kresy

Zygmunt Gloger聽Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Krak贸w 1903


CZ臉艢膯 III.

Ko艣ci贸艂聽鈥撀Dyecezye 鈥 Klasztory w dawnej Polsce.

Dyecezye i biskupstwa w okresie Piast贸w.

W wiekach dawnych 偶ycie ko艣cielne聽z聽pa艅stwowem 艂膮czy艂o si臋 naj艣ci艣lej we wszystkich kierunkach. Ca艂a cywilizacya i wszystkie warunki jej post臋pu 鈥撀powiada uczony niemiecki Zeissberg 鈥 le偶a艂y wtedy zawarte jedynie i wy艂膮cznie聽w chrze艣cija艅stwie. Ko艣ci贸艂 przynosi艂 ludom nieo艣wieconym pierwiastki o艣wiaty i ludzko艣ci, uobyczajenia, braterstwa i okie艂znania instynkt贸w zwierz臋cych; zagrzewa艂 do wielkich czyn贸w, u艣wi臋ca艂 rodzin臋 i prac臋. Wszystkie szko艂y, uniwersytety, szpitale i instytucye dobroczynne by艂y obs艂ugiwane w 艣rednich wiekach wy艂膮cznie przez duchowie艅stwo. Tylko duchowni zajmowali si臋 naukami, pisaniem i gromadzeniem ksi膮g, a nawet przewa偶nie: malarstwem, budownictwem i ogrodnictwem, byli statystami i dziejopisarzami, dyplomatami i prawoznawcami, a prawo pa艅stwowe i聽ko艣cielne stanowi艂y tylko dwa od艂amy jednego organizmu. Wobec podobnego stanowiska, jakie zajmowa艂 w przesz艂o艣ci Ko艣ci贸艂, koniecznem tu jest podaniegeograficznych wiadomo艣ci o tak pot臋偶nym czynniku cywilizacyjno-dziejowym, a mianowicie o jego dyecezyach biskupich, zakonach i ich prowincyach.

Mieczys艂aw I, przyjmuj膮c chrzest w roku 966, 偶yczenie swoje otrzymania biskupstwa dla Polski m贸g艂 przed艂o偶y膰 tylko cesarzowi Ottonowi, to te偶 z聽ramienia ottonowego przyby艂 do Polski, nad Wart臋, pierwszy biskup, Jordan, w聽roku 966 lub 967. Data wi臋c powy偶sza uwa偶an膮 jest za za艂o偶enie biskupstwa Pozna艅skiego, lubo Jordan nie by艂 w艂a艣ciwie biskupem pozna艅skim, lecz聽wog贸le polskim, biskupem wszystkich chrze艣cijan, jakich w pa艅stwie Mieszka聽znalaz艂 lub nawr贸ci艂. Tytu艂 za艣 biskupa pozna艅skiego otrzyma艂 dlatego, 偶e w聽Poznaniu by艂a jego g艂贸wna siedziba. Nast臋pca Jordana, Unger (od roku 982 do聽1012), jeszcze w roku 1000 by艂 jedynym biskupem na ca艂膮 Polsk臋. W chwili 艣mierci Mieszka (r. 992) zakres dzia艂ania biskupa polskiego musia艂 obok聽Wielkopolski obejmowa膰 Kujawy i 艢l膮sk. Czy za艣 rozci膮ga艂 si臋 na Mazowsze,聽ziemi臋 Krakowsk膮 i Sandomiersk膮, nic o tem na pewno nie wiadomo. Mieczys艂aw, umieraj膮c, podzieli艂 pa艅stwo swoje, zwyczajem s艂owia艅skim,聽mi臋dzy syn贸w. Rych艂o jednak zaj膮艂 Boles艂aw (Chrobry) dzielnice braci; przed rokiem 997 Pomorze, a nied艂ugo potem ziemi臋 Krakowsk膮. I on, podobnie jak聽ojciec, uwa偶a艂 chrze艣cija艅stwo za konieczny warunek pomy艣lnego rozwoju聽pa艅stwa, stara艂 si臋 wi臋c nadzwyczaj gorliwie o utwierdzenie i rozw贸j Ko艣cio艂a聽w swych dzielnicach. Aby wyzwoli膰 go z pod wp艂ywu niemieckiego (nale偶a艂 bowiem do prowincyi magdeburskiej), Boles艂aw nawi膮za艂 stosunki wprost z Rzymem i udawa艂 si臋 do klasztor贸w w艂oskich o misyonarzy. Na jednym z synod贸w rzymskich uchwalono, w miejsce magdeburskiej, za艂o偶y膰 dla Polski now膮, jej w艂asn膮 metropoli臋, i przyj臋to plan Boles艂awa podzia艂u jego kraju na聽dyecezye. Gaudenty uzyska艂 sakr臋 biskupi膮 i ju偶 jako arcybiskup gnie藕nie艅ski wymieniony jest w Rzymie w grudniu roku 999, kiedy wybiera艂 si臋 z Ottonem聽III w drog臋 do grobu 艣w. Wojciecha do Polski. Zorganizowanie nowej prowincyi ko艣cielnej i oznaczenie granic dyecezyi nast膮pi艂o podczas zjazdu聽Ottona w Gnie藕nie, w marcu roku 1000. W贸wczas odby艂 si臋 i synod ko艣cielny,聽gdy偶 Ottonowi towarzyszyli kardyna艂owie.

Po wprowadzeniu na arcybiskupstwo gnie藕nie艅skie Gaudentego, odby艂 si臋 akt konsekracyi nowych biskup贸w: Poppona dla Krakowa, Jana dla Wroc艂awia i聽Reinberga dla Ko艂obrzega na Pomorzu. Wtedy te偶 okre艣lono granice biskupstwa聽Pozna艅skiego, obejmuj膮cego dot膮d ca艂膮 Polsk臋, lecz Ungera, biskupa聽pozna艅skiego, kt贸ry nie godzi艂 si臋 na uszczuplenie swych praw, pozostawiono i聽nadal w zwi膮zku metropolitalnym magdeburskim. Tak wi臋c Otton III z Boles艂awem Wielkim podzielili Polsk臋 roku 1000 na pi臋膰 biskupstw: Pozna艅skie, Gnie藕nie艅skie, Krakowskie, Wroc艂awskie i Ko艂obrzeskie czyli Pomorskie. Podzia艂 ten dyecezyalny odpowiada艂 podzia艂owi politycznemu i szczepowemu. Dyecezya聽Wroc艂awska聽obejmowa艂a ziemie 艣l膮skie (a mianowicie wymienione p贸藕niej roku 1155 kasztelanie: Ryczyn, Cieszyn,聽Go艂eszyce, Odmuch贸w, Warta, Niemcy, Gramolin, Strzygo艅, 艢widnica, Wlom,聽Godzinice, Sobolewsk, G艂og贸w, Seitsch, Milicz i Gradinice);聽Krakowska: ziemi臋 krakowsk膮, wi艣lick膮 i sandomiersk膮;聽Ko艂obrzeska: pomorska ze wschodni膮 granic膮 po Wis艂臋. Przy dyecezyi聽Pozna艅skiej聽w czasie tworzenia roku 1000聽Gnie藕nie艅skiej聽(jak mniema profesor Abraham) pozostawiono聽ziemie mazowieckie, z kt贸rych p贸藕niej powsta艂 archidyakonat Warszawski. Do聽dyecezyi聽Gnie藕nie艅skiej聽w roku 1136 nale偶a艂y nast臋puj膮ce kasztelanie: Gniezno, Ostr贸w na jeziorze Lednicy, 艁ekno, Nak艂o a偶 do rzeki Plitwicy, L膮d, Kalisz, Czestram, Ruda, Znin, cz臋艣膰 kasztelanii Milicz poza rzek膮 Bober,聽Sieradz, Spicymierz, Ma艂ogo艣膰, Rosprza, 艁臋czyca, Welborz, 呕arnow, Skrzynno,聽Chrz膮st贸w a偶 do Wis艂y. Plan podzia艂u Polski na dyecezye i ustanowienia metropolii wyszed艂 najprawdopodobniej z inicyatywy Boles艂awa Wielkiego, jako w艂adcy pa艅stwa i w艂a艣ciwego fundatora katedr.聽Pragn膮c budow臋 Ko艣cio艂a polskiego wzmocni膰, prosi艂 Boles艂aw wracaj膮cego do W艂och Ottona o przys艂anie stamt膮d zakonnik贸w, kt贸rzyby, zak艂adaj膮c klasztory,聽w pracy oko艂o ugruntowania chrze艣cija艅stwa w Polsce pomocnymi by膰 mogli. Jako偶 na wezwanie Ottona dw贸ch towarzyszy 艣wi臋tego Romualda: Jan i聽Benedykt, o艣wiadczyli swoj膮 ku temu gotowo艣膰, a cesarz, zaopatrzywszy ich w聽potrzebne ksi臋gi i sprz臋ty ko艣cielne, wyprawi艂 do Polski. Z nimi mia艂 si臋聽r贸wnie偶 po艂膮czy膰 m艂ody, pe艂en 偶arliwo艣ci religijnej zakonnik, Bruno. Lecz, gdy聽pierwsi dwaj, oczekuj膮c w podr贸偶y na Brunona, ponie艣li 艣mier膰 m臋cze艅sk膮, Bruno zyska艂 w Polsce sta艂y punkt oparcia i podstaw臋 do swej dzia艂alno艣ci, zako艅czonej tak偶e 艣mierci膮 roku 1009.

By膰 mo偶e 鈥 powiada uczony badacz stosunk贸w ko艣cielnych w Polsce 鈥 偶e Boles艂aw jeszcze to lub owo biskupstwo inne ufundowa艂, ale dowodu na to dot膮d nie ma 偶adnego. 鈥 Dzia艂alno艣膰 jednak jego syna, Mieczys艂awa II, w sprawach ko艣cio艂a polskiego nie musia艂a by膰 sk膮p膮 w rezultaty, skoro na聽zachodzie sta艂a si臋 g艂o艣n膮 w owych czasach. Matylda, siostra cesarzowej Gizeli,聽nazywa Mieszka II 鈥瀦a艂o偶ycielem wielu ko艣cio艂贸w鈥. Zdaje si臋, 偶e mnogie ko艣cio艂y, kt贸rych erekcye przypisywano w p贸藕niejszych czasach Mieczys艂awowi I, powsta艂y z fundacyi jego wnuka, Mieczys艂awa II. W 艣wietlepodobnych o nim wzmianek nabiera pewnej wiarogodno艣ci wiadomo艣膰聽Kroniki聽Wielkopolskiej,聽偶e Mieszko II za艂o偶y艂 biskupstwo kujawskie. Celem za艂o偶enia tego biskupstwa by艂o zapewne chrystyjanizowanie Pomorza, gdy偶 biskupstwo ko艂obrzeskie, pomimo gorliwej pracy Reinberna, w艣r贸d ludu zupe艂nie jeszcze聽poga艅skiego, nie mog膮cego si臋 pogodzi膰 z absolutn膮 w艂adz膮 Piast贸w i now膮 ich wiar膮, utrzyma膰 si臋 nie mog艂o. Nic dziwnego, 偶e sta艂o si臋 to na Pomorzu, skoro i聽we w艂a艣ciwej Polsce nie by艂o wiele lepiej. 鈥濸o 艣mierci Mieszka II, jeszcze聽pod贸wczas w Polsce 偶yli zapewne starcy, kt贸rzy pami臋tali ksi膮偶膮t, sk艂adaj膮cych聽bogom rodzinnym ofiary, a w 艣wi臋ta poga艅skie, po po艣wi臋conych gajach i uroczyskach, nieraz si臋 zbiera艂y gromady ludu, niezadowolone z nowego stanu rzeczy, wyczekuj膮ce stosownej chwili do zrzucenia gniot膮cego jarzma 艂adu, wprowadzonego siln膮 organizacy膮 pa艅stwow膮 i ko艣cieln膮. Niepowodzenia i kl臋ski, kt贸re zewsz膮d spada艂y na Mieszka II, podsyca艂y coraz wi臋cej ch臋膰 przewrotu, a gdy i Mieszka nie sta艂o, reakcya, g艂贸wnie przeciw ko艣cio艂owi skierowana, gro藕n膮 podnios艂a g艂ow臋鈥. A wi臋c biskupi i kap艂ani pomordowani, ko艣cio艂y opustosza艂e, oto obraz, jaki przed nami roztaczaj膮 wiadomo艣ci z tych czas贸w. Wzniesiona szczodr膮 i rozumn膮 d艂oni膮 trzech pierwszych chrze艣cija艅skich Piast贸w (dziada, syna i wnuka) budowa ko艣cio艂a polskiego聽run臋艂a w gruzy i w膮tpi膰 nale偶y, czy w艣r贸d tej zawieruchy osta艂a si臋 cho膰 jedna z聽polskich katedr. Czesi, korzystaj膮c z tych wewn臋trznych zamieszek w Polsce, przedsi臋wzi臋li 艂upieski na ni膮 najazd, maj膮c g艂贸wnie na celu bogactwa ko艣cio艂贸w katedralnych.

Zadanie prawego dziedzica tronu, kt贸remu wdzi臋czna potomno艣膰 w najbli偶szych zaraz czasach da艂a przydomek Odnowiciela, nie musia艂o by膰 艂atwem. Co jedna chwila 偶ywio艂owego przewrotu zniszczy膰 potrafi, to 偶eby聽naprawi膰, potrzeba zawsze potem pracy wielu pokole艅. Zreszt膮 Kazimierz nie ow艂adn膮艂 od razu ca艂膮 Polsk膮, ale musia艂 stopniowo dzielnic臋 jedn臋 po drugiej z聽r膮k anarchii odbiera膰 i do pos艂usze艅stwa zmusza膰, a 艢l膮sk dopiero ku ko艅cowi swych rz膮d贸w odzyska艂. To te偶 wiadomem jest na pewno istnienie za Kazimierza Odnowiciela tylko dw贸ch katedr: wroc艂awskiej i krakowskiej. Gnie藕nie艅sk膮 konsekrowano dopiero za jego nast臋pcy, a nazwiska nowych arcybiskup贸w gnie藕nie艅skich i biskup贸w pozna艅skich posiadamy dopiero z ko艅ca XI wieku. Wys艂ani do Polski legaci przez najwi臋kszego z papie偶贸w, Grzegorza VII, kt贸ry zasiada艂 na stolicy apostolskiej od roku 1073 do 1085, odbudowali dawn膮 organizacy臋 ko艣cieln膮, z t膮, jak si臋 zdaje, zmian膮, 偶e w miejsce katedry kruszwickiej, czyli kujawskiej, utworzono biskupstwo p艂ockie聽w ziemi, kt贸ra by艂a siedliskiem buntu przeciw Kazimierzowi. Gdy w roku 1112 Gallus pisa艂 swoj膮 kronik臋, po艣wi臋ci艂 j膮 episkopatowi polskiemu, wymieniaj膮c:聽arcybiskupa聽gnie藕nie艅skiego聽Marcina, biskupa聽p艂ockiego聽Szymona,聽pozna艅skiego聽Paw艂a,聽krakowskiego聽Maura i聽wroc艂awskiego聽呕yros艂awa.聽Gdyby biskup贸w polskich by艂o w贸wczas wi臋cej, toby uczony kap艂an nie ubli偶a艂聽im, pomijaj膮c milczeniem.

Dalsza organizacya dyecezyalna by艂a ju偶 dzie艂em Boles艂awa Krzywoustego, a pierwsze wzmianki o biskupstwach: pomorskim, w艂oc艂awskim i lubuskiem (za Odr膮) z ostatnich lat jego rz膮d贸w pochodz膮. Pierwszym znanym biskupem w艂oc艂awskim jest Swidger, kt贸ry w roku 1113 wraz z pierwszym znanym biskupem lubuskim, Bernardem, dokona艂 po艣wi臋cenia ko艣cio艂a klasztornego聽panien Premonstratentek w Strzelnic kujawskiem. Poniewa偶 dyecezya kujawska聽najprz贸d mia艂a swoj膮 katedr臋 w Kruszwicy, kt贸ra za biskupa Onolda odrodzi艂a si臋 we W艂oc艂awku, dochowa艂a si臋 przeto w starych dokumentach pewna聽pl膮tanina w nazywaniu tej dyecezyi i jej biskup贸w. Biskupstwo 鈥瀢艂oc艂awskie鈥 i聽lubuskie powsta艂o niew膮tpliwie w roku 1124. Pierwsza pr贸ba Boles艂awa Krzywoustego wys艂ania na zawojowane Pomorze w roku 1122 biskupa Bernarda, Hiszpana, na misy臋 apostolsk膮 w艣r贸d Pomorzan, wypad艂a niepomy艣lnie. Wtedy zwr贸ci艂 si臋 Krzywousty do dawnego swego nauczyciela, 艣wi膮tobliwego biskupa bamberskiego, Ottona, z propozycy膮 apostolstwa na Pomorzu. Otto ch臋tnie przyj膮艂 wezwanie, a praca jego nie by艂a bezowocn膮, bo niemal w p贸艂 roku dokona艂 nawr贸cenia Pomorza. W g艂贸wnych miastach, Szczecinie i Wolinie, pierwsze stan臋艂y ko艣cio艂y, a umieszczeni tam duchowni mieli dalej prowadzi膰 dzie艂o, tak pomy艣lnie rozpocz臋te. Chwila to by艂astanowcza do dalszego rozwini臋cia organizacyi Ko艣cio艂a polskiego w ziemiach聽od niedawna pozyskanych, a tem samem silniejszego zwi膮zania ich z Polsk膮. W贸wczas to dla wschodniej cz臋艣ci Pomorza, przy艂膮czonej do Polski, za艂o偶y艂 Boles艂aw biskupstwo we W艂oc艂awku, a dla cz臋艣ci ziemi Lutyk贸w, odzyskanej聽na Niemcach, biskupstwo w Lubuszu. Ustanowieniem biskupstwa lubuskiego i w艂膮czeniem go do metropolii gnie藕nie艅skiej, chcia艂 Krzywousty skutki prawne聽darowizny tej ziemi przez cesarza arcybiskupstwu magdeburskiemu聽ubezw艂adni膰. Tak samo przez zobowi膮zanie ksi臋cia pomorskiego, Warcis艂awa,聽do op艂aty na rzecz katedry gnie藕nie艅skiej, pragn膮艂 Krzywousty zaznaczy膰, 偶e Pomorze pod wzgl臋dem ko艣cielnym podlega metropolii gnie藕nie艅skiej i 偶e biskupstwa na tej ziemi za艂o偶one, maja by膰 biskupstwami polskiemi. Papie偶聽Innocenty II konsekrowa艂 Adalberta, wybranego przez Boles艂awa Krzywoustego聽i ksi臋cia Warcis艂awa na biskupa pomorskiego. By艂o to ostatnie biskupstwo, kt贸re na obr臋bie metropolii gnie藕nie艅skiej (w wieku XII) powsta艂o. Jest rzecz膮 najpewniejsz膮, 偶e za czas贸w Krzywoustego jeszcze w Polsce podzia艂u na parafie i okr臋gi pleba艅skie nie by艂o. Nawet w Czechach, kt贸re wcze艣niej, ni偶 Polska, pocz臋艂y rozwija膰 swoj膮 organizacy臋 ko艣cieln膮, w pierwszej po艂owie wieku XII panowa艂 jeszcze brak ko艣cio艂贸w parafialnych, skoro lagat papieski, Guido (roku 1143), zach臋ca艂 biskup贸w, aby je zak艂adali. Pierwotnie ko艣cio艂em parafialnym w obr臋bie dyecezyi by艂a katedra biskupia. O聽istnieniu odr臋bnych parafij w jednej dyecezyi a偶 po koniec wieku XII nie dosz艂y聽do nas 偶adne wiadomo艣ci. Najprz贸d sami biskupi i ksi膮偶臋ta musieli si臋 stara膰 o budowanie ko艣cio艂贸w po grodach znaczniejszych. Opactwa i klasztory budowa艂y potem ko艣cio艂y filialne tam, gdzie pierwej nie by艂o 偶adnych. Najwi臋cej jednak przyczyni艂a si臋 ofiarno艣膰 prywatna ludzi mo偶nych, kt贸rzy w dobrach swoich i przy dworach stawiali 艣wi膮tynie i uposa偶ali przy nich swoich kapelan贸w. Gdy pan mo偶ny wybudowa艂 ko艣ci贸艂 i osadzi艂 przy nim kapelana, biskup udziela艂 temu偶 prawo administrowania sakrament贸w chrztu i聽ma艂偶e艅stwa, tak, jak to udziela艂 filiom klasztornym w swojej dyecezyi. W wieku聽XII obok ko艣cio艂贸w ksi膮偶臋cych, biskupich i klasztornych istnia艂y tylko kapelanie pan贸w, kt贸re wraz z poprzedniemi pod koniec powy偶szego stulecia zacz臋艂y si臋 przekszta艂ca膰 w parafie z oznaczonemi granicami, naturalnie obszerniejsze od dzisiejszych. Og贸lny szereg biskupstw za doby i pod panowaniem Piast贸w, to jest w epoce od Mieszka I i wprowadzenia聽chrze艣cija艅stwa do wst膮pienia na tron W艂adys艂awa Jagie艂艂y, przedstawia si臋 w聽porz膮dku alfabetycznym nast臋puj膮cym:

1. Biskupstwo Che艂mi艅skie, tak nazwane od miasta Che艂mna (Culm) w Prusiech polskich. Obejmowa艂o ziemi臋 Che艂mi艅sk膮 i Micha艂owsk膮, kt贸rych ludno艣膰, rdzennie polska, nic nie maj膮ca z Prusami wsp贸lnego, ochrzczona za Mieczys艂awa I, poddan膮 zosta艂a potem w艂adzy duchownej biskupstwa p艂ockiego, za艂o偶onego w wieku XI. Gdy mnich z klasztoru oliwskiego, Chrystyan, nawracaj膮cy pogan pruskich (do metropolii arcybiskupa gnie藕nie艅skiego zaliczonych), mianowany zosta艂 roku 1212 biskupem pruskim 鈥in partibus,聽to jest bez dyecezyi i katedry, kt贸ra w kraju poga艅skim za Oss膮聽utrzyma膰 si臋 jeszcze nie mog艂a 鈥 w贸wczas Konrad, ksi膮偶臋 mazowiecki, darowa艂 mu (r. 1222) cz臋艣膰 ziemi Che艂mi艅skiej, a Gedko, biskup p艂ocki, odda艂 mu swoj膮聽w艂adze duchown膮 nad t膮 ziemi膮, od miejsca, gdzie Drw臋ca z Prus wyp艂ywa. Odt膮d biskup pruski za艂o偶y艂 sobie stolic臋 w Che艂mnie. Skoro za艣 Krzy偶acy porobili p贸藕niej szerokie zdobycze w krainie pogan pruskich nad rzekami聽Passarg膮 i Preglem, ziemie przez nich podbite, podzielone zosta艂y roku 1243 na聽trzy dyecezye: sambie艅sk膮, pomeza艅sk膮 i warmi艅sk膮. Czwart膮 za艣 utworzono wtedy z ziemi Che艂mi艅skiej i Micha艂owskiej z dodaniem Lubawskiej na wschodnim kra艅cu, gdzie le偶a艂y dobra biskupa che艂mi艅skiego. Gdy arcybiskupstwo Rygskie zosta艂o metropoli膮 nad Inflantami, Estoni膮 i Prusami, czyli nad ca艂ym krajem nadba艂tyckim, od uj艣cia Wis艂y a偶 do odnogi Fi艅skiej i聽rzeki Narwy, trzy dyecezye w艂a艣ciwe pruskie przesz艂y pod w艂adz臋 arcybiskupa ryskiego, opr贸cz jednej Che艂mi艅skiej,聽ludno艣膰 polsk膮 posiadaj膮cej. Dyecezya ta przez czas pewien nale偶a艂a jeszcze do metropolii gnie藕nie艅skiej, dop贸ki Zakon聽krzy偶owy nie zdo艂a艂 w Rzymie przeprowadzi膰 poddanie jej pod w艂adz臋 duchown膮 Rygi. Odt膮d biskup贸w che艂mi艅skich wy艣wi臋cano ju偶 tylko z聽duchowie艅stwa krzy偶ackiego, a偶 po wojn臋 trzynastoletni膮 z Zakonem i powr贸t聽ziemi Che艂mi艅skiej do Polski.

