bo偶e narodzenie

艢wi臋ta Bo偶ego Narodzenia przypadaj膮 w dniach 25-26 grudnia. 艢wi臋ta te wprowadzone zosta艂y do kalendarza liturgicznego w IV wieku (354 r.). Poprzedza je niezwykle uroczy艣cie obchodzona Wigilia.

Bo偶e Narodzenie

艢wi臋ta te przypadaj膮 w symbolicznym okresie astronomicznego prze艂omu jesieni i zimy, zimowego przesilenia s艂o艅ca otwieraj膮cego rok s艂oneczny, wegetacyjny i obrz臋dowy. St膮d te偶 w obchodach Wigilii zachowa艂y si臋 艣lady r贸偶norodnych dawnych rytua艂贸w i obrz臋d贸w oraz lokalnych zwyczaj贸w. Zwyczaje zmienia艂y si臋 przez lata wraz z nap艂ywem na ziemie polskie misjonarzy w艂oskich i francuskich oraz innych cudzoziemskich osadnik贸w. Polska Wigilia ma w sobie niezliczona ilo艣膰 tradycji rodzinnych, zwyczaj贸w domowych, wyraz贸w t臋sknot i dzi臋kczynienia, wynikaj膮cych z najg艂臋bszych pok艂ad贸w ludzkiej duszy, jej najlepszej strony.

Wigilia

Nazwa wigilia pochodzi od 艂aci艅skich s艂贸w:聽vigiliare聽– czuwa膰 i聽vigilia聽– czuwanie, stra偶 nocna. Uroczyste czuwanie i oczekiwanie na 艣wi臋to Narodzenia Pa艅skiego wprowadzone zosta艂o do kalendarza liturgicznego w VI wieku. Niezale偶nie od wszelkich w膮tk贸w Wigilia jest uroczysto艣ci膮 religijna, chrze艣cija艅sk膮 silnie zwi膮zan膮 z tradycj膮 i liturgi膮 ko艣cieln膮. R贸偶norodne zwyczaje towarzysz膮ce Wigilii s膮 wyrazem wielkiej rado艣ci ludzi i ch臋ci膮 uzewn臋trznienia tej rado艣ci. Wigilia to wielkie 艣wi臋to mi艂o艣ci do ludzi ze szczeg贸lnym podkre艣leniem wi臋z贸w rodzinnych. St膮d te偶 w zwyczajach pojawiaj膮 si臋 wyszukane potrawy, 艣wi膮teczne wystroje, prezenty, 偶yczenia, d艂ugie podr贸偶e do dom贸w rodzinnych, wsp贸lne kol臋dowanie, wsp贸lna, rodzinna Pasterka oraz szczeg贸lne, chrze艣cija艅skie pojednanie. Po dzi艣 dzie艅 Wigili臋 cechuje pe艂ne rado艣ci oczekiwanie na wielkie wydarzenie jakim jest 艣wi臋to Narodzenia Pa艅skiego i na najwi臋ksz膮 uroczysto艣膰 domow膮 jak膮 jest wieczerza wigilijna.

Wigilijne zwyczaje

Znaczna cz臋艣膰 starych zwyczaj贸w zwi膮zana by艂膮 z najbli偶szym otoczeniem, 艣rodowiskiem cz艂owieka. Wierzono 偶e o p贸艂nocy, kiedy to rodzi si臋 Chrystus kwiaty na chwil臋 zakwitaj膮 pod 艣niegiem, podobnie jak w noc 艣w. Jana zakwita kwiat paproci, woda w studniach i strumieniach nabiera leczniczych w艂a艣ciwo艣ci, otwiera si臋 ziemia i ukazuje skrywane w swym wn臋trzu skarby, zwierz臋ta przy 偶艂obach na chwil臋 kl臋kaj膮 i przemawiaj膮 ludzkim g艂osem. W艂a艣nie zwierz臋ta pe艂ni膮 znacz膮c膮 rol臋 w zwyczajach i wierzeniach co wynika艂o z prze艣wiadczenia 偶e dusze zmar艂ych mog膮 przybra膰 posta膰 zwierz膮t, zw艂aszcza ptak贸w, wilk贸w i nied藕wiedzi. Dobre traktowanie zwierz膮t mia艂o zaskarbi膰 ich przychylno艣膰. Ciekawostk膮 jest 偶e pomimo wierzenia w przemawianie zwierz膮t ludzkim g艂osem nie starano si臋 zwierz膮t „pods艂uchiwa膰”. Obawiano si臋 偶e mog艂aby us艂yszana wiadomo艣膰 sta膰 si臋 spe艂niaj膮c膮 si臋 wr贸偶b膮 a l臋kano sie us艂ysze膰 偶e wkr贸tce mamy umrze膰.

