kresy

Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903


CZ─ś┼Ü─ć III.

Ko┼Ťci├│┼é┬áÔÇô┬áDyecezye ÔÇô Klasztory w dawnej Polsce.

Dyecezye i biskupstwa w okresie Piast├│w.

W wiekach dawnych ┼╝ycie ko┼Ťcielne┬áz┬ápa┼ästwowem ┼é─ůczy┼éo si─Ö naj┼Ťci┼Ťlej we wszystkich kierunkach. Ca┼éa cywilizacya i wszystkie warunki jej post─Öpu ÔÇô┬ápowiada uczony niemiecki Zeissberg ÔÇô le┼╝a┼éy wtedy zawarte jedynie i wy┼é─ůcznie┬áw chrze┼Ťcija┼ästwie. Ko┼Ťci├│┼é przynosi┼é ludom nieo┼Ťwieconym pierwiastki o┼Ťwiaty i ludzko┼Ťci, uobyczajenia, braterstwa i okie┼éznania instynkt├│w zwierz─Öcych; zagrzewa┼é do wielkich czyn├│w, u┼Ťwi─Öca┼é rodzin─Ö i prac─Ö. Wszystkie szko┼éy, uniwersytety, szpitale i instytucye dobroczynne by┼éy obs┼éugiwane w ┼Ťrednich wiekach wy┼é─ůcznie przez duchowie┼ästwo. Tylko duchowni zajmowali si─Ö naukami, pisaniem i gromadzeniem ksi─ůg, a nawet przewa┼╝nie: malarstwem, budownictwem i ogrodnictwem, byli statystami i dziejopisarzami, dyplomatami i prawoznawcami, a prawo pa┼ästwowe i┬áko┼Ťcielne stanowi┼éy tylko dwa od┼éamy jednego organizmu. Wobec podobnego stanowiska, jakie zajmowa┼é w przesz┼éo┼Ťci Ko┼Ťci├│┼é, koniecznem tu jest podaniegeograficznych wiadomo┼Ťci o tak pot─Ö┼╝nym czynniku cywilizacyjno-dziejowym, a mianowicie o jego dyecezyach biskupich, zakonach i ich prowincyach.

Mieczys┼éaw I, przyjmuj─ůc chrzest w roku 966, ┼╝yczenie swoje otrzymania biskupstwa dla Polski m├│g┼é przed┼éo┼╝y─ç tylko cesarzowi Ottonowi, to te┼╝ z┬áramienia ottonowego przyby┼é do Polski, nad Wart─Ö, pierwszy biskup, Jordan, w┬ároku 966 lub 967. Data wi─Öc powy┼╝sza uwa┼╝an─ů jest za za┼éo┼╝enie biskupstwa Pozna┼äskiego, lubo Jordan nie by┼é w┼éa┼Ťciwie biskupem pozna┼äskim, lecz┬áwog├│le polskim, biskupem wszystkich chrze┼Ťcijan, jakich w pa┼ästwie Mieszka┬áznalaz┼é lub nawr├│ci┼é. Tytu┼é za┼Ť biskupa pozna┼äskiego otrzyma┼é dlatego, ┼╝e w┬áPoznaniu by┼éa jego g┼é├│wna siedziba. Nast─Öpca Jordana, Unger (od roku 982 do┬á1012), jeszcze w roku 1000 by┼é jedynym biskupem na ca┼é─ů Polsk─Ö. W chwili ┼Ťmierci Mieszka (r. 992) zakres dzia┼éania biskupa polskiego musia┼é obok┬áWielkopolski obejmowa─ç Kujawy i ┼Ül─ůsk. Czy za┼Ť rozci─ůga┼é si─Ö na Mazowsze,┬áziemi─Ö Krakowsk─ů i Sandomiersk─ů, nic o tem na pewno nie wiadomo. Mieczys┼éaw, umieraj─ůc, podzieli┼é pa┼ästwo swoje, zwyczajem s┼éowia┼äskim,┬ámi─Ödzy syn├│w. Rych┼éo jednak zaj─ů┼é Boles┼éaw (Chrobry) dzielnice braci; przed rokiem 997 Pomorze, a nied┼éugo potem ziemi─Ö Krakowsk─ů. I on, podobnie jak┬áojciec, uwa┼╝a┼é chrze┼Ťcija┼ästwo za konieczny warunek pomy┼Ťlnego rozwoju┬ápa┼ästwa, stara┼é si─Ö wi─Öc nadzwyczaj gorliwie o utwierdzenie i rozw├│j Ko┼Ťcio┼éa┬áw swych dzielnicach. Aby wyzwoli─ç go z pod wp┼éywu niemieckiego (nale┼╝a┼é bowiem do prowincyi magdeburskiej), Boles┼éaw nawi─ůza┼é stosunki wprost z Rzymem i udawa┼é si─Ö do klasztor├│w w┼éoskich o misyonarzy. Na jednym z synod├│w rzymskich uchwalono, w miejsce magdeburskiej, za┼éo┼╝y─ç dla Polski now─ů, jej w┼éasn─ů metropoli─Ö, i przyj─Öto plan Boles┼éawa podzia┼éu jego kraju na┬ádyecezye. Gaudenty uzyska┼é sakr─Ö biskupi─ů i ju┼╝ jako arcybiskup gnie┼║nie┼äski wymieniony jest w Rzymie w grudniu roku 999, kiedy wybiera┼é si─Ö z Ottonem┬áIII w drog─Ö do grobu ┼Ťw. Wojciecha do Polski. Zorganizowanie nowej prowincyi ko┼Ťcielnej i oznaczenie granic dyecezyi nast─ůpi┼éo podczas zjazdu┬áOttona w Gnie┼║nie, w marcu roku 1000. W├│wczas odby┼é si─Ö i synod ko┼Ťcielny,┬ágdy┼╝ Ottonowi towarzyszyli kardyna┼éowie.