2.聽聽聽聽聽Biskupstwo Che艂mskie, 艂aci艅skie, powsta艂o, jak si臋 zdaje, z pierwotnego projektu utworzenia biskupstwa 艁ukowskiego dla Nadbu偶a i zabu偶nej krainy Jad藕wing贸w za Boles艂awa Wstydliwego. W wieku XIV spotykamy kilka聽wzmianek o biskupach che艂mskich, bez bli偶szych wszak偶e wiadomo艣ci o samej聽ich dyecezyi.

3.聽聽聽聽聽Biskupstwo Che艂mskie, ruskie, mia艂o najpierw posiada膰 siedlisko swego聽w艂adyki w Uhrowesku, a偶 je Daniel, kr贸l halicki przeni贸s艂 oko艂o roku 1223 do Che艂ma, lubo samo miasto Che艂m wznios艂o si臋 nieco p贸藕niej, a mianowicie po聽roku 1233. Szereg wiadomych w艂adyk贸w tutejszych poczyna si臋 od Cyryla,聽kt贸ry, po usuni臋ciu si臋 Mongo艂贸w, obrany by艂 przez ksi膮偶膮t Rusi metropolit膮 w聽roku 1243.

4.聽聽聽聽聽Arcybiskupstwo Gnie藕nie艅skie, jak ju偶 powy偶ej widzieli艣my, za艂o偶one by艂o w roku 1000, a pierwszym jego arcybiskupem zosta艂 Gaudenty, czyli po polsku聽Radzyn, brat rodzony lub towarzysz 艣wi臋tego Wojciecha w Polsce. Po 艣mierci Mieszka II, zburzone przez Czech贸w i przez ruch ludowy poga艅ski w Polsce, ustali艂o si臋 dopiero za czas贸w Boles艂awa 艢mia艂ego i jako metropolia w艂ada艂oca艂ym Ko艣cio艂em polskim. Odt膮d arcybiskup gnie藕nie艅ski potwierdza艂 i 艣wi臋ci艂聽wszystkich biskup贸w, jako swoich sufragan贸w, zwo艂ywa艂 sobory, rozgrzesza艂 od kl膮tw, na艂o偶onych przez innych biskup贸w, s膮dzi艂 w apelacyi sprawy duchowne i t. d. Stanowisko jego by艂o wielkie nietylko w Ko艣ciele, ale i w pa艅stwie, zw艂aszcza, gdy pa艅stwo polskie rozpad艂o si臋 na liczne dzielnice mi臋dzy wnuk贸w Krzywoustego. W贸wczas to by艂y chwile, 偶e arcybiskup wi臋kszym otacza艂 si臋 majestatem, ni偶 najpot臋偶niejszy ksi膮偶臋 rozdrobnionej聽Lechii. W katedrze gnie藕nie艅skiej 鈥 m贸wi Bartoszewicz 鈥 w osobie arcybiskupa polskiego spoczywa艂a jedno艣膰, kt贸rej w narodzie, na dynastye podzielonym, nie聽by艂o. Arcybiskup ponad wszystkimi ksi膮偶臋ty piastowskimi rozci膮ga艂 swoj膮 w艂adz臋, karci艂 i naprawia艂. Swobody Ko艣cio艂a rozszerzy艂 i narodowo艣膰 utrzyma艂, zagro偶on膮 mocno w XIII wieku przez nap艂yw niemczyzny. Mia艂 te偶聽dobra szerokie i wp艂yw prawny, uznany wsz臋dzie: i w radzie ksi膮偶臋cej, w kt贸rej prezydowa艂, i w kapitu艂ach. Z powodu, 偶e posiada艂 olbrzymie dobra 艂owickie na Mazowszu w granicach dyecezyi p艂ockiej, by艂 z urz臋du kanonikiem (canonicus聽natus) w powy偶szej dyecezyi i bra艂 tam miejsce pierwsze zaraz po pra艂atach. Ksi膮偶臋 wielkopolski, W艂adys艂aw Odonicz, w roku 1232 uwolni艂 dobra聽arcybiskupstwa gnie藕nie艅skiego z pod jurysdykcyi s膮d贸w krajowych, zrzek艂 si臋聽w tych dobrach prawa polowania, przys艂uguj膮cego panuj膮cym w ca艂ym kraju, oraz pozwoli艂 arcybiskupom bi膰 w艂asn膮 monet臋. Arcybiskup Henryk I z Brenu w pocz膮tkach XIII wieku, przywilejem Inocentego III, otrzyma艂 w艂adz臋 metropolitaln膮 nad ca艂emi Prusami (jeszcze ba艂wochwalczemi) do czasu, w kt贸rymby Prusy w艂asnego nie zyska艂y pasterza. Kiedy z ma艂ych dzielnic zjednoczy艂a si臋 znowu Polska, ale znale藕li si臋 w niej obok kr贸la mniej pot臋偶ni聽udzielni ksi膮偶臋ta, w艂adza arcybiskupa nowego blasku nabra艂a, gdy powiedziano聽w przywileju, danym za Jaros艂awa ze Skotnik roku 1360, 偶e arcybiskup聽starszym jest w godno艣ci od wszystkich ksi膮偶膮t, 偶e jest owszem pierwszy ksi膮偶臋聽鈥撀primus princeps.

5.聽聽聽聽聽Biskupstwo Kamienieckie, 艂aci艅skie, na Podolu. Kamieniec nad rzek膮聽Smotryczem z ca艂膮 prowincy膮 ju偶 za panuj膮cego w Polsce 艁okietka roku 1320聽ulega艂 w艂adzy duchownej biskup贸w krakowskich. Tem bardziej musia艂 ten wp艂yw zachodni si臋 rozszerzy膰, gdy Kazimierz Wielki wypar艂 z ziem聽naddniestrza艅skich przemoc Tatar贸w. Ludwik, kr贸l polski i w臋gierski, w roku聽1375 osobne tutaj dla Podola d藕wign膮艂 biskupstwo i na stolic臋 katedry przeznaczy艂 Kamieniec.

6.聽聽聽聽聽Biskupstwo Kamie艅skie, 艂aci艅skie, powsta艂o na Pomorzu po kilku innych, po Ko艂obrzeskiem i po Woli艅skiem. Do Kamienia przeni贸s艂 si臋 roku 1176 biskup Konrad razem z mieszka艅cami Wolina po wielkiem spustoszeniu Pomorza przez Du艅czyk贸w. Biskup kamie艅ski zasiada艂 niegdy艣 na synodach gnie藕nie艅skich i w radach ksi膮偶膮t piastowskich. Wtenczas z pomi臋dzy innych聽biskupstw polskich jedno Kamie艅skie mia艂o przywilej, 偶e uwolnione zosta艂o od聽op艂aty 艣wi臋topietrza. Na katedrze kamie艅skiej rzadko zasiadali Polacy, a聽najcz臋艣ciej ksi膮偶臋ta pomorscy, 艣l膮scy i niemieccy. Jeden z tych ostatnich, Jan聽saski, kt贸ry umar艂 roku 1373, wy艂ama艂 si臋 z pod w艂adzy arcybiskup贸w gnie藕nie艅skich i wyrobi艂 sobie na to stosowny przywilej, a odt膮d biskupi kamie艅scy byli bez metropolity, zale偶膮c wprost od Rzymu.

7.聽聽聽聽聽Biskupstwo Ko艂obrzeskie聽w starym Ko艂obrzegu na Pomorzu, za艂o偶one roku聽1000 pod w艂adz膮 arcybiskupstwa gnie藕nie艅skiego, podupad艂o roku 1015.

8.聽聽聽聽聽Biskupstwo Krakowskie. Pierwszym biskupem by艂 Poppon od roku 1000. W艂adys艂aw Herman uposa偶y艂 katedr臋 krakowsk膮 w 24 kanonik贸w, a Boles艂aw聽Krzywousty do tej ogromnej liczby doda艂 jeszcze 20. Kiedy ustali艂y si臋 stosunki聽hierarchiczne w Polsce, biskup krakowski szed艂 najpierwszy, zaraz po聽arcybiskupie gnie藕nie艅skim i poprzedza艂 tym sposobem na zjazdach i synodachkujawskiego i wroc艂awskiego. Z wroc艂awskim jednak toczy艂 spory o pierwsze艅stwo, kt贸re ostatecznie dla siebie i nast臋pc贸w wywalczy艂 Iwo Odrow膮偶.

9.聽聽聽聽聽Biskupstwo Kujawskie. Poniewa偶 najstarszem i najznakomitszem miastem聽ksi膮偶臋cem na Kujawach by艂a Kru艣wica nad Gop艂em, rzecz zatem bardzo prosta,聽偶e pierwsza katedra biskupia tej dyecezyi stan臋艂a nie gdzieindziej, tylko w Kru艣wicy, jak to za艣wiadcza D艂ugosz. Poniewa偶 za Boles艂awa Chrobrego dyecezyi kujawskiej jeszcze nie by艂o, a syn jego, Mieczys艂aw II, zas艂yn膮艂 jako gorliwy or臋downik Ko艣cio艂a w Polsce i za艂o偶yciel wielu 艣wi膮ty艅, z kt贸rych liczne wieki przetrwa艂a jego fundacyi kolegiata w Kru艣wicy, s艂usznie zatem utrzymuje prof. Abraham, 偶e Mieczys艂aw II by艂 najpewniej za艂o偶ycielem biskupstwa Kujawskiego w Kru艣wicy. Kru艣wica, zburzona potem w czasie wojny mi臋dzy W艂adys艂awem Hermanem i synem jego, Zbigniewem, w roku 1096, nigdy ju偶 do pierwotnego znaczenia nie przysz艂a. I to, jak si臋 zdaje, by艂 jeden z powod贸w do za艂o偶enia nowej stolicy dla biskupstwa Kujawskiego we W艂oc艂awku. Drug膮 przyczyn膮 by艂o podbicie Pomorza przez Boles艂awa Krzywoustego, kt贸ry ugruntowanie chrze艣cija艅stwa we wschodniej, to jest gda艅skiej jego cz臋艣ci, uczyniwszy specyaln膮 misy膮 biskup贸w kujawskich, na聽stolic臋 ich obra艂 W艂oc艂awek, jako maj膮cy najlepsz膮 komunikacy臋 korytem Wis艂y聽z p贸艂nocn膮, t. j. pomorsk膮 cz臋艣ci膮 dyecezyi. Nast膮pi艂o to w roku 1124, t. j. wkr贸tce po zho艂dowaniu Pomorza dla Polski; dochowa艂y si臋 bowiem 艣wiadectwa, 偶e w roku powy偶szym Krzywousty za艂o偶y艂 biskupstwo聽鈥瀢艂oc艂awskie鈥 czyli 鈥瀢艂adys艂awskie鈥 (W艂oc艂awek po 艂acinie聽Vladislavia).聽Poszanowanie tradycyi narodowej, wi膮偶膮cej pierwotn膮 katedr臋 kru艣wick膮 ze聽staro偶ytnym grodem nadgopla艅skim, uderza w biskupstwie w艂oc艂awskiem przez聽ca艂膮 dob臋 Piast贸w. Pierwsze miejsce w tem biskupstwie zajmuj膮 zawsze pra艂aci i kanonicy kru艣wiccy. Biskup kujawski, Micha艂 Godziemba, na synodzie w Inow艂oc艂awiu roku 1233 przywraca archidyakonat kru艣wicki. W ka偶dym akcie urz臋dowym biskup贸w kujawskich s膮 pomi臋dzy 艣wiadkami, obok cz艂onk贸w kapitu艂y w艂oc艂awskiej, zawsze pra艂aci i kanonicy kru艣wiccy, tak, 偶e wygl膮da to, jakby biskup kujawski mia艂 dwie po艂膮czone z sob膮 dyecezye: kru艣wick膮 i w艂oc艂awsk膮. W ten spos贸b Kru艣wica do ko艅ca doby Piast贸w i XIV wieku 艣wieci艂a jeszcze w historyi Ko艣cio艂a polskiego, jakby katedralna. Dyecezya Kujawska obejmowa艂a nietylko Kujawy i Pomorze nadwi艣la艅skie, ci膮gn膮ce si臋 od p贸艂nocnej granicy Kujaw po Ba艂tyk, ale tak偶e w膮skim pasem wyci膮gni臋ta聽by艂a ku po艂udniowi a偶 po Wolborz, w okolicy Piotrkowa. Maciej Go艂a艅czewski,聽zmar艂y w roku 1360 znakomity biskup kujawski, kt贸rego posta膰 nale偶y do dziej贸w kraju, jeszcze za 艁okietka zapewni艂 sobie trzecie zaraz miejsce w聽senacie, t. j. pierwsze po biskupie krakowskim. On to przez lat 25 pracowa艂 nad聽budow膮 wspania艂ej dzisiejszej katedry w艂oc艂awskiej, kt贸r膮 nast臋pcy jego dopiero wyko艅czyli.

10. Biskupstwo Lubuskie聽nazw臋 swoj膮 wzi臋艂o od miasta Lubusza nad Odr膮 w ziemi lechickiej, kt贸r膮 przy艂膮czy艂 do Polski Boles艂aw Chrobry w latach 1007鈥 1012. Biskupstwo atoli za艂o偶y艂 tu dopiero (jak ju偶 wy偶ej wzmiankowali艣my) Boles艂aw Krzywousty w roku 1124 dla cz臋艣ci ziemi Lutyk贸w zaodrza艅skich,聽odzyskanej na Niemcach, chc膮c przez w艂膮czenie tego biskupstwa do metropoliignie藕nie艅skiej ubezw艂adni膰 skutki prawne darowizny tej ziemi przez cesarza niemieckiego arcybiskupstwu magdeburskiemu. Gdy p贸藕niej Polska w dobie podzia艂贸w mi臋dzy potomk贸w Krzywoustego straci艂a si艂臋 pa艅stwow膮, a聽Boles艂aw 艣l膮ski, m艂odszy syn Henryka Brodatego, odda膰 musia艂 ziemi臋 Lubusk膮聽margrabiom brandeburskim, Niemcy przenie艣li stolic臋 biskupi膮 z 艁ubusza do 鈥tenwaldu, czy te偶 Raceburga, biskupi za艣 lubuscy ust膮pili do Polski z zamiarem aposto艂owania na Rusi. Henryk Brodaty, zarz膮dzaj膮cy dzielnic膮 krakowsk膮 i sandomiersk膮, osiedli艂 ich w Sandomierskim, gdzie dano im opactwo Opatowskie po Cystersach, dawniej za艣 posiadali ju偶 dobra Biskupice聽pod Sandomierzem, kt贸rych nazwa st膮d w艂a艣nie pochodzi艂a, 偶e do biskup贸w (lubuskich) nale偶a艂y. Biskupi ci, nie posiadaj膮c potem 偶adnej dyecezyi ani za Odr膮, ani na Rusi, byli ju偶 tylko聽in partibus聽biskupami na Lubuszu i Rusi i z聽tytu艂em tym do ko艅ca wieku XV przetrwali, lubo na pocz膮tku XIV wieku biskup lubuski, Stefan, twierdzi艂, 偶e poprzednicy jego rezydowali we W艂odzimierzu wo艂y艅skim, gdzie nawet mia艂y by膰 ich groby.

11.聽聽聽聽Biskupstwa 艁uckie聽(ruskie i 艂aci艅skie). 艁uck, jako g艂贸wne miasto Wo艂ynia,
by艂 siedliskiem w艂adzy biskupiej obu obrz膮dk贸w: greckiego i rzymskiego.
Biskupstwo ruskie w 艁ucku wspomniane jest po raz pierwszy za metropolity
kijowskiego, Macieja, na pocz膮tku wieku XIII. Biskupstwo 艂aci艅skie
przeniesione tu zosta艂o z W艂odzimierza ju偶 za Jagiellon贸w, w okresie zatem
Jagiello艅skim mo偶e tylko o niem by膰 mowa (obacz biskupstwa

W艂odzimierskie).

12.聽聽聽聽Biskupstwo 艁ukowskie, o kt贸rem s艂usznie powiedzia艂 Bartoszewicz, i偶
pierwej upad艂o, nim nasta艂o. W wieku XIII ziemia 艁ukowska z dawna nale偶a艂a
do dyecezyi krakowskiej i jeszcze za Boles艂awa Krzywoustego mia艂a w

艁ukowie zamek i kasztelana jako stra偶nic臋 dla Ma艂opolski przed napadami pogan litewskich i ja膰wieskich. Boles艂aw Wstydliwy, pogromiwszy Jad藕wi艅g贸w, ufundowa艂 Templaryusz贸w w 艁ukowie. Przybyli tu i聽Franciszkanie, przys艂ani z Krakowa na zalecenie Innocentego w roku 1254, aby nawraca膰 za Bugiem pogan podlaskich. Postanowiono wi臋c za艂o偶y膰 biskupstwo聽艂ukowskie, aby, jako blizkie ziem podlaskich, rozpostar艂o w takowych swoj膮聽dzia艂alno艣膰 misyjn膮. Franciszkanin Bart艂omiej, rodem Czech, pracuj膮cy gorliwie聽nad nawracaniem pogan, przeznaczony by艂 na biskupa 艂ukowskiego. Gdy聽jednak偶e Kazimierz, ks. kujawski, przeciw woli papieskiej ust膮pi艂 swojej cz臋艣ci聽Podlasia Krzy偶akom, a Mendog litewski po艂膮czy艂 si臋 z Zakonem dla nowych wsp贸lnych napad贸w na Polsk臋, w贸wczas zamiar ustanowienia biskupstwa 艂ukowskiego dla Podlasia upad艂.

13.聽聽聽聽Biskupstwo Mi艣nie艅skie (Mi艣nijskie), w Mysznach. Niemcy po zdobyciu聽ziem s艂owia艅skich nad Elb膮 i mi臋dzy Elb膮 a Odr膮, w dzisiejszej Saksonii i Brandeburgii, zaraz w tych stronach za艂o偶yli (w X wieku) trzy biskupstwa: w聽Merzeburgu, w Cycy i w Mysznach. Gdy ziemie, kt贸re nale偶a艂y do duchownej聽w艂adzy biskupstwa Mi艣nie艅skiego, a mianowicie 艁u偶yce i okolice mi臋dzy

艁u偶ycami a Odr膮 po艂o偶one, zosta艂y podbite przez Boles艂awa Chrobrego,聽biskupstwo Mi艣nie艅skie zacz臋to podlega膰 metropolii Gnie藕nie艅skiej i zalicza膰聽si臋 do biskupstw polskich. P贸藕niej, pomimo, 偶e ziemie tego biskupstwa za Mieczys艂awa II odpad艂y od Polski, nie zrywa艂o ono do艣膰 d艂ugo jedno艣ci z聽Ko艣cio艂em polskim, jeszcze w roku 1170 pod w艂adz膮 metropolitaln膮 Gniezna聽pozostaj膮c.

