej ni偶 w poprzednim pokoleniu, bo w 1970 roku o posiadaniu pami膮tek m贸wi艂o 41%, za艣 wiele os贸b (17%) twierdzi艂o, 偶e straci艂o przedmioty tego rodzaju. By艂 to zapewne wynik wspomnie艅 o stratach wojennych, obecnie za艣 o utraconych pami膮tkach wspomina 6 – 8% ankietowanych.

Rodzinne pami膮tki znajduj膮ce si臋 w zasobach polskich rodzin pod koniec 2003 roku (zdaniem 85% posiadaj膮cych takie przedmioty) nie przedstawiaj膮 istotnej warto艣ci materialnej. S膮 to najcz臋艣ciej fotografie (42% og贸艂u rodzin), dokumenty urz臋dowe, np. akty urodzin, 艣lubu, zgonu, dowody osobiste, 艣wiadectwa szkolne (17%), ozdobne przedmioty u偶ytkowe, takie jak wazon, figurka, szkatu艂ka, lichtarz (13%). W co dziesi膮tym polskim domu s膮 stare ksi膮偶ki, czasopisma, druki, mapy, pami膮tki wojskowe (np. dokumenty wojskowe, mundury, bro艅, odznaczenia wojskowe) albo dawne monety i banknoty. W co dwudziestej rodzinie przechowuje si臋 przedmioty osobistego u偶ytku zwi膮zane z przodkami (np. zegarek, fajka, okulary, ubrania), odziedziczone meble, naczynia, zastaw臋 sto艂ow膮, obrusy, lub dokumenty osobiste, np. listy, pami臋tniki, notatki. Interesuj膮ce, 偶e wsp贸艂cze艣nie rzadko (2,8% og贸艂u badanych) centrum rodzinnej pami臋ci stanowi dom lub mieszkanie, w kt贸rym rodzina mieszka od czas贸w dziadk贸w lub d艂u偶ej.

Pami膮tki, materialne korelaty rodzinnej pami臋ci dobrze dokumentuj膮 losy kilku ostatnich pokole艅 naszego spo艂ecze艅stwa: bieda, zniszczenia wojenne, chudy dorobek czas贸w PRL, tu艂aczki i przeprowadzki.

„Pami臋膰 zbiorowa a losy rodziny”
Piotr Tadeusz Kwiatkowski
12 Og贸lnopolski Zjazd Socjologiczny, Pozna艅, wrzesie艅 2004