Po wprowadzeniu na arcybiskupstwo gnie┼║nie┼äskie Gaudentego, odby┼é si─Ö akt konsekracyi nowych biskup├│w: Poppona dla Krakowa, Jana dla Wroc┼éawia i┬áReinberga dla Ko┼éobrzega na Pomorzu. Wtedy te┼╝ okre┼Ťlono granice biskupstwa┬áPozna┼äskiego, obejmuj─ůcego dot─ůd ca┼é─ů Polsk─Ö, lecz Ungera, biskupa┬ápozna┼äskiego, kt├│ry nie godzi┼é si─Ö na uszczuplenie swych praw, pozostawiono i┬ánadal w zwi─ůzku metropolitalnym magdeburskim. Tak wi─Öc Otton III z Boles┼éawem Wielkim podzielili Polsk─Ö roku 1000 na pi─Ö─ç biskupstw: Pozna┼äskie, Gnie┼║nie┼äskie, Krakowskie, Wroc┼éawskie i Ko┼éobrzeskie czyli Pomorskie. Podzia┼é ten dyecezyalny odpowiada┼é podzia┼éowi politycznemu i szczepowemu. Dyecezya┬áWroc┼éawska┬áobejmowa┼éa ziemie ┼Ťl─ůskie (a mianowicie wymienione p├│┼║niej roku 1155 kasztelanie: Ryczyn, Cieszyn,┬áGo┼éeszyce, Odmuch├│w, Warta, Niemcy, Gramolin, Strzygo┼ä, ┼Üwidnica, Wlom,┬áGodzinice, Sobolewsk, G┼éog├│w, Seitsch, Milicz i Gradinice);┬áKrakowska: ziemi─Ö krakowsk─ů, wi┼Ťlick─ů i sandomiersk─ů;┬áKo┼éobrzeska: pomorska ze wschodni─ů granic─ů po Wis┼é─Ö. Przy dyecezyi┬áPozna┼äskiej┬áw czasie tworzenia roku 1000┬áGnie┼║nie┼äskiej┬á(jak mniema profesor Abraham) pozostawiono┬áziemie mazowieckie, z kt├│rych p├│┼║niej powsta┼é archidyakonat Warszawski. Do┬ádyecezyi┬áGnie┼║nie┼äskiej┬áw roku 1136 nale┼╝a┼éy nast─Öpuj─ůce kasztelanie: Gniezno, Ostr├│w na jeziorze Lednicy, ┼üekno, Nak┼éo a┼╝ do rzeki Plitwicy, L─ůd, Kalisz, Czestram, Ruda, Znin, cz─Ö┼Ť─ç kasztelanii Milicz poza rzek─ů Bober,┬áSieradz, Spicymierz, Ma┼éogo┼Ť─ç, Rosprza, ┼ü─Öczyca, Welborz, ┼╗arnow, Skrzynno,┬áChrz─ůst├│w a┼╝ do Wis┼éy. Plan podzia┼éu Polski na dyecezye i ustanowienia metropolii wyszed┼é najprawdopodobniej z inicyatywy Boles┼éawa Wielkiego, jako w┼éadcy pa┼ästwa i w┼éa┼Ťciwego fundatora katedr.┬áPragn─ůc budow─Ö Ko┼Ťcio┼éa polskiego wzmocni─ç, prosi┼é Boles┼éaw wracaj─ůcego do W┼éoch Ottona o przys┼éanie stamt─ůd zakonnik├│w, kt├│rzyby, zak┼éadaj─ůc klasztory,┬áw pracy oko┼éo ugruntowania chrze┼Ťcija┼ästwa w Polsce pomocnymi by─ç mogli. Jako┼╝ na wezwanie Ottona dw├│ch towarzyszy ┼Ťwi─Ötego Romualda: Jan i┬áBenedykt, o┼Ťwiadczyli swoj─ů ku temu gotowo┼Ť─ç, a cesarz, zaopatrzywszy ich w┬ápotrzebne ksi─Ögi i sprz─Öty ko┼Ťcielne, wyprawi┼é do Polski. Z nimi mia┼é si─Ö┬ár├│wnie┼╝ po┼é─ůczy─ç m┼éody, pe┼éen ┼╝arliwo┼Ťci religijnej zakonnik, Bruno. Lecz, gdy┬ápierwsi dwaj, oczekuj─ůc w podr├│┼╝y na Brunona, ponie┼Ťli ┼Ťmier─ç m─Öcze┼äsk─ů, Bruno zyska┼é w Polsce sta┼éy punkt oparcia i podstaw─Ö do swej dzia┼éalno┼Ťci, zako┼äczonej tak┼╝e ┼Ťmierci─ů roku 1009.