14.聽聽聽聽Biskupstwo P艂ockie, przeznaczone dla ca艂ego Mazowsza, za艂o偶one zosta艂o w drugiej po艂owie XI wieku. Do Mazowsza tego nale偶a艂a i ziemia Che艂mi艅ska,聽ale biskup p艂ocki, Ginter (Gedko), pozwoli艂 po oddaniu tej ziemi na czasowe uposa偶enie Zakonu krzy偶ackiego, na utworzenie z niej biskupstwa

Che艂mi艅skiego. Biskupstwo P艂ockie od najdawniejszych czas贸w dzieli艂o si臋 na trzy archidyakonaty: p艂ocki, pu艂tuski i dobrzy艅ski. Biskup p艂ocki posiada艂 w okolicach Pu艂tuska, mi臋dzy Narwi膮 i Bugiem, rozlegle puszcze i nadania z ksi膮偶臋cem udzielnem prawem, a pierwszy pra艂at jego kapitu艂y, proboszcz聽p艂ocki, mia艂 r贸wnie偶 w okolicach Pu艂tuska, z prawami w艂adzy ksi膮偶臋cej, ziemi臋Sielu艅sk膮. W P艂ocku by艂a s艂awna staro偶ytno艣ci膮 kollegiata 艣w. Micha艂a z grobami W艂adys艂awa Hermana i Boles艂awa Krzywoustego, oraz zw艂okami聽ksi膮偶膮t mazowieckich. (Druga kollegiata by艂a potem w Pu艂tusku, za艂o偶ona przez聽biskupa Gi偶yckiego w roku 1449).

15.聽聽聽聽聽聽Biskupstwo Pomorskie, najprz贸d przez Boles艂awa Chrobrego fundowane聽roku 1000 w Ko艂obrzegu, zanik艂o oko艂o roku 1015. Po niem sz艂o za艂o偶one przez聽Boles艂awa Krzywoustego woli艅skie, czyli juli艅skie, podlegaj膮ce zawsze metropolii gnie藕nie艅skiej, przeniesione roku 1176 do Kamienia (obacz biskupstwo Kamie艅skie).

16.聽聽聽聽聽聽聽Biskupstwo Pozna艅skie. O biskupstwie tem m贸wili艣my obszerniej na pocz膮tku niniejszego rozdzia艂u o biskupstwach polskich wog贸le. Tutaj doda膰 jeszcze winni艣my obja艣nienie o przyczynach nadzwyczajnej nier贸wno艣ci i聽fantastyczno艣ci granic biskupstwa pozna艅skiego i innych. Warszawa np., to jest archidyakonat czerski, do ostatnich chwil nale偶a艂a do biskupstwa pozna艅skiego,聽kiedy Pozna艅 od Warszawy przegradza艂y trzy inne biskupstwa: P艂ockie,聽Kujawskie i Gnie藕nie艅skie. Oczywi艣cie nic innego nie by艂o tego przyczyn膮, jak聽tylko to, 偶e biskupstwo pozna艅skie, jako ze wszystkich najstarsze, bo za Mieczys艂awa I jeszcze za艂o偶one, obejmowa艂o pierwotnie ca艂膮 Polsk臋 mieczys艂awow膮 i z niego dopiero by艂y wykrojone p贸藕niejsze biskupstwa, a to, co nie zosta艂o wykrojone, podlega艂o nadal biskupstwu Pozna艅skiemu, cho膰 zosta艂o odci臋te. Rozmaite uszczuplenia terytoryalne, zacie艣niaj膮ce przestrze艅 w艂adzy biskupiej pozna艅skiej, trwa艂y od ustanowienia czterech nowych biskupstw przez Chrobrego w roku 1000 (Gnie藕nie艅skie, Krakowskie,聽Wroc艂awskie i Pomorskie) a偶 do wieku XIII. Od wieku powy偶szego biskupstwo聽pozna艅skie ju偶 si臋 nie dzieli, rozgranicze艅 jednak 艣cis艂ych z s膮siedniemi dyecezyami d艂ugo jeszcze nie mia艂o.

17.聽聽聽聽Biskupstwa przemyskie: 艂aci艅skie i ruskie. W Przemy艣lu by艂 ko艣ci贸艂聽parafialny, 艂aci艅ski 艣w. Piotra od roku 1212 (w tem miejscu, gdzie potem stan膮艂聽ko艣ci贸艂 pojezuicki, podniesiony p贸藕niej na katedralny). Biskupstwo tutejsze 艂aci艅skie zosta艂o za艂o偶one roku 1375 przez kr贸la Ludwika, w臋gierskiego i polskiego. 艢lady biskupstwa Przemyskiego ruskiego, napotykane s膮 od聽pocz膮tk贸w wieku XIII i odt膮d bez przerwy idzie szereg biskup贸w, kt贸rzy raz od聽Przemy艣la zw膮 si臋 przemyskimi, to znowu od Sambora samborskimi. Odpowiednio do tego i biskupstwo tutejsze ruskie zwa艂o si臋 raz Przemyskiem, to znowu Samborskiem, a nawet by艂 czas, w kt贸rym mia艂o stanowi膰 dwie oddzielne katedry: przemysk膮 i samborsk膮. Oko艂o roku 1254 spotykamy raz pierwszy biskupa 鈥瀞amborskiego鈥, kt贸rym by艂 Abraham.

18.聽聽聽聽Biskupstwo Turowskie, ruskie, powsta艂o w XII wieku, a nazw臋 swoja聽wzi臋艂o od Turowa na Polesiu i ksi臋stwa Turowskiego, na kt贸rym panowa艂 zi臋膰聽Boles艂awa Wielkiego, nim zasiad艂 na tronie kijowskim.

19.聽聽聽聽Biskupstwa W艂odzimierskie: ruskie i 艂aci艅skie. W艂odzimierskie聽ruskie聽by艂o jedn膮 z najstarszych katedr tego obrz膮dku po metropolitalnej kijowskiej, a聽w艂adyka w艂odzimierski mia艂 pierwsze miejsce po arcybiskupie kijowskim, za nim szed艂 艂ucki, a potem arcybiskup po艂ocki. Do tego biskupstwa nale偶a艂 poprzednio Che艂m, Przemy艣l i Halicz, p贸ki w owych miastach nie powsta艂y udzielne w艂adyctwa. Pierwszym wiadomym w艂adyk膮 w艂odzimierskim jest聽艣wi臋ty Stefan, zmar艂y w roku 1094. Biskupstwo W艂odzimierskie聽艂aci艅skie聽stan臋艂o kanonicznie roku 1375 za kr贸la Ludwika wraz z Che艂mskiem i Przemyskiem, przeniesione potem do 艁ucka.

20.聽聽聽聽Biskupstwo Wroc艂awskie, jedno z czterech za艂o偶onych roku 1000 przez Boles艂awa Wielkiego. Po 艣mierci Mieczys艂awa II, gdy 偶ywio艂y ba艂wochwalcze聽podnios艂y w Polsce gro藕n膮 burz臋, a m艂ode chrze艣cija艅stwo przechodzi艂o ci臋偶k膮 pr贸b臋, korzysta艂 z tych zamieszek ksi膮偶臋 czeski, Brzetys艂aw II, i zrobi艂 pami臋tn膮聽wypraw臋 艂upiesk膮 (r. 1039) do Gniezna. 鈥 W贸wczas to Czesi zaj臋li Wroc艂aw,kt贸ry dopiero roku 1054 zosta艂 Polsce powr贸cony. Przez ci膮g tych kilkunastu lat zaburze艅 domowych i najazdu obcego biskupi wroc艂awscy, ratuj膮c si臋 ucieczk膮,聽zak艂adali swoje rezydencye w Smogorzewie i zamku Razinie, czy Ryczynie, i聽st膮d mniemano w wiekach p贸藕niejszych, 偶e biskupstwo wroc艂awskie nie we聽Wroc艂awiu mia艂o pierwotn膮 stolic臋, a nazywa艂o si臋 Smogorzewskiem lub Ryczy艅skiem, powr贸t za艣 do Wroc艂awia uwa偶ano za istotny pocz膮tek聽biskupstwa. Istotnie dopiero po tych zaburzeniach zaczyna si臋 od roku 1052聽kanoniczny szereg niew膮tpliwych biskup贸w wroc艂awskich, kt贸rzy od razu聽zajmuj膮 znakomite stanowisko w dziejach ko艣cio艂a polskiego i zatrzymuj膮 je,聽(pomimo p贸藕niejszego rozdzia艂u politycznego), prawie przez ca艂膮 dob臋 panowania dynastyi Piast贸w w Polsce.

G艂贸wniejsze zakony i klasztory w okresie Piast贸w.

Benedyktyni. S膮 艣lady, 偶e jeszcze przed za艂o偶eniem klasztor贸w benedykty艅skich za Boles艂awa Chrobrego, a nawet urz臋downem wprowadzeniem chrze艣cija艅stwa przez Mieczys艂awa I, pierwszymimisyonarzami, kt贸rzy przygotowywali Lechit贸w do przyj臋cia nowej wiary, byli聽Benedyktyni, z Czech i W臋gier przybywaj膮cy, zatem z mow膮 s艂owia艅sk膮 obznajomieni. Do ich zakonu nale偶eli 艣w: Wojciech i brat jego Gaudenty,聽Andrzej 呕贸rawek, arcybiskup Bruno, r贸wnie jak pi臋ciu braci Polak贸w: Barnaba,聽Jan, Mateusz, Izaak i Krystyn, kt贸rzy za Boles艂awa Chrobrego pod miastem Kazimierzem wielkopolskim 艣mier膰 m臋cze艅sk膮 ponie艣li. Pierwsi zakonnicy聽benedykty艅scy, celem zbli偶enia si臋 do poga艅stwa, ukrywaj膮cego si臋 w zaka艂ach,聽osiadali w miejscach ustronnych jakby pustelnicy. Zdaje si臋, 偶e pierwsze w Polsce ich opactwo za艂o偶one by艂o pod koniec X wieku w wid艂ach, czyli przy z艂膮czeniu si臋 dw贸ch rzek, Obry i Paklicy, w miejscu, nazwanem st膮d Mi臋dzyrzeczem, w Wielkopolsce. Boles艂aw Chrobry fundowa艂 klasztory Benedyktyn贸w w Ty艅cu (powy偶ej Krakowa nad Wis艂膮) i w ziemi Sandomierskiej na 艁ysej-g贸rze, nazwanej potem 艢wi臋tokrzysk膮 od przechowywanego w tutejszym klasztorze relikwiarza z drzewem krzy偶a聽艣wi臋tego. Klasztor tyniecki, kt贸rego opat nazywany聽abbas centum villarum聽(stu聽wsi, posiadanych przez klasztor) nosi艂 tytu艂 arcy-opata i uwa偶a艂 si臋 za prze艂o偶onego wszystkich klasztor贸w benedykty艅skich w prowincyi Gnie藕nie艅skiej. Ka偶de opactwo stara艂o si臋 o zak艂adanie nowych klasztor贸w, tudzie偶 ko艣cio艂贸w filialnych, z kt贸rych powstawa艂y zwyk艂e parafie. Tak powsta艂o opactwo Or艂owskie na 艢l膮sku w zale偶no艣ci od Ty艅ca, 12 miast w艂asnych posiadaj膮ce. Zdaje si臋, 偶e za wp艂ywem opactwa 艁ysog贸rskiego powsta艂o tak偶e w ziemi Sandomierskiej opactwo Sieciechowskie, b艂臋dnie fundacyi Boles艂awa Wielkiego przypisywane, uposa偶one bowiem zosta艂o w ko艅cu XI wieku przez s艂awnego Sieciecha, od kt贸rego i nazwa Sieciechowa wzi臋艂a pocz膮tek. Inne opactwa tej regu艂y powsta艂y jeszcze za doby Piast贸w: roku 1065 w Mogilnie, cztery mile od Gniezna, roku 1113 w Lubieniu wielkopolskim, P艂ocku i t. d. Pracowito艣膰 benedykty艅ska w przepisywaniu ksi膮g, zast臋puj膮ca p贸藕niejsz膮 dzia艂alno艣膰 drukar艅, sta艂a si臋 przys艂owiowa po wszystkie wieki. Jak zapewnia uczony niemiecki, Zeissberg, Benedyktyni na艁ysej-g贸rze ju偶 na pocz膮tku XII wieku zajmowali si臋 dziejami krajowemi, a po Benedyktynach lubie艅skich dochowa艂y si臋 z tego偶 wieku roczniki kronikarskie.聽Kanonicy regularni latera艅scy聽byli drugim zakonem, kt贸ry po Benedyktynach聽przyby艂 do Polski umacnia膰 wiar臋 chrze艣cija艅sk膮 i szerzy膰 humanitaryzm zachodnio-europejski. Trzy najwa偶niejsze ich fundacye by艂y: w Trzemesznie,Wroc艂awiu i Czerwi艅sku. Klasztor w Trzemesznie o 11/2聽mili od Gniezna ma聽by膰 fundacya jeszcze Mieczys艂awa I. We Wroc艂awiu na wyspie piaskowej osadzi艂 ich s艂ynny za Boles艂awa Krzywoustego magnat polski Piotr W艂ast, nazwany w p贸藕niejszych czasach b艂臋dnie Duninem, za艂o偶yciel dw贸ch najznakomitszych klasztor贸w 艣l膮skich, a mianowicie powy偶szego i Premonstrate艅c贸w w klasztorze 艣w. Wincentego, na tak zwanym Elbingu pod聽Wroc艂awiem. Fundacya czerwi艅ska w Mazowszu p艂ockiem, na prawym brzegu聽Wis艂y, si臋ga艂a tak偶e pierwszej po艂owy XII wieku. P贸藕niej uzyskali ju偶 tylko Kanonicy regularni dwa opactwa: Mstowskie i 呕ega艅skie, nie licz膮c prawie tej samej regu艂y zakonu Augustyan贸w, kt贸ry, sprowadzony do Polski przy ko艅cu wieku XIII, rozpowszechni艂 si臋 w ca艂ym kraju.

Cystersi. 呕aden zakon nie cieszy艂 si臋 w Polsce takim rozwojem, jak Cystersi, pocz膮wszy od ich przybycia w roku 1140, przez lat 140. Pochop sprowadzania聽ich do Polski dal Janis艂aw, biskup wroc艂awski, za艂o偶eniem pierwszego聽cysterskiego opactwa w powy偶szym roku w miejscowo艣ci, zwanej Zbrze藕nica聽pod聽J臋drzejowem聽w dyecezyi krakowskiej. 鈥 Dalej powsta艂y opactwa g艂贸wniejsze: w聽L臋dzie聽(L膮d) nad Wart膮 w Wielkopolsce oko艂o roku 1145, w聽艁臋knie聽przeniesione p贸藕niej do聽W膮growca聽(Wielkopolska), w聽Sulejowie聽nad Pilic膮 roku 1172, w聽W膮chocku聽roku 1188 (dyecezya krakowska), w聽Koprzywnicy聽pod Sandomierzem, fundacya z roku 1185 Kazimierza Sprawiedliwego, w聽Kacicach聽pod S艂omnikami, fundacya z roku 1222 biskupa krakowskiego Iwona, przeniesiona wkr贸tce do wsi聽Mogi艂y聽(gdzie mogi艂a Wandy); w聽O艂oboku聽wielkopolskim roku 1213; w聽Obrze聽nad rzek膮 Obr膮 w聽dyecezyi pozna艅skiej roku 1231 (filia opactwa 艂臋knowskiego); wGo艣cichowie,聽kt贸ry przezwano Parady偶em, roku 1234; w聽Ludzimierzu聽fudacya z roku 1235, przeniesiona po kilkunastu latach do聽Szczyrzyc. W聽Bledzewie,聽Przem臋cie,聽Szpetalu聽naprzeciw W艂oc艂awka, w聽Byszewie聽na Kujawach, kt贸ry przezwano聽potem聽Koronowem, i t. d. Na 艢l膮sku oddano Cystersom (r. 1163鈥1175) klasztor聽w Lubi膮偶u, kt贸rego fili膮 zosta艂 jeden z najznakomitszych ich klasztor贸w w Henrykowie (r. 1227). Drug膮 fili膮 Lubi膮偶a by艂o za艂o偶one w roku 1246 opactwo聽kamienieckie. Starszym za艣 od obu tych filij lubi膮skich by艂 klasztor Cystersek w聽Trzebnicy, za艂o偶ony przez Henryka I, ksi臋cia 艣l膮skiego, na pro艣b臋 ma艂偶onki聽jego, 艣w. Jadwigi. Koszta uko艅czonej roku 1219 budowy wynosi膰 mia艂y 30.000聽grzywien, czyli oko艂o 15.000 funt贸w srebra, co na owe czasy stanowi艂o sum臋 pot臋偶n膮. Zakonnicy pobliskiego klasztoru w Lubi膮偶u odlewali sami o艂owiane p艂yty na dach gmachu trzebnickiego i dzwony, za co otrzymali od ksi臋cia dwie wioski.

Z pomi臋dzy tych wszystkich klasztor贸w cysterskich dodawa艂 szczeg贸lniejszego blasku j臋drzejowskiemu stosunek jego ze 艣w. Bernardem, kt贸rego w艂asnor臋czny聽list troskliwie tam przechowywano. Tutaj tak偶e pisa艂 swoj膮 kronik臋, zostawszy Cystersem, biskup krakowski, Wincenty Kad艂ubek, i tu 偶ycie w roku 1223 zako艅czy艂. (List 艣w. Bernarda wraz z r臋kopisami Kad艂ubka zgorza艂y przy po偶arze klasztoru roku 1800). Wielki wp艂yw cywilizacyjny tego zakonu w聽Polsce polega艂 jednak nie tyle na dzia艂alno艣ci jego literackiej, ile na pracowitem聽zagospodarowaniu ziemi i zasiedlaniu pustych przestrzeni kolonistami. Z tem wszystkiem doba zak艂adania opactw cysterskich i ich filij oko艂o roku 1280 zako艅czy艂a si臋. Przyczyn膮 tego by艂o trzymanie si臋 Cysters贸w w odr臋bno艣ci cudzoziemskiej i niech臋膰 w przyjmowaniu Polak贸w do swych zakon贸w. 鈥撀Pierwsi Cystersi sprowadzeni byli do Polski z Francyi i Niemiec. Nazw臋 zakonu聽wzi臋li od g艂贸wnego swego opactwa we Francyi, Citeaux, po 艂acinie聽Cisterium,聽kt贸rego zwierzchnictwu podlega艂y wszystkie klasztory, stanowi膮ce w Polsce jedn膮 prowincy臋. Opat w Cisterium zwa艂 si臋聽genera艂em zakonu, a w艂adz臋 jego wykonywa艂wikaryusz generalny, inaczej聽wizytator, prze艂o偶ony nad聽wszystkimi klasztorami w granicach Polski, 艢l膮ska i Prus, a p贸藕niej i Litwy. Do聽klasztor贸w polskich przybywali ci膮gle za doby Piast贸w zakonnicy Francuzi i聽Niemcy, i to by艂o powodem, 偶e pod koniec XIII wieku zakon, chocia偶 wzorowy,聽straci艂 w narodzie swoj膮 wzi臋to艣膰, kt贸r膮 pozyska艂y dla siebie zakony 偶ebrz膮ce Dominikan贸w i Franciszkan贸w.

Miechowici, inaczej Templaryusze i Bo偶ogrobcy. Do najstarszych i najznakomitszych w Polsce klasztor贸w nale偶a艂 Miechowski, za艂o偶ony przez聽Jaks臋 herbu Gryf, pana ma艂opolskiego, kt贸ry w pielgrzymce do Jerozolimy roku 1162 pozna艂 Kanonik贸w przy ko艣ciele grobu 艣w., tak zwanych Templaryusz贸w聽szpitalnych (obowi膮zkiem ich by艂a s艂u偶ba przy Grobie Zbawiciela i dogl膮danie聽chorych pielgrzym贸w) i uprosi艂 patryarch臋, zast臋puj膮cego im miejsce opata, aby聽mu da艂 kilku braci do Polski. Dla nich to odda艂 Jaksa na uposa偶enie trzy wsie:聽Miech贸w, Zagurzyn i Komor贸w, wystawiwszy w Miechowie klasztor i kaplic臋,聽kt贸r膮 w wieku XIII przebudowano na wspania艂y ko艣ci贸艂. Prze艂o偶eni zak艂adanych p贸藕niej klasztor贸w filialnych tej regu艂y zwali si臋 proboszczami, a zgromadzenia probostwami. Fundacye takich klasztor贸w z wieku XIII znajdowa艂y si臋 w Gnie藕nie, Sieradzu, Sandomierzu i kilku innych miejscach. Klasztor miechowski wydal tak偶e za czas贸w Kazimierza Wielkiego jedn膮聽jeszcze latoro艣l: klasztor 艣w. Jadwigi na przedmie艣ciu krakowskiem Stradomiu,聽w kt贸rym Bo偶ogrobcy zajmowali si臋 pilnie kopiowaniem starych r臋kopis贸w.聽Nazw臋 Bo偶ogrobc贸w przyj臋li dopiero Miechowici od roku 1312, to jest od聽czasu zniesienia Templaryusz贸w wojuj膮cych.