Wiara w obcowanie duch贸w w dniu Wigilii wywo艂ywa艂a te偶 obawy aby nie urazi膰 niewidzialnych dusz. Dlatego te偶 unikano wykonywania czynno艣ci podczas kt贸rych mo偶naby wyrz膮dzi膰 niewidocznemu cia艂u krzywd臋. Unikano 偶臋cia s艂omy, ci臋cia, szycia, skr臋cania powr贸ze艂. Unikano nawet chlustania pomyjami przed g艂o艣nym ostrze偶eniem „duszyczek” oraz dmuchano na krzes艂a przed siadaniem aby przypadkiem nie usi膮艣膰 na „duszyczce”.

Pierwszym zwyczajem wigilijnym by艂o wczesne wstawanie. M臋偶czy藕ni udawali si臋 po jedzenie – 艣wie偶e mi臋so i ryby, potem po choink臋 (w p贸藕niejszym okresie). Kobiety natomiast wykonywa艂y ostatnie porz膮dki, gotowa艂y i piek艂y ciasta. M臋偶czy藕ni przystrajali te偶 izby tak ch艂opskie jaki i magnackie snopami zb贸偶, s艂om膮 sianem i sypanym na obrusy ziarnem. Mia艂y one zapewnia膰 dobre plony w nadchodz膮cym roku.

Choinki pojawi艂y si臋 w Polsce 200 lat temu. Obyczaj ten przyszed艂 z Prus, o czym pisa艂 w 1830 r. kronikarz obyczaj贸w polskich 艁ukasz Go艂臋biowski: „Obyczajem Prusak贸w jest zwyczaj聽w Warszawie – upominkiem dla dzieci w wilij臋: sosienka z orzechami w艂oskimi, z艂ocistymi, jab艂uszkami i mn贸stwem stoczk贸w.”. Z czasem zwyczaj ustawiania przyozdobionych choinek przyj膮艂 si臋 w ca艂ej Polsce. Melchior Wa艅kowicz w „Szczeni臋cych latach” pisa艂 o bogato ozdabianych choinkach kt贸re by艂y jednocze艣nie 藕r贸d艂em smako艂yk贸w – wisia艂y na choinkach ma艂e kolorowe jab艂uszka, figi, pierniki, z艂ocone i srebrzone orzechy oraz du偶e cukierki „kri-kri”.”

Typowo polskim i nie spotykanym poza Polsk膮 zwyczajem ozdobniczym by艂y gwiazdy i 艣wiaty (zawieszone nad sto艂em ozdoby z zawieszanymi ciasteczkami, orzechami i r贸偶norodnymi ozdobami).

Wieczerza wigilijna

Jakkolwiek nie ma nakazu religijnego aby po艣ci膰 w dzie艅 Wigilii, niez艂omn膮 polsk膮 tradycj膮 jest poszczenie w dzie艅 i postna wieczerza wigilijna. St膮d te偶 nie pojawiaj膮 si臋 na polskich sto艂ach wigilijnych kurczaki i indyki. Sam膮 wieczerz臋 nazywano r贸偶nie: wili膮, wigili膮, postnikiem, Bo偶ym obiadem, kuti膮 (na Kresach). Tradycyjnie wieczerz臋 rozpoczynano wraz z ukazaniem si臋 pierwszej gwiazdy na niebie – pami膮tki gwiazdy betlejemskiej. W Polsce wieczerza wigilijna, Wigilia, rozpoczyna si臋 rytua艂em wsp贸lnej modlitwy, odczytaniem fragmentu Pisma 艢wi臋tego opisuj膮cego narodzenie Chrystusa a nast臋pnie rytua艂em dzielenia si臋 op艂atkiem. Jest to nawi膮zanie do rytua艂贸w starochrze艣cija艅skich. Zwyczaj dzielenia si臋 op艂atkiem przyj膮艂 si臋 ok. XVII wieku w艣r贸d szlachty. Z czasem zwyczaj ten przyj臋艂y wszystkie stany. Resztk臋 op艂atka pozostawiano na dodatkowym, wolnym nakryciu przy stole – przeznaczonym dla w臋drowca, niespodziewanego go艣cia.