By─ç mo┼╝e ÔÇô powiada uczony badacz stosunk├│w ko┼Ťcielnych w Polsce ÔÇô ┼╝e Boles┼éaw jeszcze to lub owo biskupstwo inne ufundowa┼é, ale dowodu na to dot─ůd nie ma ┼╝adnego. ÔÇô Dzia┼éalno┼Ť─ç jednak jego syna, Mieczys┼éawa II, w sprawach ko┼Ťcio┼éa polskiego nie musia┼éa by─ç sk─ůp─ů w rezultaty, skoro na┬ázachodzie sta┼éa si─Ö g┼éo┼Ťn─ů w owych czasach. Matylda, siostra cesarzowej Gizeli,┬ánazywa Mieszka II ÔÇ×za┼éo┼╝ycielem wielu ko┼Ťcio┼é├│wÔÇŁ. Zdaje si─Ö, ┼╝e mnogie ko┼Ťcio┼éy, kt├│rych erekcye przypisywano w p├│┼║niejszych czasach Mieczys┼éawowi I, powsta┼éy z fundacyi jego wnuka, Mieczys┼éawa II. W ┼Ťwietlepodobnych o nim wzmianek nabiera pewnej wiarogodno┼Ťci wiadomo┼Ť─ç┬áKroniki┬áWielkopolskiej,┬á┼╝e Mieszko II za┼éo┼╝y┼é biskupstwo kujawskie. Celem za┼éo┼╝enia tego biskupstwa by┼éo zapewne chrystyjanizowanie Pomorza, gdy┼╝ biskupstwo ko┼éobrzeskie, pomimo gorliwej pracy Reinberna, w┼Ťr├│d ludu zupe┼énie jeszcze┬ápoga┼äskiego, nie mog─ůcego si─Ö pogodzi─ç z absolutn─ů w┼éadz─ů Piast├│w i now─ů ich wiar─ů, utrzyma─ç si─Ö nie mog┼éo. Nic dziwnego, ┼╝e sta┼éo si─Ö to na Pomorzu, skoro i┬áwe w┼éa┼Ťciwej Polsce nie by┼éo wiele lepiej. ÔÇ×Po ┼Ťmierci Mieszka II, jeszcze┬ápod├│wczas w Polsce ┼╝yli zapewne starcy, kt├│rzy pami─Ötali ksi─ů┼╝─ůt, sk┼éadaj─ůcych┬ábogom rodzinnym ofiary, a w ┼Ťwi─Öta poga┼äskie, po po┼Ťwi─Öconych gajach i uroczyskach, nieraz si─Ö zbiera┼éy gromady ludu, niezadowolone z nowego stanu rzeczy, wyczekuj─ůce stosownej chwili do zrzucenia gniot─ůcego jarzma ┼éadu, wprowadzonego siln─ů organizacy─ů pa┼ästwow─ů i ko┼Ťcieln─ů. Niepowodzenia i kl─Öski, kt├│re zewsz─ůd spada┼éy na Mieszka II, podsyca┼éy coraz wi─Öcej ch─Ö─ç przewrotu, a gdy i Mieszka nie sta┼éo, reakcya, g┼é├│wnie przeciw ko┼Ťcio┼éowi skierowana, gro┼║n─ů podnios┼éa g┼éow─ÖÔÇŁ. A wi─Öc biskupi i kap┼éani pomordowani, ko┼Ťcio┼éy opustosza┼ée, oto obraz, jaki przed nami roztaczaj─ů wiadomo┼Ťci z tych czas├│w. Wzniesiona szczodr─ů i rozumn─ů d┼éoni─ů trzech pierwszych chrze┼Ťcija┼äskich Piast├│w (dziada, syna i wnuka) budowa ko┼Ťcio┼éa polskiego┬árun─Ö┼éa w gruzy i w─ůtpi─ç nale┼╝y, czy w┼Ťr├│d tej zawieruchy osta┼éa si─Ö cho─ç jedna z┬ápolskich katedr. Czesi, korzystaj─ůc z tych wewn─Ötrznych zamieszek w Polsce, przedsi─Öwzi─Öli ┼éupieski na ni─ů najazd, maj─ůc g┼é├│wnie na celu bogactwa ko┼Ťcio┼é├│w katedralnych.