Dominikanie聽polscy si臋gaj膮 czas贸w za艂o偶yciela zakonu, samego 艣w. Dominika.聽Gdy bowiem 艣w. Dominik naucza艂 w Rzymie, przyby艂 tam roku 1218 Iwo Odrow膮偶, biskup krakowski, z kilku kap艂anami polskimi, mi臋dzy kt贸rymi by艂o dw贸ch synowc贸w jego, Jacek i Czes艂aw. Ci wst膮pili zaraz do nowicyatu 艣w. Dominika, a po roku, przyj膮wszy z jego r膮k habit i powr贸ciwszy do Krakowa, zamieszkali przy parafialnym ko艣ciele 艣w. Tr贸jcy w domku drewnianym. Od roku 1220 zaczynaj膮 si臋 w Polsce dzieje Dominikan贸w, ozdobione nadzwyczajnemi dzie艂ami 艣w. Jacka. Roku 1223 biskup Iwon wobec Leszka Bia艂ego, ca艂ego duchowie艅stwa krakowskiego i t艂um贸w ludu odda艂 Jackowi i jego zgromadzeniu ko艣ci贸艂 艣w. Tr贸jcy, z kt贸rego parafia krakowska zosta艂a przeniesion膮 do nowo zbudowanego ko艣cio艂a Panny Maryi przy rynku. Tak wi臋c ko艣ci贸艂 艣w. Tr贸jcy z klasztorem, przy nim zbudowanym, w pobli偶u ulicy Grodzkiej, by艂 pierwszem gniazdem pierwszego zgromadzenia 鈥瀦akonu kaznodziejskiego鈥 na ziemi polskiej. Polska narodowo艣膰 pierwszych聽Dominikan贸w, wobec cudzoziemskiego pochodzenia Cysters贸w, a przewa偶nie i聽Benedyktyn贸w, wywo艂a艂a taki zapa艂 w narodzie, 偶e w ci膮gu lat kilku po聽fundacyi krakowskiej powsta艂 ca艂y szereg podobnych klasztor贸w w Polsce, tak,聽偶e w roku 1228 na posiedzeniu kapitu艂y dominika艅skiej w Pary偶u genera艂 zakonu, Jordan, by艂 zniewolonym do o艣miu znajduj膮cych si臋 ju偶 w 艣wiecie chrze艣cija艅skim prowincyi swego zakonu przy艂膮czy膰 dziewi膮t膮 prowincy臋 Polski. Zakon kaznodziejski, zaraz od pocz膮tku swego istnienia, rozwin膮艂聽wszechstronniejsz膮 dzia艂alno艣膰, ani偶eli by艂a dzia艂alno艣膰 poprzednich zakon贸w.聽Do najdawniejszych klasztor贸w dominika艅skich w Polsce nale偶a艂 艣w. Jak贸ba pod Sandomierzem, w kt贸rym spoczywa jego za艂o偶ycielka Adelaida, c贸rka Kazimierza Sprawiedliwego, pod kamieniem grobowym, w ca艂o艣ci do naszych czas贸w dochowanym, a stanowi膮cym jeden z najstarszych zabytk贸w rze藕biarstwa w Polsce. Przed napadem Mongo艂贸w, t. j. przed rokiem 1241,聽powsta艂y klasztory dominika艅skie: w O艣wi臋cimiu, Gda艅sku, Poznaniu, P艂ocku,聽Sochaczewie. Po naje藕dzie mongolskim, w Sieradzu roku 1260, w Brze艣ciu kujawskim roku 1264, w Warce roku 1279, w Toruniu roku 1263, w Tczewie roku 1289, we Wronkach roku 1279. Za czas贸w Henryka II Pobo偶nego sprowadzili si臋 tak偶e Dominikanie do 艢l膮ska, gdzie biskup wroc艂awski,聽Wawrzyniec, odda艂 im najprz贸d ko艣ci贸艂 艣w. Wojciecha we Wroc艂awiu nale偶膮cy聽niegdy艣 do klasztoru Kanonik贸w regularnych na wyspie piaskowej. W Przemy艣lu jeszcze za czas贸w 艣w. Jacka stan膮艂 ze sk艂adek pobo偶nych ludzi zbudowany klasztor dominika艅ski z ko艣cio艂em. Do Lwowa sprowadzi艂a zakon kaznodziejski oko艂o roku 1270 ma艂偶onka ksi臋cia ruskiego, Lwa. W Haliczu za艂o偶y艂 roku 1238 艣w. Jacek Odrow膮偶, w Kijowie roku 1228 W艂odzimierz聽Rurykowicz, ksi膮偶臋 kijowski, nawr贸cony przez 艣w. Jacka na wiar臋 katolick膮. W聽Kamie艅cu Podolskim fundowali Dominikan贸w oko艂o roku 1370 ksi膮偶臋ta Korjatowicze.

Franciszkanie, drugi po Dominikanach wielki zakon ja艂mu偶niczy, za艂o偶ony by艂聽przez 艣w. Franciszka z Assy偶u, kt贸remu przez pokor臋 i zami艂owanie ub贸stwa da艂 on nazwisko 鈥濨raci Mniejszych鈥,Fratres Minores, i dlatego nazywany聽tak偶e聽Minorytami. Boles艂aw Wstydliwy, na pro艣b臋 matki swojej Grzymis艂awy,聽ksi臋偶niczki ruskiej, sprowadzi艂 Franciszkan贸w z Pragi Czeskiej do Krakowa w roku 1232 i zbudowa艂 dla nich pierwszy ko艣ci贸艂 i klasztor naprzeciw Dominikan贸w, po drugiej stronie ulicy Grodzkiej, w kt贸rym od roku 1237 zamieszkali. W tem偶e jeszcze stuleciu powsta艂y m臋skie klasztory Franciszkan贸w:聽w Trzcinie,聽w Zawicho艣cie,聽w Kaliszu聽za艂o偶ony roku 1257聽przez Boles艂awa Pobo偶nego, ksi臋cia kaliskiego, i ma艂偶onk臋 jego b艂ogos艂awion膮 Jolant臋, siostr臋 艣w. Kunegundy;聽w Nowem mie艣cie Korczynie, fundowany roku聽1271 przez Boles艂awa Wstydliwego i ma艂偶onk臋 jego, 艣w. Kunegund臋; w Nowym S膮czu, Lelowie i Nieszawie (r. 1240), w Pyzdrach (r. 1270), w Radomsku (r. 1297). Ziemowit, ksi膮偶臋 mazowiecki, fundowa艂 Franciszkan贸w roku 1316 w Dobrzyniu, a kr贸l W艂adys艂aw 艁okietek na pami膮tk臋 walnego聽zwyci臋stwa, odniesionego pod P艂owcami nad Krzy偶actwem, wzni贸s艂 im klasztor聽i ko艣ci贸艂 roku 1331鈥1332 w pobliskim Radziejowie na Kujawach. Trzy 艣wi膮tobliwe niewiasty: Grzymis艂awa, matka, Salomea, siostra, i Kinga, 偶ona Boles艂awa Wstydliwego, da艂y pocz膮tek wprowadzeniu do Polski panien聽Franciszkanek, kt贸re od za艂o偶ycielki zakonu 艣w. Klary nazywa艂y si臋聽Klaryskami. Na usilne pro艣by wymienionych niewiast Boles艂aw za艂o偶y艂 roku 1258 klasztor Klarysek w Zawicho艣cie. Kiedy za艣 w nast臋pnym zaraz roku (1259) Tatarzy w czasie drugiego na Polsk臋 napadu zniszczyli oba klasztory franciszka艅skie, to jest m臋ski i 偶e艅ski, przeniesiono Klaryski roku 1261 z Zawichosta do Ska艂y pod Krak贸w. Tu Salomea po 艣mierci m臋偶a, Kolomana, niegdy艣 kr贸la halickiego, otrzyma艂a z r膮k biskupa Prandoty welon zakonny i tu zmar艂a roku 1268 ze s艂aw膮 艣wi臋tej. Zw艂oki jej w rok potem przeniesiono do klasztoru Franciszkan贸w w Krakowie, gdzie te偶 w 10 lat p贸藕niej pochowany zosta艂 brat jej, Boles艂aw. Poniewa偶 jednak i Ska艂a nie by艂a dosy膰 bezpiecznym miejscem pobytu dla zakonnic, przeniesiono wi臋c Klaryski w pocz膮tku XIV聽wieku do 艣w. Andrzeja w Krakowie, zakonnicy za艣 pozostali w Zawicho艣cie. Za przyk艂adem siostry m臋偶owskiej posz艂a te偶 Kinga (c贸rka Beli IV), usun膮wszy si臋 po 艣mierci ma艂偶onka (Boles艂awa Wstydliwego) do za艂o偶onego przeze艅 klasztoru Klarysek w Starym S膮czu. Tu przebywa艂a z ni膮 razem jej siostra Jolanta, wdowa po Boles艂awie Pobo偶nym, ksi臋ciu kaliskim i gnie藕nie艅skim. Po skonie wszak偶e聽Kingi roku 1292, Jolanta powr贸ci艂a do Gniezna i wst膮pi艂a do tamecznego klasztoru Klarysek, fundowanego przez jej ma艂偶onka, gdzie zgas艂a roku 1298. Mylnie by艂oby 鈥 powiada Zeissberg 鈥 z mniejszej, w por贸wnaniu z Dominikanami, liczby klasztor贸w franciszka艅skich wnosi膰 o mniejszem ich znaczeniu dla tych kraj贸w wschodnich. Owszem, jest to epoka, w kt贸rej s艂ynny聽Jan Plamo di Carpine聽odprawia poselstwo do chana tatarskiego roku 1245, w聽towarzystwie Polaka, zakonnika regu艂y Minoryt贸w, imieniem Benedykta, kt贸ry聽przy艂膮czy艂 si臋 do poselstwa we Wroc艂awiu. Jak o tej podr贸偶y, kt贸ra odwr贸ci艂a niebezpiecze艅stwo, gro偶膮ce m艂odym latoro艣lom Ko艣cio艂a wog贸le, a zakonu w szczeg贸lno艣ci, ze strony Tatar贸w, dochowa艂a si臋 godna uwagi relacya, tak te偶 obydwom pokrewnym zakonom (艣w. Dominika i Franciszka) zawdzi臋czamy cenne wiadomo艣ci o napadzie tatarskim w roku 1241鈥1242. S膮 艣lady bardzo wczesnej dzia艂alno艣ci literackiej zakonu franciszka艅skiego w Polsce. Franciszkanie polscy, jak wiadomo, stan臋li na czele misyi apostolskiej jeszcze za Olgierda na Litwie. Po Wicie, uczniu 艣w. Jacka, kt贸rego papie偶 mianowa艂 pierwszym biskupem Litwy, a kt贸ry podobno tak偶e by艂 biskupem lubelskim, pozosta艂 znajduj膮cy si臋 niegdy艣 w bibliotece klasztornej Franciszkan贸w聽krakowskich, list do papie偶a Innocentego IV 鈥濷 偶a艂osnem po艂o偶eniu chrze艣cijan聽na Litwie鈥.

Paulini. Na samym schy艂ku epoki, poprzedzaj膮cej jagiello艅sk膮, bo w roku 1382,聽W艂adys艂aw, ksi膮偶臋 Opolski, namiestnik Ludwika, kr贸la polskiego i聽w臋gierskiego, siostrze艅ca ostatniego z Piast贸w na tronie polskim, osiedli艂 zakon聽Paulin贸w pustelnik贸w聽na Jasnej G贸rze (Clarus Mons) w Cz臋stochowie przy kaplicy, zbudowanej w roku powy偶szym dla cudownego obrazu Naj艣wi臋tszej Panny. Tym sposobem zakon ten, sprowadzony z W臋gier, otrzyma艂 pierwszy sw贸j w Polsce klasztor, po艂o偶ony w wojew贸dztwie Krakowskiem, powiecie Lelowskim.

Dyecezye i biskupstwa za Jagiellon贸w i kr贸l贸w elekcyjnych.

Liczba biskupstw w r贸偶nych czasach by艂a rozmaita, wi臋c i starsze艅stwo 艣wieckie w senacie i duchowne by艂o mi臋dzy niemi r贸偶ne. Za Piast贸w po聽arcybiskupstwie gnie藕nie艅skiem sz艂o najprz贸d biskupstwo krakowskie, potem wroc艂awskie i kujawskie, dalej pozna艅skie i p艂ockie. Biskupstwa: pomorskie,聽warmi艅skie, lubuskie, raz nale偶a艂y, drugi raz nie nale偶a艂y do Polski. Dopiero panowanie Jagiellon贸w stanowi tutaj epok臋. Do senatu polskiego wchodzi biskup warmi艅ski, 艂ucki, przemyski, che艂mi艅ski, che艂mski, kijowski i kamieniecki. Na Litwie dwa tylko s膮 biskupstwa: wile艅skie i 偶mudzkie. Z聽powodu unii lubelskiej organizuje si臋 roku 1569 senat Rzeczypospolitej. Zasiada聽w nim dwu arcybiskup贸w i trzynastu biskup贸w pod艂ug nast臋puj膮cego starsze艅stwa: 1. prymas arcybiskup gnie藕nie艅ski, 2. arcybiskup lwowski, 3. biskup krakowski, 4. kujawski, 5. pozna艅ski, 6, wile艅ski, kt贸ry ma z pozna艅skiem alternat臋, 7. p艂ocki, 8. warmi艅ski, 9. 艂ucki, kt贸ry ma alternat臋 z warmi艅skim, 10. przemyski, 11. 偶mudzki, 12. che艂mi艅ski, 13. che艂mski, 14. kijowski, 15. kamieniecki. Stefan Batory w Inflantach zak艂ada biskupstwo wende艅skie, Zygmunt III smole艅skie, te wchodz膮 do senatu i zajmuj膮 z kolei聽szesnaste i siedmnaste miejsce. Biskup wende艅ski od pokoju oliwskiego nazywa聽si臋 inflanckim.

Opr贸cz 艂aci艅skich bywa艂y u nas, przed uni膮 ko艣cieln膮, g臋ste biskupstwa ruskie聽greckiego obrz膮dku na Rusi. Powstawa艂y one i upada艂y nieraz, nie wiadomo, kiedy. Pierwszorz臋dny znawca tych stosunk贸w, J. Bartoszewicz, powiada, 偶e pomi臋dzy uni膮 lubelsk膮 i brzesk膮, t. j. w latach 1569鈥1596 kolej biskup贸w greckich by艂a taka: 1. metropolita arcybiskup kijowski, 2. w艂odzimiersko-brzeski, 3. 艂ucko-ostrogski, 4. arcybiskup po艂ocki, 5. biskup lwowski, 6.聽arcybiskup smole艅ski, 7. biskup przemysko-samborski, 8. che艂msko-be艂ski, 9.聽pi艅sko-turowski. Gdy powy偶sze biskupstwa greckie przyst膮pi艂y do unii z Ko艣cio艂em 艂aci艅skim, powsta艂y nowe biskupstwa greckie dla tych Rusin贸w, kt贸rzy nie przyst膮pili do unii. Tak za W艂adys艂awa IV powsta艂o w艂adyctwo聽mohylewskie, kt贸re p贸藕niej m艣cis艂awskiem i bia艂oruskiem nazywano. Wreszcie聽sejm wielki, czteroletni, postanowi艂 w Rzeczypospolitej arcybiskupstwo i trzy biskupstwa greckie, konstytucya ta jednak偶e nie wesz艂a w 偶ycie skutkiem ostatnich podzia艂贸w. Nareszcie opr贸cz ruskich bywa艂y u nas i ormia艅skie biskupstwa, z tych lwowskie trwa艂o od czas贸w Kazimierza Wielkiego,聽zamienione potem w arcybiskupstwo, i mohylewskie nad Dniestrem na Podolu,聽za艂o偶one ju偶 po upadku Rzeczypospolitej. Sejm czteroletni uchwa艂膮 z dnia 11. czerwca 1790 roku zapowiedzia艂 ogromne zmiany w urz膮dzeniu i granicachdyecezyalnych. Poniewa偶 niekt贸re dyecezye by艂y bardzo wielkie w stosunku do聽innych, postanowiono wi臋c por贸wna膰 mniej wi臋cej rozleg艂o艣膰 dyecezji i dochody biskup贸w ze wzgl臋du na sprawiedliwo艣膰 i szkodliwy zwyczaj przenoszenia si臋 biskup贸w z dyecezyi do dyecezyi.

Biskupstwa i dyecezye wszystkich obrz膮dk贸w, istniej膮ce w dobie Jagiello艅skiej聽i do ostatnich lat bytu Rzeczypospolitej, przedstawiaj膮 si臋 w porz膮dku alfabetycznym, jak nast臋puje:

1.聽聽聽聽聽Biskupstwo Bia艂oruskie, dyzunickie, przez kr贸la W艂adys艂awa IV w roku 1633, gdy katedr臋 po艂ock膮 zaj臋li unici, ustanowione dla tych, kt贸rzy do unii聽ko艣cielnej nie przyst膮pili, mia艂o stolic臋 swoj膮 w Mohilewie, p贸藕niej zwa艂o si臋 m艣cis艂awskiem, ale pod koniec XVII wieku tak zmniejsza艂o, 偶e prawie upad艂o.

2.聽聽聽聽聽Biskupstwo Che艂mi艅skie聽z pod rz膮d贸w krzy偶ackich, wskutek pokoju toru艅skiego z Krzy偶akami w roku 1466, powr贸ci艂o znowu pod w艂adz臋聽arcybiskupa gnie藕nie艅skiego i odt膮d stanowi jego sufragani臋. Biskup che艂mi艅ski聽by艂 przez jaki艣 czas prezesem senatu pruskiego w Rzeczypospolitej,聽primus聽praeses, potem odda艂 to pierwsze艅stwo biskupowi warmi艅skiemu. Dyecezya nie聽by艂a wielka, zajmowa艂a dwa wojew贸dztwa: Malborskie i Che艂mi艅skie; za聽czas贸w Niesieckiego liczy艂a zaledwie 160 ko艣cio艂贸w parafialnych. W roku 1772聽biskupstwo to dosta艂o si臋 pod panowanie kr贸la pruskiego i odt膮d niemczeje. Chwilowo odetchn臋艂o, gdy wesz艂o w sk艂ad Ksi臋stwa Warszawskiego (1807鈥 1815 r.), a biskup che艂mi艅ski by艂 znowu po staropolsku senatorem i pi膮te miejsce zajmowa艂 do r. 1809, a p贸藕niej sz贸ste w senacie Ksi臋stwa Warszawskiego.

3. Biskupstwo Che艂mskie, 艂aci艅skie, powsta艂o w wieku XIV. Pierwszym biskupem mia艂 by膰 mianowany roku 1359 przez Innocentego VI Franciszkanin聽Tomasz. Atoli szereg sta艂ych senator贸w biskup贸w che艂mskich rozpoczyna si臋 od聽roku 1417. Stolica dyecezyi przenosi艂a si臋 w roku 1473 z Che艂ma do Hrubieszowa, a w roku 1490 z Hrubieszowa do Krasnegostawu, lecz biskup przemieszkiwa艂 zwykle w Skierbieszowie, miasteczku niedaleko Che艂ma. W艂adys艂aw Jagie艂艂o chcia艂 oddzieli膰 ziemi臋 Lubelsk膮 od dyecezyi krakowskiej,聽jako zbyt odleg艂膮, i podda膰 j膮 pod w艂adz臋 pastersk膮 biskupa che艂mskiego, Jana z聽Opatowic, i ju偶 na to papie偶 Marcin V by艂 zezwoli艂, ale wkr贸tce, na pro艣b臋 Zbigniewa Ole艣nickiego, biskupa krakowskiego i kardyna艂a, zezwolenie swojeodwo艂a艂. Dyecezya za艣 che艂mska w dawnych granicach do roku 1773 pozosta艂a.聽W roku 1761 liczono w tej dyecezyi ko艣cio艂贸w 83. Przy pierwszym rozbiorze聽kraju biskup che艂mski straci艂 wi臋ksz膮 cz臋艣膰 swojej dyecezyi, a katedr臋 przeni贸s艂 do ko艣cio艂a pojezuickiego w Krasnymstawie. Na sejmie wielkim przeniesiono聽ostatecznie katedr臋 che艂msk膮 z Krasnegostawu do Lublina i z cz臋艣ci krakowskiej i che艂mskiej utworzono dyecezy臋聽lubelsk膮, kt贸ra obejmowa艂a odt膮d wojew贸dztwo Lubelskie z ziemi膮 艁ukowsk膮, ziemi臋 St臋偶yck膮 z wojew贸dztwa Sandomierskiego i Che艂msk膮. St膮d biskup lubelski zosta艂 nast臋pc膮 dawniejszego che艂mskiego.

4.聽聽聽聽聽Biskupstwo Che艂mskie, ruskie, za Zygmunta III zosta艂o unickiem; w roku 1795 dosta艂o si臋 pod rz膮d austryacki, a w roku 1809 powr贸ci艂o do Ksi臋stwa Warszawskiego i wtedy (r. 1810), mianowany biskupem, D膮browa聽Ciechanowski, jako biskup unicki, zasiad艂 w senacie najprz贸d Ksi臋stwa, a potem聽Kr贸lestwa kongresowego. Do dyecezyi tej nale偶eli wszyscy unici w Kongres贸wce, kt贸rych ludno艣膰 w roku 1857 wynosi艂a g艂贸w 217.000 w 270 parafiach.