Potrawy wigilijne nazywamy uroczystymi i 艣wi膮tecznymi cho膰 dzisiaj odnajdujemy je jako czasem egzotyczne. Dawniej by艂y to potrawy wymy艣lne, przygotowywane wy艂膮cznie z p艂od贸w ziemi, z tego co na polu, w lesie i wodzie. By艂 to ho艂d Matce Ziemi, 呕ywicielce i mia艂 zapewni膰 dobrobyt i urodzaj.

Zwyczajowo na stole stawiano 12 da艅 od liczby aposto艂贸w b膮d藕 od liczby miesi臋cy. S膮 te偶 regiony gdzie przygotowywano zawsze nieparzyst膮 liczb臋 da艅. Na 艣rodku sto艂u, na honorowym miejscu stawiano bochen chleba. Dodatkowo przygotowywano kuti臋 z maku i pszenicy z dodatkiem miodu, rodzynek, migda艂贸w, orzech贸w, wanilii. Podobn膮, staropolska potraw膮 jest brejka lub siemieniucha – kisiele z owsa lub ut艂uczonego siemienia lnianego. Dodatkowo na stole stawiano ziemniaki, potrawy z kapusty, rzepy, grochu, fasoli, grzyb贸w, pierogi, suszone owoce lub zrobiony z nich kompot. Dzisiaj pojawiaj膮 si臋 te偶 barszcz czerwony z uszkami z nadzieniem grzybowym, kluski z makiem, ryby – zw艂aszcza karp sma偶ony i w galarecie. Specja艂ami wigilijnymi s膮 oczywi艣cie ciasta i desery – strucla makowa, piernik miodowy, pierniczki. Zwyczajem wigilijnym jest skosztowanie ka偶dej wigilijnej potrawy. By艂 to wyraz szacunku dla p艂od贸w ziemi.

Prezenty

Prezenty to najm艂odszy zwyczaj wigilijny. Cho膰 zwyczaj ten przyszed艂 wraz z choink膮 przed 200 laty to prezenty pod choink膮 upowszechni艂y si臋 w ca艂ej Polsce dopiero po II wojnie 艣wiatowej. Dzisiaj – wbrew komercyjnemy poj臋ciu Miko艂aja – pami膮tki 艣w. Miko艂aja kt贸rego obchody przypadaj膮 na 6 grudnia, darowanie sobie prezent贸w jest pami膮tk膮 dar贸w z艂o偶onych Dzieci膮tku Jezus przez Trzech Kr贸li.

Kol臋dy

Staropolskim zwyczajem jest wsp贸lne 艣piewanie kol臋d po wieczerzy wigilijnej. Najstarsze polskie kol臋dy pochodz膮 z XV wieku i s膮 to聽Zdraw b膮d偶 Krolu Niebieski聽(prze艂o偶ona z czeskiego w 1424 r.) i chora艂聽Anio艂 pasterzom m贸wi艂聽(prze艂o偶ony z kancjona艂u 艂aci艅skiego). Kol臋dy 艣piewa si臋 do 2 lutego. Tw贸rcami kol臋d o du偶ej warto艣ci muzycznej i literackiej byli m.in. Piotr Skarga (W 偶艂obie le偶y聽do muzyki nawi膮zuj膮cej do marsza koronacyjnego kr贸la W艂adys艂awa IV), Hieronim Morsztyn, Wespezjan Kochowski, Franciszek Karpi艅ski (B贸g si臋 rodzi) czy Teofil Lenartowicz (Mizerna cicha, stajenka licha). Kol臋dy s膮 najpi臋kniejsz膮 opraw膮 Wigilii i 艢wi膮t Bo偶ego Narodzenia st膮d te偶 nie dziwi ich powszechne 艣piewanie.