Zadanie prawego dziedzica tronu, kt├│remu wdzi─Öczna potomno┼Ť─ç w najbli┼╝szych zaraz czasach da┼éa przydomek Odnowiciela, nie musia┼éo by─ç ┼éatwem. Co jedna chwila ┼╝ywio┼éowego przewrotu zniszczy─ç potrafi, to ┼╝eby┬ánaprawi─ç, potrzeba zawsze potem pracy wielu pokole┼ä. Zreszt─ů Kazimierz nie ow┼éadn─ů┼é od razu ca┼é─ů Polsk─ů, ale musia┼é stopniowo dzielnic─Ö jedn─Ö po drugiej z┬ár─ůk anarchii odbiera─ç i do pos┼éusze┼ästwa zmusza─ç, a ┼Ül─ůsk dopiero ku ko┼äcowi swych rz─ůd├│w odzyska┼é. To te┼╝ wiadomem jest na pewno istnienie za Kazimierza Odnowiciela tylko dw├│ch katedr: wroc┼éawskiej i krakowskiej. Gnie┼║nie┼äsk─ů konsekrowano dopiero za jego nast─Öpcy, a nazwiska nowych arcybiskup├│w gnie┼║nie┼äskich i biskup├│w pozna┼äskich posiadamy dopiero z ko┼äca XI wieku. Wys┼éani do Polski legaci przez najwi─Ökszego z papie┼╝├│w, Grzegorza VII, kt├│ry zasiada┼é na stolicy apostolskiej od roku 1073 do 1085, odbudowali dawn─ů organizacy─Ö ko┼Ťcieln─ů, z t─ů, jak si─Ö zdaje, zmian─ů, ┼╝e w miejsce katedry kruszwickiej, czyli kujawskiej, utworzono biskupstwo p┼éockie┬áw ziemi, kt├│ra by┼éa siedliskiem buntu przeciw Kazimierzowi. Gdy w roku 1112 Gallus pisa┼é swoj─ů kronik─Ö, po┼Ťwi─Öci┼é j─ů episkopatowi polskiemu, wymieniaj─ůc:┬áarcybiskupa┬ágnie┼║nie┼äskiego┬áMarcina, biskupa┬áp┼éockiego┬áSzymona,┬ápozna┼äskiego┬áPaw┼éa,┬ákrakowskiego┬áMaura i┬áwroc┼éawskiego┬á┼╗yros┼éawa.┬áGdyby biskup├│w polskich by┼éo w├│wczas wi─Öcej, toby uczony kap┼éan nie ubli┼╝a┼é┬áim, pomijaj─ůc milczeniem.