5.聽聽聽聽聽Arcybiskupstwo Gnie藕nie艅skie. W dalszym ci膮gu tego, co艣my powiedzieli o聽tem arcybiskupstwie w okresie Piast贸w, przechodzimy tu do czas贸w

nast臋pnych. Za W艂adys艂awa Jagie艂艂y Micha艂 Tr膮ba, znakomity arcybiskup gnie藕nie艅ski, wyrobi艂 sobie na soborze Konstancye艅skim godno艣膰 prymasa. Gdy bowiem by艂o wtedy w Polsce dw贸ch arcybiskup贸w (gnie藕nie艅ski i聽lwowski), chodzi艂o o to, kt贸ry z nich ma by膰 w godno艣ci starszym. Odt膮d Tr膮ba i nast臋pcy jego nazywali si臋 prymasami Korony i Litwy. P贸藕niej postanowiono pierwsze艅stwo prymasa przed kardynalstwem i dla uszanowania tej dostojno艣ci聽narodowej zalecono nawet, aby 偶aden biskup polski nie stara艂 si臋 o kardynalstwo, by tym sposobem unikn膮膰 kolizyi prawa narodowego z kanonicznem. W roku 1462, przy wcieleniu do korony ksi臋stwa Rawskiego, w聽kt贸rem le偶a艂y dobra 艂owickie arcybiskup贸w gnie藕nie艅skich, prymas uwolniony聽zosta艂 przez kr贸la od p艂acenia jednej grzywny z艂ota, jak膮 dot膮d sk艂ada艂 do skarbu ksi膮偶膮t mazowieckich na oznak臋 zale偶no艣ci d贸br swoich. Odt膮d by艂 prymas udzielnym ksia偶臋ciem na tych dobrach, jak biskup krakowski na聽Siewierzu, i odt膮d prymasi zacz臋li te偶 u偶ywa膰 niekiedy tytu艂u ksi膮偶臋cego, a偶 si臋聽to p贸藕niej za kr贸l贸w obieralnych i prymasostwa Ucha艅skiego w sta艂y zwyczaj聽zamieni艂o. Dw贸r utrzymywali prymasi polscy prawie kr贸lewski, przemieszkuj膮c聽zwykle w Skierniewicach, kt贸re by艂y faktycznie stolic膮 ksi臋stwa 艁owickiego. Bli偶ej st膮d mieli do Krakowa i Warszawy, ni偶 z Gniezna, kt贸re odwiedzali聽rzadko, a, dostawszy si臋 na prymasostwo, odbywali uroczysty tak zwany聽ingres,聽czyli wjazd, pierwej do 艁owicza, ni偶 do Gniezna. W Skierniewicach tedy zawsze bawi艂y t艂umy dostojnych go艣ci, bo senatorowie przyje偶d偶ali odwiedza膰 pierwszego ksi臋cia, a obok nich cz臋sto i deputaci ziemian z najdalszych kra艅c贸w Litwy i Ukrainy. Obszar dyecezyi arcybiskupstwa Gnie藕nie艅skiego stanowi艂y wojew贸dztwa: Kaliskie, Sieradzkie, 艁臋czyckie i Rawskie, ziemia pomorska i Kaszuby. W dyecezyi tej by艂o kolegiat 艣wieckich 12, zakonne 3, archidyakonat贸w 7, w kt贸rych roku 1628 znajdowa艂o si臋 ko艣cio艂贸w 863, nie licz膮c zakonnych. Sufragan贸w by艂o dw贸ch: gnie藕nie艅ski i 艂owicki, pra艂at贸w siedmiu. Ostatnim prymasem Rzeczypospolitej by艂 Micha艂 Poniatowski, ksi膮偶臋 herbu Cio艂ek, brat kr贸la, zmar艂y roku 1794; po nim Ignacy Krasicki, biskup warmi艅ski, poeta, nie by艂 ju偶 prymasem, ale arcybiskupem i ksi臋ciem. Za Ksi臋stwa Warszawskiego prymasostwo zosta艂o odnowione, ale po wcieleniu聽Gniezna do Prus, w roku 1815, Niemcy odebrali arcybiskupom nawet ich tytu艂聽ksi膮偶臋cy.

Katedra, wystawiona w Gnie藕nie na g贸rze, zwanej聽Lechow膮, pod wezwaniem Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Panny, zniszczona przez Czech贸w w roku 1039,聽odbudowana zosta艂a w roku 1094 przez arcybiskupa Marcina, z ch贸rem,聽po艣wi臋conym 艣w. Wojciechowi, i grobowcem tego patrona Polski. Dzisiaj jest聽to jedna z najcenniejszych 艣wi膮ty艅 narodowych, mauzoleum pami膮tek ojczystych.

6. Biskupstwo Inflanckie, gdy ca艂e Inflanty nale偶a艂y do Polski, nazywa艂o si臋聽Wende艅skiem od miasta Wenden, w kt贸rem znajdowa艂a si臋 stolica biskupia. Ale聽kiedy, po zawartym pokoju w Oliwie roku 1660, pozosta艂a przy Polsce tylko troch臋 wi臋cej ni偶 pi膮ta cz臋艣膰 Inflant, a cztery pi膮te wraz z miastem Wenden odpad艂o do Szwecyi, w贸wczas biskupstwo musia艂o przemianowa膰 si臋 zWende艅skiego na Inflanckie. Urz臋downie zmiana tytu艂u biskupa wendenskiego na inflanckiego nast膮pi艂a w roku 1678. Nadto dla wi臋kszej powagi kr贸l Jan III w聽roku 1685 doda艂 mu tytu艂 pilty艅skiego od powiatu tego nazwiska w Kurlandyi, kt贸ry przed pokojem oliwskim nale偶a艂 do Inflant. W Kras艂awiu, dobrach聽Plater贸w, za艂o偶ono w po艂owie XVIII wieku seminaryum inflanckie i wzniesiono聽katedr臋 dla biskupstwa. W roku 1768 sejm zatwierdzi艂 fundacy臋 katedry i聽seminaryum. Do dyecezyi inflanckiej zaliczali si臋 wszyscy katolicy, zamieszkali聽w Kurlandyi i Inflantach szwedzkich. Pierwszy podzia艂 kraju w roku 1772 przydzieli艂 wojew贸dztwo Inflanckie wraz z Kras艂awiem do Rosyi. W Polsce zosta艂o tylko tytularne krzes艂o biskupa inflanckiego w senacie, wi臋c postanowiono utrzyma膰 biskupa z fundusz贸w dyecezyalnych wile艅skich i 偶mudzkich ze stolic膮 w Wilnie. Ostatecznie biskupstwo to zosta艂o zwini臋te w roku 1798 i Inflanty przy艂膮czone do metropolii mohilewskiej, a Kurlandya do聽biskupstwa wile艅skiego, przy kt贸rem ustanowiony sufragan kurlandzki, w roku聽1847 oddany pod w艂adz臋 biskupa 偶mudzkiego.

7.聽聽聽Biskupstwo Kamienieckie. 呕e Podole od pocz膮tku liczy艂o si臋 do Korony,

st膮d i biskup liczy艂 si臋 do senator贸w koronnych. Dyecezya podolska by艂a uboga聽i nieludna. Biskupi posiadali miasto Szarogr贸d na Podolu, ale Marcin Bia艂obrzeski zamieni艂 z kanclerzem Janem Zamojskim Szarogr贸d na Prag臋 pod Warszaw膮 w roku 1583. Odt膮d Praga, a偶 do roku 1794, nale偶a艂a do biskup贸w kamienieckich, tak偶e probostwo w 艁osicach, drugie w ziemi rawskiej, i kolatorstwo parafii zambrowskiej w 艁om偶y艅skiem. Gdy roku 1672 Podole i Kamieniec zdobyli Turcy, biskup z duchowie艅stwem przeni贸s艂 si臋 do Lwowa, gdzie stolica dyecezyi podolskiej przez lat 26, to jest do pokoju kar艂owickiego i odzyskania Podola pozostawa艂a. W wieku XVIII biskupstwo to posiada艂o tylko聽40 ko艣cio艂贸w i dzieli艂o si臋 na 4 dekanaty: dunajewski, satanowski, mi臋dzybo偶ski聽i jaz艂owiecki. Wed艂ug konkordatu z roku 1847 dyecezya podolska obejmowa艂a guberni臋 podolsk膮.

8.聽聽聽Biskupstwo Kamie艅skie聽na Pomorzu nadodrza艅skiem, tak nazwane od miasta Kamienia, po艂o偶onego w okolicy zatoki Szczeci艅skiej, pozostaj膮ce do聽roku 1375 pod w艂adz膮 duchown膮 Gniezna, za Jagie艂艂y wci膮ga si臋 znowu niby w聽jedno艣膰 polsk膮. Biskup kamie艅ski, Magnus, ksi膮偶臋 saski, przyjecha艂 do W艂adys艂awa Jagie艂艂y do Wolborza roku 1422 i ofiarowa艂 si臋 Polsce przeciw Krzy偶akom. Marcin Wejher za Zygmunta Augusta by艂 ostatnim katolickim聽biskupem w Kamieniu, zaliczaj膮cym si臋 do biskup贸w polskich. Po jego 艣mierci聽zniemczeni ksi膮偶臋ta pomorscy, Barnim i Filip, rzucili si臋, jak na 艂up, na w艂asno艣ci ko艣cielne. Barnimowi dosta艂o si臋 12 klasztor贸w z dobrami, z tych 6 panie艅skich; Filipowi za艣 9, mi臋dzy kt贸rymi 3 panie艅skie. Ten upadek聽biskupstwa Kamie艅skiego i jego duchownej 艂膮czno艣ci z Polsk膮 sta艂 si臋 zarazem聽wyrokiem zag艂ady dla narodowo艣ci polskiej na Pomorzu zachodniem. Tytu艂 wprawdzie biskupstwa Kamie艅skiego pozosta艂 jeszcze do艣膰 d艂ugo, bo siedm pokole艅 ksi膮偶膮t pomorskich, pocz膮wszy od Filipa, aby uprawni膰 grabie偶, tytu艂owa艂o si臋 biskupami kamie艅skimi. Pierwszy z nich przyw艂aszczy艂 sobie tytu艂 nast臋puj膮cy: 鈥濬ilip, ksi膮偶臋 szczeci艅ski, pomorski, kaszubski i Wend贸w,聽ksi膮偶臋 Rugii, hrabia Gutzkowa,聽biskup kamie艅ski聽i pan kraju lauenburgskiego i聽bytowskiego鈥.

9. Biskupstwo Kijowskie, 艂aci艅skie. Szereg biskup贸w kijowskich liczy si臋 od Henryka, Dominikanina, w roku 1321. Nast臋pni biskupi podobno byli tak偶e聽Dominikanie, kt贸rzy mieli sw贸j ko艣ci贸艂 w Kijowie i w tym ko艣ciele, bo nie by艂o聽katedry, odprawiali swoje nabo偶e艅stwo. W艂adys艂aw Jagie艂艂o by艂 w艂a艣ciwie fundatorem biskupstwa kijowskiego, kt贸re zalicza艂o si臋 do Litwy i by艂o聽najm艂odsze w hierarchii ko艣cielnej. Po unii lubelskiej biskup kijowski wszed艂 do聽senatu Rzeczypospolitej. Kiedy za czas贸w W艂adys艂awa IV, po ustanowieniu wojew贸dztwa Czernihowskiego, katolicyzm zacz膮艂 si臋 szerzy膰 na Zadnieprzu, wtedy biskupi kijowscy pocz臋li si臋 tytu艂owa膰 biskupami kijowskimi i聽czernihowskimi, a nawet siewierskimi. Lecz gdy zapowiada艂y si臋 艣wietne czasy聽dla biskupstwa, wypad艂y rozruchy Chmielnickiego, kt贸re pokry艂y popio艂ami聽wi臋kszo艣膰 fundacyi i ko艣cio艂贸w. Traktatem grzymu艂towskim z 1686 roku odpad艂聽ostatecznie Kij贸w, w kt贸rym straci艂 biskup swoj膮 katedr臋. Biskup Za艂uski, s艂awny autor dzie艂a聽Epistolae historico familiares, zamierza艂 fundowa膰 katedr臋 kijowsk膮 w Bia艂ejcerkwi, dla obronno艣ci miejsca, i robi艂, co tylko m贸g艂, ale zosta艂a mu jeno ma艂a cz膮stka dyecezyi. Wojna turecka, najazdy tatarskie, bunty ch艂opskie Paleja i rozboje hajdamackie burzy艂y wszystko. Dopiero biskup Samuel O偶ga, w po艂owie XVIII wieku, sta艂 si臋 odnowicielem biskupstwa, przebudowawszy ko艣ci贸艂 parafialny w 呕ytomierzu na katedr臋 dyecezyaln膮. Drugi Za艂uski, s艂awny za艂o偶yciel biblioteki narodowej w Warszawie, uregulowa艂 stosunki dyecezyalne, postanowi艂 archidyakonat czernihowski, odwiedzi艂 Kij贸w i Pieczary, z wielk膮 czci膮 przyjmowany przez metropolit臋聽ruskiego i gubernatora. Po roku 1798 biskupstwo kijowskie, po艂膮czone z cz臋艣ci膮聽dyecezyi 艂uckiej, przybra艂o nazw臋 biskupstwa 呕ytomierskiego.聽10. Metropolia Kijowska, ruska. Po zaprowadzeniu na Rusi wiary chrze艣cija艅skiej przez wielkiego ksi臋cia kijowskiego W艂odzimierza I, oko艂o roku 989, hierarchia ko艣cielna tam偶e sk艂ada艂a si臋 pierwotnie z jednego metropolity i sze艣ciu biskup贸w, z Grecyi przyby艂ych. Pierwszym metropolit膮聽kijowskim by艂 Micha艂, rodem z Syryi, drugimLeonty, Grek, trzecim聽Teopemt,聽kt贸ry ochrzci膰 mia艂 ko艣ci Jarope艂ka i Olega, braci W艂odzimierza, zmar艂ych w poga艅stwie. Gdy metropolici kijowscy zacz臋li cz臋艣ciej przesiadywa膰 we W艂odzimierzu nad Kla藕m膮 i w Moskwie, ni偶 w Kijowie, duchowie艅stwo litewsko-ruskie, za spraw膮 wielkiego ksi臋cia Wito艂da, obra艂o metropolit膮 kijowskim roku 1414 ihumena Grzegorza I i wy艣wi臋ci艂o go w Nowogr贸dku.聽Rozdzia艂 ten metropolii wschodniej na kijowsk膮 i moskiewsk膮 nast膮pi艂 w roku聽1415.

11. Biskupstwo Krakowskie. Za Jagiellon贸w biskup krakowski zasiada艂 trzecie miejsce z kolei w senacie, to jest szed艂 po prymasie i arcybiskupie lwowskim, a聽przed biskupem kujawskim. W roku 1443 Zbigniew Ole艣nicki, biskup krakowski, kupi艂 od Wac艂awa, ksi臋cia cieszy艅skiego, za 6.000 grzywien srebra ziemi臋 i ksi臋stwo Siewierskie z prawami panuj膮cego i wcieli艂 to ksi臋stwo do biskupstwa. Tym sposobem znaczenie biskupstwa znacznie podros艂o, a biskupi krakowscy przyj臋li odt膮d tytu艂 ksi膮偶膮t siewierskich i u偶ywali go a偶 do upadku Rzeczypospolitej. By艂 to pierwszy biskup i pierwsze biskupstwo w Polsce z tytu艂em ksi膮偶臋cym rzeczywistym. Biskup krakowski by艂 na Siewierzu w ca艂em znaczeniu tego s艂owa panuj膮cym, mia艂 prawo miecza (jus gladii), w艂asne wojsko, swoj膮 monet臋, swoje s膮downictwo, kanclerza i oddzielny dw贸r i rz膮d ksi膮偶臋cy. Rzeczpospolita nic si臋 w te rz膮dy nie wdawa艂a, zostawiaj膮c moc聽w艂adzy r贸偶norodnym cia艂om narodowym. Dyecezya krakowska z pocz膮tku by艂a聽ogromna, bo naprzyk艂ad w XIV wieku si臋ga艂a od 艢l膮ska i rzeki Pilicy do Kamie艅ca podolskiego i za Karpaty, gdy偶 ziemia Spiska do niej jeszcze nale偶a艂a. Biskupi krakowscy zwykle przesiadywali w Kielcach, I艂偶y lub聽Bodzentynie, gdzie posiadali swoje pa艂ace, najcz臋艣ciej jednak w Kielcach. Gdy kapitu艂y innych biskupstw wysy艂a艂y na trybuna艂 koronny po jednym deputacie,to krakowska wysy艂a艂a dw贸ch. Wed艂ug spisu, uczynionego w roku 1711, biskupstwo krakowskie dzieli艂o si臋 na sze艣膰 archidyakonat贸w, z tych w krakowskim by艂o ko艣cio艂贸w parafialnych 371, w sandomierskim 59, w聽zawichostskim 167, w lubelskim 127 i w s膮deckim 208. Pierwsze uszczuplenie聽dyecezyi nast膮pi艂o przy pierwszym rozbiorze kraju, wykrojono bowiem dla Galicyi z dyecezyi krakowskiej biskupstwo Tarnowskie. Dalej na sejmie聽czteroletnim d藕wigni臋to nowe biskupstwo Lubelskie, do kt贸rego wcielono ca艂膮聽wschodni膮 zawi艣la艅sk膮 przestrze艅 dyecezyi krakowskiej, niemniej zniesiono w艂adze ksi膮偶膮t Siewierskich. Biskup Feliks Turski by艂 ostatnim ksi臋ciem Siewierskim. Po utworzeniu kr贸lestwa Kongresowego i wolnego miasta Krakowa, dyecezya krakowska podzielona zosta艂a raz jeszcze na dwa biskupstwa: Sandomierskie i Krakowskie. To ostatnie obejmowa艂o聽wojew贸dztwo krakowskie w Kongres贸wce (czyli p贸藕niejsz膮 guberni臋 Kieleck膮)聽i wolne miasto Krak贸w z jego okr臋giem.

12. Biskupstwo Kujawskie. Tradycye tego biskupstwa, si臋gaj膮ce staro偶ytnej聽Kru艣wicy, a w podaniach narodu wi膮偶膮ce si臋 z wprowadzeniem chrze艣cija艅stwa聽do Polski, przyczyni艂y si臋 zapewne, 偶e W艂adys艂aw Jagie艂艂o podwoi艂 znaczenie tego biskupstwa, zr贸wnawszy jego prawa z prawami arcybiskupstwa gnie藕nie艅skiego. Dyecezya dzieli艂a si臋 na trzy archidyakonaty: kujawski, kru艣wicki i pomorski. Znaczenie tego ostatniego podnios艂o si臋, kiedy od roku 1638 przydzielono do biskupstwa kujawskiego dwa powiaty pomorskie: Lauenburski i Bytowski. Biskupi kujawscy mieszkali zwykle w Wolborzu pod聽Piotrkowem, st膮d ko艣ci贸艂 parafialny w Wolborzu rych艂o si臋 zmieni艂 w kolegiat臋. Na Pomorzu, od dawnych lat, biskup utrzymywa艂 sufragana gda艅skiego, p贸藕niej聽przyby艂 drugi sufragan pomorski. Po utworzeniu Kongres贸wki i ksi臋stwa聽Pozna艅skiego w roku 1815, trzy dekanaty kujawskie: kru艣wicki, gniewkowski i inowroc艂awski, odpad艂y do dyecezyi pozna艅skiej, w Kongres贸wce za艣 dyecezya聽Kujawska obejmowa艂a nowo utworzone wojew贸dztwo Kaliskie i przydzielony do niego, pod wzgl臋dem duchownym, obw贸d W艂oc艂awski z wojew贸dztwa Mazowieckiego, a to g艂贸wnie ze wzgl臋du na znajduj膮c膮 si臋 we W艂oc艂awku katedr臋 kujawsk膮. St膮d posz艂o i nazwanie biskupa i biskupstwa Kujawsko-kaliskiem.

13.聽聽聽聽Biskupstwo Lubelskie聽utworzone zosta艂o roku 1790 na sejmie wielkim,聽przez po艂膮czenie w jedn膮 dyecezy臋 wojew贸dztwa lubelskiego, ziemi聽艁ukowskiej i St臋偶yckiej z ziemi膮 Che艂msk膮. Opr贸cz katedry w Lublinie聽posiada艂o biskupstwo kollegiat臋 w Zamo艣ciu.

14.聽聽聽聽Biskupstwo Lwowskie, ruskie, niepr臋dko po upadku metropolii halickiej聽stan臋艂o za przywilejem kr贸l贸w polskich. Od Makarego Tuczapskiego, kt贸ry聽zosta艂 w艂adyk膮 w roku 1539 i podda艂 si臋 zupe艂nie metropolicie kijowskiemu,聽zaczyna si臋 ci膮g艂y szereg rzeczywistych w艂adyk贸w lwowskich. Metropolita kijowski po艂膮czy艂 w swojej osobie dwie metropolie, kijowska i halick膮. W艂adykowie lwowscy byli tedy z pocz膮tku sufraganami metropolity聽kijowskiego, jako metropolity Halicza, nied艂ugo atoli podnie艣li si臋 w艂asn膮 moc膮聽na stopie艅 dyecezyalnych w艂adyk贸w, a 艣w. Jur znowu, jak dawniej, zosta艂 rodzajem ich katedry.