Pasterka

Ukoronowaniem Wigilii jest Pasterka – uroczysta msza 艣wi臋ta o p贸艂nocy z tak charakterystycznymi elementami jak g艂o艣ne i uroczyste聽Gloria聽oraz聽Bog si臋 rodzi聽Karpi艅skiego. Nabo偶e艅stwo to 艣ci膮ga wielkie t艂umy kt贸re nie mieszcz膮 si臋 w murach ko艣cio艂贸w. Czas pod膮偶ania do ko艣cio艂a i powrotu cz臋sto by艂 czasem r贸偶nych psot m艂odzie偶y, weso艂ej i radosnej. 艢cigano si臋 w drodze do ko艣cio艂a jak i w drodze powrotnej do domu. Wierzono 偶e gospodarzowi kt贸ry pierwszy przest膮pi pr贸g ko艣cio艂a pierwszemu wzejdzie zborze. Z psot s艂yn臋li krakowscy 偶acy.

Bo偶e Narodzenie

W liturgii ko艣cio艂a katolickiego Bo偶e narodzenie jest pierwszym dniem cyklu 艣wi膮tecznego trwaj膮cego do 6 stycznia, do zamykaj膮cego okres 艣wi膮t 艣wi臋ta Trzech Kr贸li. W dniu Bo偶ego Narodzenia obowi膮zywa艂y liczne zakazy. Nie nale偶a艂o czesa膰 si臋, przegl膮da膰 w lustrze, nale偶a艂o zachowa膰 powag臋, nie urz膮dza艂o si臋 zabaw i wesel. Nie wolno by艂o sprz膮ta膰, zamiata膰, r膮ba膰 drew, gotowa膰, przynosi膰 wody ze studni ani nawet rozpala膰 ognia pod kuchni膮. Wszystko to trzeba by艂o zrobi膰 dzie艅 wcze艣niej. Poza najbli偶sz膮 rodzin膮 nie odwiedzani si臋 i nie przyjmowano go艣ci. R贸wnie偶 dzisiaj Bo偶e narodzenie sp臋dza si臋 w gronie najbli偶szych, odk艂adaj膮c odwiedziny i uroczysto艣ci rodzinne na nast臋pne dni.

Ciekawe

Poznaj niezwyk艂e wiersze:

Tadeusz Kubiak
Wiecz贸r wigilijny

Kiedy mama si臋 dzieli艂a ze mn膮 tym op艂atkiem,
Mia艂a w oczach 艂zy, widzia艂em
Otar艂a ukradkiem.
Nie wiem, co te偶 mama chcia艂a
Szepn膮膰 mi do ucha:
Bym na meczach nie dar艂 spodni
Nauczyciela w szkole s艂ucha艂鈥
Niedojrza艂ych jab艂ek nie jad艂,
But贸w tak nie brudzi艂鈥
Nagle s艂ysz臋 mama szepcze:
鈥 B膭D殴 DOBRY DLA LUDZI.

 

Jaros艂aw Iwaszkiewicz
Stare kobiety

Trzy stare kobiety
Usiad艂y przy stole
Przy bia艂ym obrusie
Na gwaizdk臋 czekaj膮M艂odzi nie czekali
W贸dk臋 ju偶 wypili
S艂odkie ryby zjedli
O艣ci zostawili
A jedna kobieta
Nad pustym nakryciem
To dla syna- m贸wi-
Co uciek艂 od 偶ycia
A druga powiada
M贸j syn w Ameryce
Przys艂a艂 pi臋kn膮 sukni臋
P贸藕no dzisiaj wsta艂am
A trzecia powiada
Jestem stara panna
Towar dzi艣 nie znany
Dawniej pospolity
I 艁AMI膭 OP艁ATEK
Nad bia艂ym obrusem
M艂odzi si臋 po k膮tach
艢miej膮 ze staro艣ci
A one 藕d藕b艂a siana
Spod p艂贸tna wyci膮gn膮
Wr贸偶by sobie wr贸偶膮
Cho膰 nic ich nie czeka

To za nasze dzieci
Dzieci zbuntowane
Lub nie narodzone
Lub zamordowane

Trzy stare kobiety
Usiad艂y przy stole
Czarne wino pij膮
Na gwiazdk臋 czekaj膮

 

Zobacz r贸wnie偶 pi臋kne wiersze:

Wanda Kardasz „Wigilia
Ewa Willaume-Pielka „Bo偶e Narodzenie