Dalsza organizacya dyecezyalna by┼éa ju┼╝ dzie┼éem Boles┼éawa Krzywoustego, a pierwsze wzmianki o biskupstwach: pomorskim, w┼éoc┼éawskim i lubuskiem (za Odr─ů) z ostatnich lat jego rz─ůd├│w pochodz─ů. Pierwszym znanym biskupem w┼éoc┼éawskim jest Swidger, kt├│ry w roku 1113 wraz z pierwszym znanym biskupem lubuskim, Bernardem, dokona┼é po┼Ťwi─Öcenia ko┼Ťcio┼éa klasztornego┬ápanien Premonstratentek w Strzelnic kujawskiem. Poniewa┼╝ dyecezya kujawska┬ánajprz├│d mia┼éa swoj─ů katedr─Ö w Kruszwicy, kt├│ra za biskupa Onolda odrodzi┼éa si─Ö we W┼éoc┼éawku, dochowa┼éa si─Ö przeto w starych dokumentach pewna┬ápl─ůtanina w nazywaniu tej dyecezyi i jej biskup├│w. Biskupstwo ÔÇ×w┼éoc┼éawskieÔÇŁ i┬álubuskie powsta┼éo niew─ůtpliwie w roku 1124. Pierwsza pr├│ba Boles┼éawa Krzywoustego wys┼éania na zawojowane Pomorze w roku 1122 biskupa Bernarda, Hiszpana, na misy─Ö apostolsk─ů w┼Ťr├│d Pomorzan, wypad┼éa niepomy┼Ťlnie. Wtedy zwr├│ci┼é si─Ö Krzywousty do dawnego swego nauczyciela, ┼Ťwi─ůtobliwego biskupa bamberskiego, Ottona, z propozycy─ů apostolstwa na Pomorzu. Otto ch─Ötnie przyj─ů┼é wezwanie, a praca jego nie by┼éa bezowocn─ů, bo niemal w p├│┼é roku dokona┼é nawr├│cenia Pomorza. W g┼é├│wnych miastach, Szczecinie i Wolinie, pierwsze stan─Ö┼éy ko┼Ťcio┼éy, a umieszczeni tam duchowni mieli dalej prowadzi─ç dzie┼éo, tak pomy┼Ťlnie rozpocz─Öte. Chwila to by┼éastanowcza do dalszego rozwini─Öcia organizacyi Ko┼Ťcio┼éa polskiego w ziemiach┬áod niedawna pozyskanych, a tem samem silniejszego zwi─ůzania ich z Polsk─ů. W├│wczas to dla wschodniej cz─Ö┼Ťci Pomorza, przy┼é─ůczonej do Polski, za┼éo┼╝y┼é Boles┼éaw biskupstwo we W┼éoc┼éawku, a dla cz─Ö┼Ťci ziemi Lutyk├│w, odzyskanej┬ána Niemcach, biskupstwo w Lubuszu. Ustanowieniem biskupstwa lubuskiego i w┼é─ůczeniem go do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, chcia┼é Krzywousty skutki prawne┬ádarowizny tej ziemi przez cesarza arcybiskupstwu magdeburskiemu┬áubezw┼éadni─ç. Tak samo przez zobowi─ůzanie ksi─Öcia pomorskiego, Warcis┼éawa,┬ádo op┼éaty na rzecz katedry gnie┼║nie┼äskiej, pragn─ů┼é Krzywousty zaznaczy─ç, ┼╝e Pomorze pod wzgl─Ödem ko┼Ťcielnym podlega metropolii gnie┼║nie┼äskiej i ┼╝e