15. Arcybiskupstwo Lwowskie, 艂aci艅skie. Kazimierz Wielki, zaj膮wszy Ru艣, pobudowa艂 w niej wiele ko艣cio艂贸w 艂aci艅skich, nast臋pca za艣 jego, Ludwik W臋gierski, prosi艂 Grzegorza XI o urz膮dzenie hierarchii duchownej. W贸wczas papie偶 zes艂a艂 na miejsce komisy臋 z biskup贸w polskich w roku 1375, kt贸rzy postanowili arcybiskupstwo Halickie i podw艂adne mu trzy biskupstwa: Przemyskie, W艂odzimierskie i Che艂mskie. Jednocze艣nie z postanowieniem tej聽hierarchii, W艂adys艂aw, ksi膮偶臋 Opolski, namiestnik Rusi, kt贸ry nadal miasteczko聽Tusta艅 arcybiskupom, pisa艂 do Rzymu z pro艣b膮, aby katedr臋 metropolitaln膮 z Halicza przeniesiono do Lwowa, jako do miasta znaczniejszego i聽obronniejszego. Halicz, m贸wi艂, jest bez mur贸w i blisko Tatar贸w, jest ogniskiem聽niezgody i t. d. Papie偶 pisa艂 do konsystorz贸w i biskup贸w polskich o rad臋, poczem do przeniesienia stolicy metropolitalnej przysz艂o dopiero za聽W艂adys艂awa Jagie艂艂y. Sze艣ciu arcybiskup贸w od roku 1375 siedzia艂o w Haliczu, si贸dmy dopiero, Jan z Rzeszowa, zosta艂 od roku 1416 pierwszym arcybiskupem lwowskim. P贸藕niej pod w艂adz臋 arcybiskupa lwowskiego dosta艂y si臋 jeszcze trzy nowe dyecezye: Kamieniecka, Kijowska i Bako艅ska, czyli Wo艂oska, od艂膮czono聽za to W艂odzimiersk膮, to jest p贸藕niejsz膮 艂uck膮, do metropolii Gnie藕nie艅skiej.聽Arcybiskupami lwowskimi bywali: Grzegorz z Sanoka, Jan D艂ugosz, Jan DymitrSolikowski, znakomici uczeni i gorliwi pasterze. Gdy za arcybiskupa Wac艂awa Sierakowskiego Lw贸w dosta艂 si臋 pod panowanie austryackie, arcybiskup聽lwowski otrzyma艂 tytu艂 prymasa Galicyi i Lodomeryi i, jako taki, prezydowa艂 na聽sejmach krajowych obyczajem polskim. Ale po 艣mierci arcybiskupa Pischteka, wskutek przedstawie艅 namiestnika Stadiona, czczy ten tytu艂 dany by艂 metropolicie ruskiemu. Od roku 1375 po schy艂ek wieku XIX na stolicy metropolitalnej w Haliczu i wie Lwowie zasiada艂o arcybiskup贸w 艂aci艅skich 42.聽Jeden z pierwszych, Jak贸b Ruchem, herbu Strzemi臋, arcybiskup jeszcze halicki,聽jest b艂ogos艂awionym.

16. Arcybiskupstwo Lwowskie, ruskie, czyli metropolia halicka, lwowska,聽powsta艂o w wieku XIV, w贸wczas, kiedy Ru艣 posz艂a w podzia艂 mi臋dzy Polsk臋 i Litw臋. Biskupi haliccy i przedtem, ze wzgl臋du na oddalenie Kijowa, zacz臋li si臋聽nazywa膰 metropolitami Rusi Czerwonej, mianowicie przez ca艂y wiek XIII. Kazimierz Wielki dla Rusi Czerwonej postanowi艂 metropoli臋 halick膮 nad biskupstwami ruskiemi: Che艂mskiem, Turowskiem, Przemyskiem i W艂odzimierskiem. Wobec patryarchatu ca艂ej Rusi, metropolia halicka na pocz膮tku XV wieku ustaje, zosta艂 tylko biskup halicki obrz膮dku ruskiego, a metropolita dla Rusi w Kijowie. Potem i biskupstwo halickie usta艂o, przeniesione do Lwowa. Dopiero pod rz膮dami Austryi, po 艣mierci biskupa Miko艂aja Skorody艅skiego w roku 1805 ustanowiona zosta艂a grecko-katolicka metropolia, czyli arcybiskupstwo unickie we Lwowie, a pierwszym聽arcybiskupem Lwowskim by艂 Antoni Angie艂艂owicz od roku 1806 do zgonu w聽roku 1814, drugim Lewicki od roku 1816 do 1858.

17.聽聽聽聽Arcybiskupstwo Lwowskie, ormia艅skie. Kazimierz Wielki, zar臋czaj膮c
Ormianom prawa i swobody, oraz wolno艣膰 religii katolickiej, obrz膮dkiem i

j臋zykiem ormia艅skim sprawowanej, wyznaczy艂 w roku 1367 Lw贸w na stolic臋聽ich biskupa, kt贸rym by艂 od roku 1365 鈥濲an ze krwi kr贸lewskiej鈥. Za Zygmunt贸w聽gminy ormia艅skie by艂y na Rusi Czerwonej, Podolu, Wo艂yniu, Litwie i w聽ksi臋stwach Naddunajskich. Za Niesieckiego by艂o jeszcze ko艣cio艂贸w ormia艅skich聽16; we Lwowie, opr贸cz katedry, by艂y jeszcze dwa probostwa: 艣w. Anny i 艣w. Krzy偶a, w Kamie艅cu podolskim trzy, i po jednem w 艁ucku, Zamo艣ciu, Horodence, 艢niatynie, Brze偶anach, Stanis艂awowie, Ty艣mienicy, Z艂oczowie, Jaz艂owcu i 艁y艣cu.

18.聽聽聽聽Biskupstwo 艁uckie, 艂aci艅skie, za艂o偶one roku 1375 przez Ludwika
w臋gierskiego we W艂odzimierzu na Wo艂yniu, nazywa艂o si臋 pierwej

w艂odzimierskiem, dopiero czwarty z kolei biskup wo艂y艅ski, Andrzej ze Sp艂awki,聽przeni贸s艂 katedr臋 z W艂odzimierza do 艁ucka. By艂o we W艂oszech biskupstwo, zwane聽lucensis, dla odr贸偶nienia wi臋c od tamtego papie偶 poleci艂 nazywa膰 艁uck po 艂acinie聽Luceoria聽i st膮d biskupstwo, kt贸re powinno by艂o nazywa膰 si臋 tak偶e聽lucensis, nazwano聽luceoriensis.聽Biskup 艂ucki przed rokiem 1569 zasiad艂 w senacie litewskim, po unii za艣 lubelskiej zaj膮艂 w senacie koronnym miejsce po biskupie warmi艅skim, z kt贸rym mia艂 jednak偶e alternat臋 sejmow膮. Dyecezya 艂ucka odznacza艂a si臋 nadzwyczajn膮 swoj膮 rozleg艂o艣ci膮, obejmowa艂a bowiem z聽czas贸w litewskich ca艂e wojew贸dztwa: Wo艂y艅skie, Brzesko-litewskie, Podlaskie聽i Brac艂awskie, jednem s艂owem pas ziemi, sto mil d艂ugi, pocz膮wszy od granicy prusko-podlaskiej, ko艂o Rajgrodu i Augustowa, a sko艅czywszy w stepach na Pobere偶u. Najwi臋cej mia艂a w sobie ksi臋stw ruskich i litewskich, oraz moc ksi膮偶膮t, jako to: Ostrogskich, Zas艂awskich, Zbaraskich, Wi艣niowieckich,聽Poryckich, Dubrowickich, Koreckich, Klewa艅skich, O艂yckich, Koszyrskich i t.聽d. Dwa w niej by艂y probostwa infu艂ackie: w O艂yce i w Kodniu, i dw贸ch oficya艂贸w: 艂ucki i brzeski. Dekanat贸w by艂o 13, zasiada艂o za艣 pra艂at贸w dziewi臋ciu w kapitule, kt贸ra dwa razy na rok si臋 zbiera艂a, co rok za艣 obiera艂a jednego cz艂onka na trybuna艂 koronny. Po drugim podziale kraju prawie ca艂a聽dyecezya dosta艂a si臋 za kordon rosyjski i rozdwoi艂a na cz臋艣膰 艂uck膮 w cesarstwie聽i brzesk膮 w Kongres贸wce. W cz臋艣ci polskiej zosta艂 biskup, s艂awny dziejopis,聽Adam Naruszewicz, kt贸ry zleci艂 zarz膮d cz臋艣ci zakordonowej Cieciszowskiemu,聽biskupowi kijowskiemu. 鈥 Biskupi 艂uccy podlegali najprz贸d zwierzchnictwu arcybiskup贸w lwowskich, potem gnie藕nie艅skich, a po drugim rozbiorze mohilewskich. W roku 1798 nuncyusz Litto z dw贸ch dyecezyi: Kijowskiej i zakordonowej 艁uckiej, zwi膮za艂 now膮, 呕ytomiersk膮. W艂a艣ciwie 偶adna z tych dyecezyi nie upad艂a, tylko odt膮d mia艂y nazw臋 艂ucko-偶ytomierskiej i jednego biskupa 艂ucko-偶ytomierskiego, kt贸ry mia艂 dwie katedry: w 艁ucku i w 呕ytomierzu, i dwie kapitu艂y katedralne. By艂o te偶 dw贸ch sufragan贸w: 艂ucki i 偶ytomierski, a od konkordatu z roku 1847 i trzeci, kijowski.

19.聽聽聽聽聽聽Biskupstwo 艁uckie, ruskie, istniej膮ce od pocz膮tku wieku XIII, mia艂o聽katedr臋 swoj膮, zbudowan膮 przez ksi臋cia litewskiego, Lubarta, na zamku 艂uckim,聽w kt贸rej znajdowa艂 si臋 gr贸b samego Lubarta i groby wielu innych ksi膮偶膮t litewskich i ruskich. Pierwszym biskupem unickim w 艁ucku by艂 Eustachy Mali艅ski, zmar艂y w roku 1620, ostatnim Jan Krassowski od roku 1826.

20.聽聽聽聽聽聽Biskupstwo mohilewskie, dysunickie, za艂o偶one przez kr贸la W艂adys艂awa IV,聽przezywa艂o si臋 rozmaicie od miast: Mohilewa (bia艂oruskiego), M艣cis艂awia, Orszy i Witebska, do kt贸rych rozci膮ga艂o swoj膮 jurysdykcy臋. Zwa艂o si臋 tak偶e wog贸le bia艂oruskiem (obacz聽biskupstwo bia艂oruskie).

21.聽聽聽聽聽聽Biskupstwo Pi艅skie, ruskie. Na Polesiu bywali zdawna w艂adykowie聽turowscy, ale gdy ustali, Wito艂d, wielki ksi膮偶臋 litewski, d藕wign膮艂 biskupstwo

Pi艅skie, do kt贸rego przy艂膮czy艂 dawne Turowskie, tak, 偶e w艂adykowie pocz臋li si臋聽nazywa膰: pi艅scy i turowscy. Z pocz膮tku w艂adyk贸w pi艅skich nazywano tylko turowskimi, potem Pi艅sk wzi膮艂 g贸r臋 nad Turowem. Szereg w艂adyk贸w pi艅skich rozpoczyna si臋 z pocz膮tkiem wieku XV. Uni臋 przyj膮艂 Leoncyusz Po艂czycki w Brze艣ciu roku 1589. Po upadku Rzeczypospolitej biskupstwo Pi艅skie zosta艂o zniesionem. Istnia艂o cztery wieki. Ostatnim biskupem pi艅skim i turowskim by艂 J贸zefat Bu艂hak.

22.聽聽聽聽Biskupstwo P艂ockie, 艂aci艅skie. Opr贸cz pra艂at贸w zasiada艂o w kapitule p艂ockiej 24 kanonik贸w, a ka偶dy prymas polski by艂 z urz臋du pierwszym聽kanonikiem p艂ockim. 艢wietne to bardzo stanowisko biskup贸w p艂ockich za聽udzielnego ksi臋stwa mazowieckiego, powi臋kszy艂o si臋 jeszcze po wcieleniu聽Mazowsza do Korony. Je偶eli dawniej biskup rozpo艣ciera艂 w艂adz臋 w rozdrobnionych dzielnicach Mazowsza i, niby prymas mazowiecki, rz膮dzi艂 krajem w czasie ma艂oletno艣ci ksi膮偶膮t lub pierwszym by艂 ich doradc膮, to w Polsce wst膮pi艂 do senatu, bywa艂 kanclerzem, post臋powa艂 na biskupstwo krakowskie, a nawet na prymasostwo. Biskupami p艂ockimi bywali ksi膮偶臋ta聽mazowieccy, a nawet kr贸lewicze polscy. Proboszcz p艂ocki, J臋drzej Opali艅ski, w roku 1598 przyw艂aszczy艂 sobie tytu艂 ksi臋cia sielu艅skiego na zasadzie rozleg艂ych d贸br sielu艅skich, nale偶膮cych do probostwa, i bawi艂 si臋 naprawd臋 w udzielno艣膰,聽rz膮dz膮c drobn膮 szlacht膮 sielu艅sk膮. Biskupi p艂occy przesiadywali zwykle w Pu艂tusku, a Hieronim Szeptycki w po艂owie XVIII wieku przyj膮艂 tytu艂 ksi臋cia pu艂tuskiego. W roku 1762 biskupstwo p艂ockie liczy艂o 16 dekanat贸w i 311 ko艣cio艂贸w.

23. Biskupstwo Pozna艅skie. Kapitu艂a pozna艅ska sk艂ada艂a si臋 z 10 pra艂at贸w (proboszcz, dziekan, trzech archidyakon贸w, kantor, kustosz, scholastyk,聽kanclerz) i 24 kanonik贸w. Na zwyczajne posiedzenia zbiera艂a si臋 co tydzie艅, na聽nadzwyczajne dwa razy do roku. Sufragana znajdujemy ju偶 w roku 1469, ko艣cio艂贸w parafialnych w wieku XVIII liczy艂a dyecezya pozna艅ska 590. Po聽drugim podziale ca艂e biskupstwo Pozna艅skie, pr贸cz Warszawy, dosta艂o si臋 pod聽panowanie kr贸la pruskiego. Gdy wkr贸tce potem rz膮d pruski, zaj膮wszy Warszaw臋, utworzy艂 biskupstwo Warszawskie, dyecezya pozna艅ska straci艂a聽Warszaw臋 ostatecznie. Bulla papieska z roku 1821, urz膮dzaj膮c na nowo ko艣ci贸艂聽katolicki w Prusiech z resztek dw贸ch dyecezyi: Pozna艅skiej i Gnie藕nie艅skiej, utworzy艂a jedn膮 z zachowaniem oddzielnych kapitu艂 i katedr pod rz膮dem聽jednego pasterza, kt贸ry nazywa si臋 arcybiskupem pozna艅skim i gnie藕nie艅skim.聽W skutku tej偶e bulli trzy dekanaty arcybiskupstwa Gnie藕nie艅skiego: kami艅ski,聽tucholski i cz艂uchowski, odesz艂y do biskupstwa Che艂mi艅skiego, przyby艂y za艣 od聽biskupstwa Kujawskiego: kru艣wicki, inowroc艂awski i gniewkowski.

24.聽聽聽聽聽聽Biskupstwo Przemyskie, 艂aci艅skie. Ko艣ci贸艂 katedralny za艂o偶y艂 tu dopiero W艂adys艂aw Jagie艂艂o. W senacie Polski jagiello艅skiej biskup przemyski siedzia艂 贸smy z rz臋du, ni偶ej warmi艅skiego, a przed che艂mi艅skim, po unii lubelskiej聽siedzia艂 mi臋dzy 艂uckim a 偶mudzkim. Dekanat贸w liczy艂a dyecezya 9: przemyski, mo艣ciski, kro艣nie艅ski, dynowski, samborski, jaros艂awski, rzeszowski, sanocki ile偶ajski. Biskupi przemieszkiwali pospolicie w mie艣cie Brzozowie. Przez swych, wysoko wykszta艂conych biskup贸w, Piotra z Bnina i Andrzeja Krzyckiego, Przemy艣l w swoim czasie by艂 siedliskiem wykszta艂cenia humanitarnego. W roku 1772 przesz艂a dyecezya pod rz膮dy austryackie.

25.聽聽聽聽聽聽聽Biskupstwo Przemyskie, ruskie. Biskupi przemyscy nosili zwykle drugie聽miano biskup贸w Samborskich. Poniewa偶 tolerancya religijna w Rzeczypospolitej nie narzuca艂a dysunitom unii, widzimy wi臋c w dyecezyi przemyskiej, tak, jak we wszystkich prawie innych na Rusi, po dw贸ch biskup贸w, jednocze艣nie rz膮dz膮cych, ka偶dy swoj膮 owczarni膮. Unici mieli biskupa swego, dysunici za艣 w艂adyk臋, kt贸ry do unii nie przyst膮pi艂. Taki stan聽podw贸jnego ko艣cio艂a trwa艂 w dyecezyi przemyskiej, od roku 1612, ca艂e lat 80. Ostatnimi wsp贸艂zawodnikami byli: Ma艂achowski, unita, i Winnicki, dysunita.聽Gdy Ma艂achowski w roku 1692 umar艂, Winnicki przyst膮pi艂 do unii i tym聽sposobem rozdwojenie usun膮艂.

26.聽聽聽聽Biskupstwo Smole艅skie, 艂aci艅skie. Kr贸l Zygmunt III, dobywszy
Smole艅ska, w roku 1611 za艂o偶y艂 tam偶e osobne biskupstwo smole艅skie,

艂aci艅skie. Sejm zatwierdzi艂 t臋 fundacy臋 i roku 1618 przeznaczy艂 dobra na utrzymanie biskupa. Przez lat atoli 20 rz膮dzili t膮 dyecezy膮 administratorowie. Dopiero W艂adys艂aw IV, po nowej wojnie smole艅skiej, ustaliwszy w tamtych聽stronach granice Rzeczypospolitej, wprowadzi艂 na biskupstwo roku 1637 Piotra聽Parczewskiego. Biskup smole艅ski, jako najm艂odszy, zasiad艂 ostatnie, to jest siedmnaste, miejsce w senacie duchownym; wcielony do metropolii gnie藕nie艅skiej (r. 1633), liczy艂 si臋 do senator贸w litewskich i by艂 te偶 tylko naznaczany z po艣r贸d Litwin贸w. Po odpadni臋ciu Smole艅ska w roku 1667 do Rosyi, ca艂a dyecezya sk艂ada艂a si臋 z czterech parafij katolickich i nie mia艂a ju偶 kapitu艂y ani katedry, alumni smole艅scy wychowywali si臋 w seminaryum kras艂awskiem w Inflantach polskich, biskupi mieszkali w Warszawie, gdzie sejm Mokronowskiego wyznaczy艂 im wsparcia rocznego z艂p. 20.000. W roku 1788 zosta艂 biskupem smole艅skim uczony autor historyi narodu polskiego, Naruszewicz, nast臋pca za艣 jego, Tymoteusz Gorze艅ski, by艂 ostatnim, a z kolei kanonicznie o艣mnastym biskupem Smole艅skim, mianowany w roku 1805 biskupem pozna艅skim.

27.聽聽聽聽Biskupstwo Warmi艅skie, za艂o偶one w Prusiech krzy偶ackich, roku 1243,聽zachowuj膮c w pewnej mierze niepodleg艂o艣膰 udzielnego ksi臋stwa, rz膮dzonego聽przez biskup贸w, pozostawa艂o pod zwierzchnictwem Zakonu krzy偶owego przez lat 223, to jest do roku 1466, w kt贸rym, po wojnie trzynastoletniej Kazimierza Jagiello艅czyka, po艂膮czy艂o si臋 dobrowolnie z Polsk膮 i nale偶a艂o do niej przez lat 306, to jest do pierwszego podzia艂u (1772), przez kt贸ry dosta艂o si臋 pod panowanie pruskie Hohenzollern贸w. Przez traktat toru艅ski roku 1466 i uni臋 ziem pomorsko-pruskich z Polsk膮, biskupi warmi艅scy zyskali bardzo wiele, bo pozbywali si臋 uci膮偶liwego zwierzchnictwa Zakonu, a stawali si臋 niby prymasami polskiego Pomorza, prezyduj膮c z urz臋du na 鈥瀏enera艂ach pruskich鈥, czyli sejmach prowincyi, z艂o偶onej z trzech wojew贸dztw: pomorskiego, che艂mi艅skiego i malborskiego, do kt贸rego i ksi臋stwo Warmi艅skie si臋 zalicza艂o. Uk艂adem piotrkowskim z roku 1512 zawarowano, 偶e po 艣mierci ka偶dego biskupa kapitu艂a prze艣le kr贸lowi ca艂kowit膮 list臋 swoich cz艂onk贸w, 偶e z tej listy kr贸l naznaczy cztery osoby, z kt贸rych znowu kapitu艂a wybierze sobie biskupa. Hozyusz wysoko podni贸s艂 znaczenie biskupstwa Warmi艅skiego, pierwszy by艂 na tej katedrze kardyna艂em. Po nim szli kardyna艂owie, synowiec kr贸la Stefana, J臋drzej Batory, i kr贸lewicz Jan Olbracht, syn Zygmunta III. Czwartym kardyna艂em na tej katedrze by艂 Micha艂 Radziejowski. Kiedy biskupstwo Sambie艅skie w Prusiech krzy偶ackich przyj臋艂o luteranizm, biskup warmi艅ski聽obj膮艂 w艂adz臋 duchown膮 nad pozosta艂ymi tam katolikami i, dodawszy sobie tytu艂聽sambie艅skiego, przybra艂 do swojej dyecezyi Kr贸lewiec i rozszerzy艂 j膮 a偶 po Niemen. Dyecezya niewielka mia艂a w roku 1762 ko艣cio艂贸w 90. Ostatnim聽biskupem nominacyi polskiej by艂 g艂o艣ny pisarz, uczony i poeta, Ignacy Krasicki,聽z porz膮dku, to jest od 1243 roku, trzydziesty 贸smy biskup warmi艅ski, przeniesiony w roku 1795, przez kr贸la pruskiego, na arcybiskupstwo聽gnie藕nie艅skie.

28.聽聽聽聽Biskupstwo Wende艅skie, 艂aci艅skie. Stefan Batory, po zawarciu pokoju z
Moskw膮 w roku 1582, odzyskawszy Inflanty, kt贸re si臋 dobrowolnie podda艂y
Zygmuntowi Augustowi, urz膮dzaj膮c ten kraj z Janem Zamojskim i Jerzym
Radziwi艂艂em, kardyna艂em biskupem wile艅skim, postanowi艂 jedno na ca艂e
Inflanty biskupstwo, kt贸re nazwa艂 wende艅skim od miasta Wendenu, po

艂otewsku zwanego Kie艣, nad rzek膮 Aa, gdzie znajdowa艂a si臋 katedra. Pierwszym biskupem by艂 mianowany s艂awny filolog, starzec, J臋drzej Patrycy Nidecki. Gdy聽jednak偶e Wenden wpada艂 cz臋sto w r臋ce Szwed贸w, biskupi wi臋ksz膮 cz臋艣膰 swoich rz膮d贸w przep臋dzali w Polsce. Od roku 1622 Szwedzi ju偶 nog膮 nie wyszli z Inflant. Szenking (nast臋pca Nideckiego), za kt贸rego (r. 1621) biskupstwo wende艅skie przy艂膮czone zosta艂o do metropolii gnie藕nie艅skiej, nie doczeka艂 si臋 ju偶 powrotu do katedry i umar艂 w opactwie sulejowskiem.

29.聽聽聽聽Biskupstwo wile艅skie, 艂aci艅skie, za艂o偶one roku 1387, w stolicy Litwy, po przyj臋ciu wiary chrze艣cija艅skiej przez W艂adys艂awa Jagie艂艂臋. Kr贸lowa Jadwiga wiele si臋 tak偶e przyczyni艂a do fundacyi namow膮 i nak艂adem. Poniewa偶 Litwa nie mia艂a jeszcze 偶adnej cywilizacyi ani zak艂ad贸w naukowych, ta pani zacna, mi艂uj膮ca sw贸j nar贸d, znacznym kosztem za艂o偶y艂a w Pradze czeskiej, jakopierwszorz臋dnem ognisku naukowem Europy, burs臋 dla utrzymania dwudziestu聽ucz膮cych si臋 m艂odych Litwin贸w. Tym sposobem pierwsze gruntowniejsze聽promienie 艣wiat艂a zawdzi臋cza艂a Litwa szlachetnej wnuczce Piast贸w. Dobrogost,聽biskup pozna艅ski, upowa偶niony zosta艂 bull膮 papiesk膮 (12. marca 1387 r.) do urz膮dzenia biskupstwa litewskiego i postanowienia biskupa. Pierwszym biskupem litewskim za Jagiellon贸w zosta艂 Polak, Andrzej Wasilko. Katedr臋 wystawiono w pobli偶u g贸ry zamkowej wile艅skiej pod nazwaniem patrona聽Polski, 艣w. Stanis艂awa, Litwa bowiem, w贸wczas 艣wi臋tych swoich jeszcze mie膰聽nie mog艂a. Biskupstwo by艂o niezmiernie wielkie, bo obejmowa艂o ca艂膮 Litw臋,聽p贸藕niej bowiem dopiero nasta艂o 偶mudzkie i podzieli艂o si臋 z wile艅skiem. Biskup聽wile艅ski zaj膮艂 pierwsze miejsce w senacie litewskim, a dyecezya jego, podzielona na 26 dekanat贸w, rozci膮ga艂a si臋 od granic Mazowsza do D藕winy i Dniepru. Biskupstwo Wile艅skie, poniewa偶 nie by艂o arcybiskupstwem, musia艂o zatem podlega膰 w艂adzy metropolitalnej gnie藕nie艅skiej. Zygmunt Stary w przywileju z roku 1508, oznaczy艂 og贸ln膮 liczb臋 pra艂at贸w i kanonik贸w wile艅skich na 18. Ko艣cio艂贸w i altaryi by艂o za Niesieckiego 440; kapitu艂a mia艂a za herb trzy korony, jak krakowska, na trybuna艂 litewski wybiera艂a a偶 dw贸ch deputat贸w. Obszerno艣膰 dyecezyi by艂a powodem, 偶e wcze艣nie bardzo biskupi u偶ywa膰 zacz臋li sufragan贸w, kt贸rych by艂o trzech a od roku 1798 czterech: wile艅ski, trocki, kurlandzki i brzeski. Samo Wilno liczy艂o sze艣膰 parafij, a ko艣cio艂贸w wszystkich, opr贸cz kaplic, 22. Na konfederacyi聽generalnej za bezkr贸lewia, w roku 1764, stan臋艂a formalna uchwa艂a, 偶eby prosi膰聽stolic臋 apostolsk膮 o podniesienie Wilna na arcybiskupstwo. (Gdy roku 1772 cz臋艣膰 biskupstwa wile艅skiego zad藕wi艅ska i zadnieprska odpad艂a do Rosyi, cesarzowa Katarzyna II ukazem z dnia 14. grudnia 1772 roku ustanowi艂a dla tych ziem biskupstwo bia艂oruskie, zamienione roku 1783 na archidyecezy臋 mohylewsk膮. Roku 1793 wcielono do tej archidyecezyi anektowane wojew贸dztwo mi艅skie. Roku za艣 1798 z woli cesarza Paw艂a, przyby艂y na jego聽koronacy臋 z Rzymu nuncyusz Litta zorganizowa艂 w obr臋bie 贸wczesnej gubernii mi艅skiej dyecezy臋 mi艅sk膮, kt贸ra istnia艂a do roku 1869). Po roku 1847 dyecezya wile艅ska rozci膮ga艂a si臋 na dwie gubernie: wile艅sk膮 i grodzie艅sk膮. W wile艅skiej聽by艂o parafii 197, w grodzie艅skiej 127.

30. Biskupstwo 呕mudzkie, zwane po 艂acinie聽samogitiensis,聽mednicensis, za艂o偶one by艂o przez W艂adys艂awa Jagie艂艂臋. Po sejmie horodelskim roku 1413聽przyjecha艂 Jagie艂艂o z Wito艂dem na 呕mud藕, 艣wie偶o odzyskan膮 od Krzy偶ak贸w, i w Miednikach zgaszono 艣wi臋ty ogie艅 pogan, pozabijano czczone przez nich w臋偶e i聽poburzono ba艂wochwalcze o艂tarze. Wkr贸tce w tem siedlisku ba艂wochwalstwa 偶mudzkiego stan膮艂 ko艣ci贸艂 parafialny pod wezwaniem 艣w. m臋czennik贸w: Aleksandra, Ewancyusza i Teodula, a za nim o艣m ko艣cio艂贸w innych w r贸偶nych stronach 呕mudzi. W Roku 1416 sob贸r konstancye艅ski zatwierdzi艂 fundacy臋 biskupstwa 呕mudzkiego, podleg艂ego metropolii Gnie藕nie艅skiej. W roku 1417 zjechali do Miednik: Jan Rzeszowski, biskup lwowski, i Piotr Krakowczyk,聽biskup wile艅ski, i tam po艣wiecili ma艂y ko艣ci贸艂 katedralny i pierwszego biskupa.聽Pierwiastkowo by艂o przy katedrze sze艣ciu kanonik贸w skromnie uposa偶onych, bo kraj posiada艂 nader ma艂o ludno艣ci i pieni臋dzy. Jeszcze w roku 1555 katedra by艂a postawiona z drzewa, dopiero kiedy si臋 spali艂a, Kazimierz Pac, biskup 偶mudzki, w艂asnym kosztem wybudowa艂 w roku 1691 katedr臋 dzisiejsz膮. Przed uni膮 roku 1569 biskup 偶mudzki zasiada艂 drugie miejsce w senacie litewskim, a po unii w senacie polskim siedzia艂 miedzy biskupem przemyskim i che艂mi艅skim. Seminaryum dyecezyalne w Kro偶ach za艂o偶y艂 oko艂o roku 1570 biskup Pi臋tkiewicz. Miasteczko Miedniki, w kt贸rem znajduje si臋, katedra, nazywane jest tak偶e Worniami. Biskupstwo w roku 1794 przesz艂o pod聽panowanie rosyjskie, skutkiem za艣 konkordatu z roku 1847 dyecezya zamkni臋t膮聽zosta艂a w granicach dw贸ch gubernii: kowie艅skiej i kurlandzkiej; w gubernii kowie艅skiej jest dekanat贸w 17, w Kurlandzkiej 2 (kuro艅ski i semigalski).

G艂贸wniejsze zakony i klasztory za Jagiellon贸w i kr贸l贸w obieralnych.

Benedyktyni. W艂adys艂aw Jagie艂艂o z kr贸low膮 Jadwig膮 sprowadzi艂 Benedyktyn贸w s艂owia艅skich do Krakowa. Wito艂d roku 1405 za艂o偶y艂 opactwo benedykty艅skie w Starych Trokach i sprowadzi艂 do niego zakonnik贸w z Ty艅ca. Mazowsze, poniewa偶 nie posiada艂o pa艅skich fortun, wi臋c te偶 i w fundacye klasztorne by艂o ubogiem. Mia艂o np. wog贸le tylko dwa opactwa: Kanonik贸w聽latera艅skich w Czerwi艅sku i Benedyktyn贸w w samem mie艣cie P艂ocku, nie licz膮c聽probostwa Benedyktyn贸w lubi艅skich z Wielkopolski w Je偶owie. Benedyktyni p艂occy, wskutek rozkazu papieskiego w roku 1781, oddali sw贸j ko艣ci贸艂 i klasztor na u偶ytek seminaryum dyecezyalnego, otrzymali za艣 w roku 1802 na w艂asno艣膰 klasztor po Jezuitach w Pu艂tusku. By艂 to ostatni klasztor benedykty艅ski w Kr贸lestwie, kt贸ry do roku 1830 mia艂 szko艂臋, a w roku 1864 zosta艂 zniesiony. W Wielkiem Ksi臋stwie Litewskiem, opr贸cz klasztoru w Starych Trokach, mieli Benedyktyni drugi w Horodyszczu pod Pi艅skiem, fundowany r. 1659, trzeci pod Nie艣wie偶em 艣wi臋tego Krzy偶a, za艂o偶ony roku 1673, czwarty w Mi艅sku z roku 1700. Dzia艂alno艣膰 cywilizacyjna zakonu Benedykty艅skiego od wieku XIV bardzo podupad艂a i dopiero niejakie starania oko艂o jej pod藕wigni臋cia widzimy w roku 1709, przez za艂o偶enie聽kongregacyi benedykty艅sko-polskiej. W roku 1815 uleg艂o zniesieniu opactwo Tynieckie,kt贸re si臋 pod panowanie Austryi dosta艂o, a roku 1819 ten偶e sam los spotka艂 dwa聽opactwa w Kr贸lestwie: 艣wi臋tokrzyskie i Sieciechowskie.聽Cystersi. Pomi臋dzy klasztorami cysterskimi w wieku XV kwit艂 szczeg贸lniej聽staro偶ytny konwent w Mogile. 呕yj膮cy w贸wczas dwaj zakonnicy, Miko艂aj i Jerzy聽z Sambora, ozdabiali r臋kopisy miniaturami. W kronice opactwa mogilskiego przechowa艂a si臋 wiadomo艣膰 o zaci臋tym sporze w kwestyi praw klasztoru pomi臋dzy kr贸lem Kazimierzem Jagiello艅czykiem a opatem mogilskim, Hirszbergiem. Po roku 1793 widzimy prowincy臋 Cysters贸w polskich聽podzielon膮. Odt膮d w cz臋艣ci, odpad艂ej do Austryi, le偶a艂y klasztory: j臋drzejowski,聽sulejowski, w膮chocki, koprzywnicki, mogilski i szczyrzycki, stanowi膮ce prowincy臋, tak zwan膮 鈥瀘bojga Galicyi鈥. W prowincyach, zabranych przez Prusy, pozosta艂o nieco wi臋cej klasztor贸w, to jest Bledzew, Koronowo, L膮d, Obra, Oliwa, O艂obok, Owi艅sko, Parady偶, Pelplin, Przem臋t i W膮growiec,聽sk艂adaj膮cych prowincy臋 Prus i Polski. Kasata Cysters贸w w Kr贸lestwie Polskiem聽nast膮pi艂a w roku 1819. Na Litwie po roku 1832 zosta艂 tylko jeden klasztor w聽Kimbar贸wce. W Prusiech poznoszono klasztory i opactwa cysterskie w latach聽1823 do 1836. Pozosta艂y tylko w Galicyi dwa klasztory m臋skie w Mogile i Szczyrzycu.

Augustyanie, czyli聽Kanonicy regularni 艣wi臋tego Augustyna聽wprowadzeni聽zostali do dawnej Polski przy ko艅cu wieku XIII. Najpierwszy klasztor wystawi艂聽im na Pomorzu w Chojnicach ksi膮偶臋 pomorski 艢wi臋tope艂k (roku 1265).聽Przemys艂aw wybudowa艂 dwa klasztory: W Starogrodzie i Bydgoszczy (r. 1295).聽Kazimierz Wielki wzni贸s艂 trzy 艣wi膮tynie temu zgromadzeniu: w Krakowie (r. 1348), w Wieluniu (r. 1350) i w Olkuszu (r. 1369). Ziemowit, ksi膮偶臋 Mazowiecki, wsp贸艂czesny Kazimierzowi Wielkiemu, fundowa艂 klasztory: w Warszawie, Rawie i Ciechanowie. Spytek, wojewoda krakowski, roku 1381 wystawi艂 klasztor w Ksi膮偶u. Opr贸cz tych, mieli jeszcze Augustyanie klasztory, za艂o偶one w wieku XV: w Pil藕nie, Reszlu i Parczowie. W wieku XVI: w Krasnym Stawie, Grodnie, Brze艣ciu litewskim, w Eleuzynie, Podgrodziu, Czerniczewie i t. d. Ukazem z dnia 28. pa藕dziernika (8. listopada) 1864 roku聽zniesione zosta艂y w Kr贸lestwie Polskiem klasztory Augustyan贸w: w Warszawie,聽Rawie, Ciechanowie i Krasnym Stawie, a ze znajduj膮cego si臋 w Wieluniu utworzono jedyny klasztor etatowy.

Dominikanie. Z W艂adys艂awem Jagie艂艂膮 uda艂o si臋 wielu Dominikan贸w polskich dla nawr贸cenia Litwy, gdzie i klasztory potem budowa膰 dla nich zacz臋to. 呕e聽zakon kaznodziejski bra艂 偶ywy udzia艂 w naukowych d膮偶no艣ciach owych czas贸w, 艣wiadczy o tem (jak twierdzi Zeissberg) najprz贸d budowa biblioteki klasztornej聽w Krakowie, na kt贸r膮 Jadwiga z Pilicy zapisa艂a w roku 1403 grzywien 120. Dalej i ta okoliczno艣膰, 偶e w matryku艂ach uniwersytetu jagiello艅skiego mi臋dzy聽s艂uchaczami znajdujemy cz臋sto zapisanych zakonnik贸w tego zgromadzenia, jak聽r贸wnie偶 i mimochodem podana przez D艂ugosza wiadomo艣膰, i偶 w roku 1463 wybuch艂 w klasztorze po偶ar, podczas gdy kilku zakonnik贸w zajmowa艂o si臋 alchemi膮. Odpowiednio do kierunku praktycznego, jaki sobie wytkn膮艂 ten zakon, piel臋gnowano w nim przewa偶nie przedmioty realne. Roku 1635 zmar艂 Waleryan, prowincya艂 zakonu i po dwakro膰 przeor klasztoru krakowskiego, s艂ynny matematyk, autor napisanej w roku 1615Nekrografii.聽Po偶ar Krakowa (roku 1850), w kt贸rym zgorza艂a staro偶ytna i bogata biblioteka dominika艅ska, zniszczy艂 nieocenione skarby dla dziej贸w cywilizacyi w Polsce. Dominikanie polscy ju偶 za Kazimierza Wielkiego chlubili si臋 z posiadania 偶yciorysu najs艂ynniejszego ze swych braci, b艂ogos艂awionego Jacka. O r臋kopisach pargaminowych u Dominikan贸w w Lublinie i Wilnie mamy ju偶 wzmianki w wieku XV. Wielu Dominikan贸w by艂o spowiednikami kr贸l贸w, inni w obozach zach臋cali do m臋stwa, a potem, jako 艣wiadkowie czyn贸w rycerskich, przy nabo偶e艅stwach dzi臋kczynnych opowiadali z ambon waleczno艣膰 wodz贸w i rycerstwa. Inni znowu przemawiali w czasie sejm贸w i trybuna艂贸w, zach臋caj膮c聽do mi艂o艣ci kraju i sprawiedliwo艣ci. Gdy w roku 1594 przyby艂 do Polski genera艂聽Dominikan贸w, Hippolit, korzysta艂y z obecno艣ci jego klasztory 艣l膮skie (wroc艂awski, g艂ogowski i 艣widnicki) i uprosi艂y, 偶e oddzieli艂 je od prowincyi czeskiej i utworzy艂 oddzieln膮 艣l膮sk膮. Ten偶e genera艂, zjechawszy do Lwowa,聽utworzy艂 roku 1595 z siedmiu klasztor贸w na Rusi prowincy臋 rusk膮, ale ta roku聽1601 zamieniona zosta艂a na wikaryat kongregacyi ruskiej, kt贸ry w roku 1612 dost膮pi艂 godno艣ci 鈥瀙rowincyi鈥, a pierwszym prowincya艂em, zatwierdzonym przez papie偶a, zosta艂 Grzegorz z Przemy艣la.

Roku 1644, na kapitule w Rzymie, klasztory litewskie zapragn臋艂y oddzieln膮 stanowi膰 prowincy臋, a stolica apostolska przychyli艂a si臋 do ich 偶yczenia. Dot膮d by艂y dwie prowincye: pierwsza聽polska, do kt贸rej nale偶a艂y: 呕mud藕, Litwa, Prusy, Pomorze z Kaszubami i Inflanty; druga聽ruska, obejmuj膮ca, opr贸cz wszystkich Rusi; Mo艂dawi臋, Siedmiogr贸d i Tatary臋. W roku 1647 urz膮dzon膮 zosta艂a prowincya trzecia Dominikan贸w,聽litewska.聽Prowincya polska, istniej膮ca od roku 1228, mia艂a w roku 1720 klasztor贸w m臋skich 43, rezydencyj 3, klasztor贸w surowszej regu艂y czyli obserwant贸w 12, 偶e艅skich 10.聽Prowincya ruska, tak zwana 艣w. Jacka, za艂o偶ona roku 1612, liczy艂a w roku 1720 klasztor贸w m臋skich 69 i 偶e艅skich 3.聽Prowincya litewska, za艂o偶ona roku 1647,聽zwana 艣w. Anio艂a Str贸偶a, najstarszy klasztor w swoich granicach mia艂a za艂o偶ony聽w Wilnie roku 1501. P贸藕niej najwi臋cej fundacyi nast膮pi艂o tu w wieku XVII, a聽do r. 1818 liczy艂a klasztor贸w m臋skich 38, rezydencyj 4, misyi 3 i klasztor 偶e艅ski聽1. Kitowicz w pami臋tnikach swoich pisze o Dominikanach, i偶 byli 鈥瀌obrzy szkolnicy, dobrzy spowiednicy i dobrzy kaznodzieje鈥. Litewscy Dominikanie utrzymywali do roku 1832 gimnazya w Grodnie, Zabia艂ach i Kalwaryi 偶mudzkiej, szko艂y powiatowe w Mereczu, Uszaczu, Nie艣wie偶u, Nowogr贸dku, Wierzbo艂owie i Sejnach, parafialne za艣 przy ka偶dym swoim klasztorze.

Franciszkanie. Gdy W艂adys艂aw Jagie艂艂o za艂o偶y艂 biskupstwo w Wilnie,聽pierwszym biskupem litewskim zosta艂 Polak, Franciszkanin, Andrzej Wasilko, a聽tym sposobem zakon franciszka艅ski stan膮艂 na czele misyi apostolskiej w ziemiach litewskich; jednocze艣nie powsta艂o na Litwie kilka klasztor贸w tej偶e regu艂y. Przez d艂ugi czas Franciszkanie polscy i czescy stanowili jedn膮 prowincy臋. Od roku 1517 do 1625 prowincya polska istnia艂a ju偶 tylko w granicach dawnej Polski, obejmuj膮c nadto Ru艣 i Litw臋, kt贸re, jeszcze w roku 1430, uwa偶ane jako osobne wikaryaty, p贸藕niej po艂膮czone z prowincy膮 polsk膮聽zosta艂y. W roku 1625 Franciszkanie odprawili w Rzymie kapitu艂臋 generaln膮, na kt贸rej uchwalono utworzy膰 z klasztor贸w na Rusi i Litwie oddzieln膮 prowincy臋,聽co stolica apostolska potwierdzi艂a.Prowincya polska聽przed rokiem 1773 obejmowa艂a klasztor贸w m臋skich 30 i 偶e艅skich 4, u偶ywa艂a聽wi臋kszej piecz臋ci聽staro偶ytnej, na kt贸rej jeszcze i Czechy wymienione by艂y, a dzieli艂a si臋 na czterykustodye: gnie藕nie艅sk膮, che艂mi艅sk膮, krakowsk膮 i lubelsk膮. W roku 1686 prowincya ruska podzielon膮 zosta艂a na dwie osobne:聽rusk膮聽i聽litewsk膮. Prowincya聽ruska聽sk艂ada艂a si臋 z czterech kustodyi: Lwowskiej, Przemyskiej, Zamojskiej i Modereckiej, obejmuj膮cych razem 27 klasztor贸w. Prowincya聽litewska聽mia艂a tak偶e cztery kustodye: Wile艅sk膮, Grodzie艅sk膮, Kowie艅sk膮 i Po艂ock膮 z 30 klasztorami. W roku 1832 nast膮pi艂a kasata klasztor贸w franciszka艅skich na Litwie z wyj膮tkiem dziesi臋ciu, kt贸re p贸藕niej zniesione zosta艂y. W roku 1860 by艂y jeszcze na Litwie dwa klasztory franciszka艅skie w Wilnie i Grodnie, a na Wo艂yniu jeden w Medereczu. W Kr贸lestwie Polskiem聽nast膮pi艂a kasata Franciszkan贸w w roku 1864 z pozostawieniem jednego聽klasztoru w Kaliszu.

Bernardyni. Kilkomiesi臋czny pobyt Jana Kapistrana w Krakowie (od sierpnia r.聽1453 do maja 1454) da艂 podniet臋 do wprowadzenia do Polski zakonu bernardy艅skiego, kt贸ry w艂a艣ciwie by艂 tylko ga艂臋zi膮 dawno ju偶 znanego i聽zamieszka艂ego w tym kraju zakonu Franciszkan贸w. Z 艂aski kardyna艂a Zbigniewa聽Ole艣nickiego za艂o偶ony zosta艂 klasztor na Stradomiu w Krakowie i zaj臋ty przez 80 braci. W roku 1454 drugi powsta艂 w Warszawie, a potem ca艂y szereg聽klasztor贸w w Polsce, na Litwie i Rusi. Pierwszy klasztor we Lwowie wkr贸tce po聽za艂o偶eniu spalony zosta艂 przez inowierc贸w. Niebawem jednak podni贸s艂 si臋 z聽popio艂贸w. Jeszcze w XV wieku zas艂yn臋li cnotami i po艣wi臋ceniem: w klasztorze聽krakowskim Szymon z Lipnicy, we lwowskim Jan z Dukli, w warszawskim W艂adys艂aw z Gielniowa. Z dzia艂alno艣ci膮 rocznikarsk膮, czyli pisaniem rocznik贸w, spotykamy si臋 w konwencie bernardy艅skim w Lublinie, kt贸ry w roku 1456 za艂o偶yli dwaj rajcy tego miasta. To samo spotykamy w konwenciePrzeworskim, za艂o偶onym roku 1465 przez Spytka Tarnowskiego, i w 艁owickim,聽za艂o偶onym roku 1468 przez Jana Gruszczy艅skiego, gdzie prowadzono 鈥瀝臋kopi艣mienne kroniki鈥. Z pocz膮tku Bernardyni polscy nale偶eli do prowincyi austryacko-czeskiej. Dopiero roku 1467, na kapitule w Krakowie, dokonano聽rozdzia艂u prowincyi na trzy wikaryaty. Wikaryat polski obejmowa艂 Koron臋, Ru艣 i Litw臋, a liczy艂 w贸wczas klasztor贸w 12. W roku 1517 by艂o ju偶 klasztor贸w 26, a聽mianowicie: w Wielkopolsce 13, w Ma艂opolsce 5, na Rusi 4 i w Litwie 4.

Wprowadzenie Bernardyn贸w do Litwy nast膮pi艂o w roku 1468. Pierwszy ich klasztor stan膮艂 roku powy偶szego w Kownie nad samym Niemnem. W roku聽nast臋pnym kr贸l Kazimierz Jagiello艅czyk pobudowa艂 im klasztor nad Wilenk膮 w聽Wilnie. Trzeci z kolei klasztor fundowa艂 Gasztold roku 1480 na wyspie narwianej w Tykocinie na Podlasiu, kt贸re pod贸wczas do Litwy nale偶a艂o; czwarty roku 1494 Aleksander Jagiello艅czyk w Grodnie. W roku 1530 nast膮pi艂 rozdzia艂 prowincyi polskiej na polsk膮 i litewsk膮, a roku 1571 zniesienie tego rozdzia艂u. Na kapitule warszawskiej w roku 1628 og艂oszono znowu podzia艂 prowincyi polskiej na cztery:聽wielkopolsk膮,聽ma艂opolsk膮,聽litewsk膮聽i聽rusk膮, kt贸re liczy艂y razem 57 klasztor贸w. Kasata klasztor贸w nast膮pi艂a najprz贸d pod panowaniem pruskiem, wszystkich bez wzgl臋du. Na Litwie i Rusi istnia艂o jeszcze do roku 1864 konwent贸w 13, po roku 1864 jeszcze kilka. W聽Kongres贸wce przy kasacie roku 1864 pozostawiono klasztor贸w 5 do wymarcia.聽Jezuici. Pierwszy konwent Jezuit贸w fundowa艂 w Warmii roku 1564 biskup Hozyusz. Po nim Noskowski, biskup p艂ocki, za艂o偶y艂 jezuickie kolegium w Pu艂tusku, gdzie po 400 m艂odzie偶y pobiera艂o nauki. Trzeci dom Jezuit贸w roku 1569 sprowadza do Wilna biskup Protaszewicz. W roku 1582 staje w tem聽mie艣cie seminaryum dla kleru unickiego, fundacyi Grzegorza XIII, a kr贸l Batorypodnosi je do godno艣ci pierwszej i jedynej akademii w Litwie. Roku 1571聽otrzymuj膮 Jezuici kolegium w Poznaniu, a ks. Jak贸b Wujek zostaje rektorem tej聽osady. Prymas Karnkowski oddaje im roku 1583 kolegium w Kaliszu, a arcybiskup lwowski, Soko艂owski, sprowadza ich r. 1585 do Lwowa. Zygmunt聽August oddal Jezuitom w Wilnie ko艣ci贸艂 farny 艣w. Jana. Batory wprowadzi艂 ich聽r. 1580 do Po艂ocka, r. 1582 do Rygi, r. 1583 do ko艣cio艂a 艣w. Barbary w Krakowie, r. 1584 do Grodna i t. d. W r. 1772, to jest na rok przed kasat膮 zakonu, Jezuici w Polsce podzieleni zostali na cztery prowincye: wielkopolsk膮, ma艂opolsk膮, mazowieck膮 i litewsk膮. W d艂ugim szeregu znakomitych autor贸w i kaznodziej贸w tego zakonu, pierwsze miejsce zajmuje Piotr Skarga Paw臋ski, kt贸rego 呕ywoty 艣wi臋tych za 偶ycia jego dziewi臋膰 razy by艂y drukowane; po dzi艣 dzie艅 ka偶dy studyowa膰 je musi, kto chce dobrze w艂ada膰 polskim j臋zykiem. W聽ostatnich latach istnienia Zakonu s艂yn臋li w kraju Jezuici: Wyrwicz, Bohomolec i聽uczony autor historyi narodu polskiego, Naruszewicz. Kasata Zakonu jezuickiego nast膮pi艂a r. 1773, to jest po pierwszym rozbiorze, i dlatego nie聽nast膮pi艂a w ca艂ej Polsce przedrozbiorowej jednocze艣nie. Gdy bowiem Stanis艂aw聽August zastosowa艂 si臋 niezw艂ocznie do聽breve聽Klemensa XIII, to Fryderyk II w zaborze pruskim przeprowadzi艂 kasat臋 dopiero w roku 1780, a cesarzowa Katarzyna pozostawi艂a Jezuit贸w na Bia艂ej Rusi, jak byli za rz膮d贸w Rzeczypospolitej. R贸wnie wzgl臋dnym okaza艂 si臋 dla nich cesarz Pawe艂 I, kt贸ry w r. 1811 szko艂臋 ich po艂ock膮 podni贸s艂 do stopnia akademii i otworzy艂 im misye za Wo艂g膮, na Kaukazie, w Rydze i Odesie, a dopiero nam贸wiony przez聽Siestrzencewicza, wydali艂 Jezuit贸w ze swego pa艅stwa roku 1820.聽Pijarzy. Zakon 艣w. J贸zefa Kalasantego, czyli zgromadzenie szk贸艂 pobo偶nych聽(Scholarum Piarum)聽sprowadzi艂 do Polski kr贸l W艂adys艂aw IV, szczeg贸lny Pijar贸w opiekun. – Pierwsze kolegium otrzymali w Warszawie przy ulicy D艂ugiej (gdzie za Kongres贸wki ko艣ci贸艂 ich przemieniony zosta艂 na sob贸r聽prawos艂awny). Kolegium ich w Krakowie za艂o偶one zosta艂o r. 1664, w Che艂mie聽r. 1667, w 艁owiczu r. 1668, w Piotrkowie r. 1673, w Radomiu r. 1680, w聽Wieluniu r. 1691, w 艁ukowie r. 1696, w Radziejowie r. 1728, w Opolu r. 1743 i聽tu przemieszkiwa艂 najznakomitszy z Pijar贸w polskich, ksi膮dz Stanis艂aw Konarski. Istnieli jeszcze pijarzy: w 艁om偶y, Szczuczynie 艂om偶y艅skim, Drohiczynie, Lidzie, Lubieszowie, Wilnie, Wi艂komierzu, Mi臋dzyrzeczu koreckim i t d. Za Stanis艂awa Augusta Pijarzy liczyli w dw贸ch prowincyach, polskiej i litewskiej, 26 kolegi贸w i rezydencyj.

Bazylianie. Zakon 艣w. Bazylego pod艂ug regu艂, potwierdzonych przez papie偶y w聽wieku IV i V po Chrystusie, rozszerzy艂 si臋 nietylko na wschodzie, ale i na聽zachodzie. 鈥 Prze艂o偶ony klasztoru nazywa艂 si臋 pierwotnie聽archimandryt膮, a gdy聽si臋 klasztory pomno偶y艂y, ka偶dy dom mia艂 swego聽ihumena聽(z greckiego w贸dz,聽naczelnik). Po wprowadzeniu wiary chrze艣cija艅skiej na Ru艣, Bazylianie znale藕li聽tam dobre przyj臋cie. Skutkiem unii politycznej roku 1569 i unii ko艣cielnej r. 1595 w dyecezyach ruskich, nale偶膮cych do Polski, liczba klasztor贸w bazylia艅skich powi臋kszy艂a si臋 znacznie. Zar贸wno zwolennicy jak przeciwnicy unii widzieli w Bazylianach najlepsze poparcie swej sprawy. Do po艂owy XVII wieku na Litwie i Bia艂orusi za艂o偶ono 45 klasztor贸w unickich, na po艂udniowej聽za艣 Rusi do 55 dysunickich. Metropolita kijowski, J贸zef Welamin Rutski, celem聽naprawy zakonu Bazylian贸w, zebrawszy jego prze艂o偶onych na kapitu艂臋 do Nowogrodowicz r. 1617, zaprowadzi艂 reform臋 zakonu, a wszystkie te uchwa艂y stolica apostolska zatwierdzi艂a. Klasztory Bazylian贸w na Rusi litewskiej stanowi艂y odt膮d jedn膮 kongregacy臋聽Przenaj艣wi臋tszej Tr贸jcy聽(zatwierdzon膮聽przez Urbana VIII roku 1624). Prawdziw膮 epok臋 stanowi synod, odbyty r. 1720聽w Zamo艣ciu, kt贸ry zaprowadzi艂 szko艂y dla zakonnik贸w i dla 艣wieckiej m艂odzie偶y we wszystkich klasztorach, licz膮cych wi臋cej ni偶 dwunastu zakonnik贸w. Skutkiem tych postanowie艅 duchowie艅stwo zakonne tak si臋 odrodzi艂o i podnios艂o, 偶e w 20 lat potem Bazylianie kierowali najpomy艣lniej prawie ca艂em wychowaniem m艂odzie偶y katolickiej na Rusi. Metropolita Szeptycki zwo艂a艂 roku 1739 synod do Lwowa, gdzie utworzon膮 zosta艂a nowa,聽niezale偶na od聽litewskiej, prowincya koronna ruska, pod tytu艂em聽Opieki Naj艣w.Panny. Na kapitule w Dubnie r. 1743 po艂膮czono obie prowincye w jedn膮聽kongregacy臋 鈥Naj艣wi臋tszej Tr贸jcy鈥. Ka偶da prowincya mia艂a odt膮d oddzielnego聽prowincya艂a, ale obie wybiera艂y wsp贸lnego protoarchimandryt臋. Bazylianie, podnosz膮c si臋 sami, podnosili zarazem 艣wieckie duchowie艅stwo i lud ca艂y, oddaj膮c przez to wielkie us艂ugi Ko艣cio艂owi. Lud z ca艂ej Litwy d膮偶y艂 na nabo偶e艅stwa i spowied藕 do Bazylian贸w w 呕yrowicach, a z ca艂ej Rusi po艂udniowej do Poczajowa. Po reformie roku 1743 pocz臋li Bazylianie zak艂ada膰 szko艂y na szersz膮 stop臋, oddaj膮c na ich utrzymanie wi臋ksz膮 cz臋艣膰 swoich聽fundusz贸w. We wszystkich klasztorach prowadzono szko艂y ni偶sze, a: w Wilnie,聽Lwowie, 艢wierzniu, 艁awrowie, Kamie艅cu, Po艂ocku, Witebsku, 艁ucku, 呕ydyczynie, Che艂mie, Zahajcach, Zamo艣ciu, Tr臋bowli, Zbara偶u, Satanowie, Poczajowie, Krzemie艅cu, Zag贸rowie, 呕yrowicach, Lubarze, Borunach i t. d.聽wyk艂adano filozofi臋, retoryk臋 i nauki gimnazyalne. Po kasacie zakonu Jezuit贸w聽Rzeczpospolita odda艂a wiele szk贸艂 jezuickich Bazylianom, np. w Brze艣ciu, Nowogr贸dku, Grodnie, Mi艅sku, Brac艂awiu, Dubnie, Ostrogu, Winnicy, Barze, 艁ucku, 呕ytomierzu, Lublinie, Owruczu, Antopolu, Wilnie i t. d. Po pierwszym rozbiorze kraju r. 1772 pozosta艂o w Polsce 40 klasztor贸w bazylia艅skich, kt贸rych wszystkie przywileje zatwierdzi艂 sejm r. 1775. Dla lepszego nadzoru nad klasztorami uchwalono na kapitule w Torokaniu r. 1780 rozdzieli膰 prowincy臋 litewsk膮 na聽litewsk膮 i bia艂orusk膮, a rusk膮 na聽polsk膮 i halick膮. Odt膮d dla ka偶dej z tych prowincyi by艂 oddzielny聽protoihumen,聽wszystkie za艣 po dawnemu zosta艂y pod jednym聽protoarchimandryt膮.聽Po ostatnim podziale kraju zniesion膮 zosta艂a roku 1796 godno艣膰 protoarchimandryty. Po 艣mierci cesarzowej Katarzyny, za cesarza Paw艂a,聽wystarali si臋 Bazylianie o wznowienie protoarohimandryi i wcielenie prowincyi bia艂oruskiej do litewskiej. Cesarz Aleksander I, ukazem z dnia 5. maja, 1804 r.,zni贸s艂 na nowo protoarchimandry臋, a za cesarza Miko艂aja I w roku 1827 nast膮pi艂a kasata 40 klasztor贸w bazylia艅skich z pozostawieniem jednak szk贸艂, kt贸re utracili w r. 1831. Dnia 16. lutego 1832 r. zosta艂 zniesiony urz膮d聽prowincyalski. Reszta pozosta艂ych klasztor贸w zaliczon膮 zosta艂a w roku 1839 do聽ko艣cio艂a wschodniego. Utrzyma艂y si臋 tylko w Kongres贸wce, w dyecezyi Che艂mskiej, 4 klasztory unickie do roku 1865: w Che艂mie, Bia艂ej, Zamo艣ciu i聽Lublinie i pi膮ty w Warszawie przy ulicy Miodowej do roku 1872. 鈥 W聽Austryi聽(Galicyi) Bazylianie pozostali przy swoich prawach do roku 1782, poczem聽zniesiono ubo偶sze ich klasztory: swaryczowski, pacykowski, kry艂oski, jazenicki,聽pitrycki, zadarowski, czortkowski, bielecki, 艂anowicki, 艂ukski, biesiedzki, lwowski 艣w. Jana, derewczy艅ski, horpidski i buczy艅ski. Z pozosta艂ych 14 m臋skich i 2 偶e艅skich utworzono r. 1785 jedn膮 prowincy臋聽halick膮, dla kt贸rej聽przywr贸cono r. 1802 (patentem cesarskim z 29. kwietnia) dawne ustawy, o ile te聽nie sprzeciwia艂y si臋 politycznym prawom pa艅stwa austryackiego.聽Kapucyni. Kr贸l Jan III na podzi臋kowanie Bogu za swoje zwyci臋stwa nad Turkami i Tatarami, spe艂niaj膮c uczyniony 艣lub, sprowadzi艂 w roku 1681 z W艂och pierwszych Kapucyn贸w do Warszawy, a udaj膮c si臋 roku 1683 na聽wypraw臋 pod Wiede艅, w otoczeniu rodziny i dostojnik贸w dnia 23. lipca po艂o偶y艂聽kamie艅 w臋gielny pod ko艣ci贸艂 kapucy艅ski przy ulicy Miodowej. Jad膮c przez Krak贸w, gdy modli艂 si臋 u Karmelit贸w na Piasku przed cudownym obrazem聽Naj艣wi臋tszej Maryi Panny, 艣lubowa艂 znowu fundacy臋 Kapucyn贸w w Krakowie,聽a kr贸lowa fundacy臋 Sakramentek w Warszawie. Fundacya krakowska nast膮pi艂a ju偶 po 艣mierci Sobieskiego z ofiar prywatnych. P贸藕niej posz艂y inne w Lublinie, Lubartowie, 艁om偶y, Zakroczymiu i t. d. Gdy w roku 1754 by艂o ju偶 w Polsce 9聽klasztor贸w i 9 rezydencyj, Benedykt XIV wyni贸s艂 kustody臋 polsk膮 do godno艣ci聽prowicyi, kt贸ra jednak do roku 1761 pozostawa艂a pod nadzorem zarz膮du聽prowincyi czeskiej. Po pierwszym rozbiorze kraju klasztory galicyjskie z艂膮czone聽zosta艂y w oddzieln膮 kustody臋. W roku 1853 prowincya polska sk艂ada艂a si臋 jeszcze z 7 klasztor贸w w Kongres贸wce, 4 w cesarstwie i 6 w kustodyi galicyjskiej.

Trynitarze. Gdy Saraceni stali si臋 postrachem lud贸w chrze艣cija艅skich, powsta艂聽w wieku XII zakon, kt贸ry mia艂 na celu ratowanie je艅c贸w i wydostawanie ich z r膮k fanatycznych barbarzy艅c贸w. Zakon ten powitany by艂 z zapa艂em, bo do przedsi臋wzi臋cia podobnego potrzeba by艂o bohaterskiej odwagi i wielkiego po艣wi臋cenia. Papie偶 Innocenty III zatwierdzi艂 uroczy艣cie zakon Trynitarzy. Do Polski przybyli Trynitarze bardzo p贸藕no. Jeden z pierwszych ich klasztor贸w fundowany by艂 w Warszawie na Solcu roku 1693 z ko艣cio艂em, zamienionym w roku 1865 na parafialny. Mieli tak偶e klasztory we Lwowie, Wilnie (Trynopol nad Wili膮), w Kamie艅cu podolskim i 艁ucku. Ksi膮dz Adam, Trynitarz, wyda艂 ciekaw膮 ksi膮偶k臋:聽Zebranie wszystkich redempcyj, kt贸re prowincya Polska zakonu Naj艣w. Tr贸jcy od wykupienia niewolnik贸w w krajach 艣wieckich i tatarskich od r. 1688 do 1783 czyni艂a. Pokazuje si臋 z tego, 偶e dzia艂alno艣膰 Trynitarzy polskich rozpocz臋艂a si臋 w r. 1688. W og贸le przez lat 437, t. j. do r.聽1695 wszyscy z Europy Trynitarze wykupili niewolnik贸w na Wschodzie 30.732.

KONIEC.