biskupstwa na tej ziemi za┼éo┼╝one, maja by─ç biskupstwami polskiemi. Papie┼╝┬áInnocenty II konsekrowa┼é Adalberta, wybranego przez Boles┼éawa Krzywoustego┬ái ksi─Öcia Warcis┼éawa na biskupa pomorskiego. By┼éo to ostatnie biskupstwo, kt├│re na obr─Öbie metropolii gnie┼║nie┼äskiej (w wieku XII) powsta┼éo. Jest rzecz─ů najpewniejsz─ů, ┼╝e za czas├│w Krzywoustego jeszcze w Polsce podzia┼éu na parafie i okr─Ögi pleba┼äskie nie by┼éo. Nawet w Czechach, kt├│re wcze┼Ťniej, ni┼╝ Polska, pocz─Ö┼éy rozwija─ç swoj─ů organizacy─Ö ko┼Ťcieln─ů, w pierwszej po┼éowie wieku XII panowa┼é jeszcze brak ko┼Ťcio┼é├│w parafialnych, skoro lagat papieski, Guido (roku 1143), zach─Öca┼é biskup├│w, aby je zak┼éadali. Pierwotnie ko┼Ťcio┼éem parafialnym w obr─Öbie dyecezyi by┼éa katedra biskupia. O┬áistnieniu odr─Öbnych parafij w jednej dyecezyi a┼╝ po koniec wieku XII nie dosz┼éy┬ádo nas ┼╝adne wiadomo┼Ťci. Najprz├│d sami biskupi i ksi─ů┼╝─Öta musieli si─Ö stara─ç o budowanie ko┼Ťcio┼é├│w po grodach znaczniejszych. Opactwa i klasztory budowa┼éy potem ko┼Ťcio┼éy filialne tam, gdzie pierwej nie by┼éo ┼╝adnych. Najwi─Öcej jednak przyczyni┼éa si─Ö ofiarno┼Ť─ç prywatna ludzi mo┼╝nych, kt├│rzy w dobrach swoich i przy dworach stawiali ┼Ťwi─ůtynie i uposa┼╝ali przy nich swoich kapelan├│w. Gdy pan mo┼╝ny wybudowa┼é ko┼Ťci├│┼é i osadzi┼é przy nim kapelana, biskup udziela┼é temu┼╝ prawo administrowania sakrament├│w chrztu i┬áma┼é┼╝e┼ästwa, tak, jak to udziela┼é filiom klasztornym w swojej dyecezyi. W wieku┬áXII obok ko┼Ťcio┼é├│w ksi─ů┼╝─Öcych, biskupich i klasztornych istnia┼éy tylko kapelanie pan├│w, kt├│re wraz z poprzedniemi pod koniec powy┼╝szego stulecia zacz─Ö┼éy si─Ö przekszta┼éca─ç w parafie z oznaczonemi granicami, naturalnie obszerniejsze od dzisiejszych. Og├│lny szereg biskupstw za doby i pod panowaniem Piast├│w, to jest w epoce od Mieszka I i wprowadzenia┬áchrze┼Ťcija┼ästwa do wst─ůpienia na tron W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy, przedstawia si─Ö w┬áporz─ůdku alfabetycznym nast─Öpuj─ůcym:

1. Biskupstwo Che┼émi┼äskie, tak nazwane od miasta Che┼émna (Culm) w Prusiech polskich. Obejmowa┼éo ziemi─Ö Che┼émi┼äsk─ů i Micha┼éowsk─ů, kt├│rych ludno┼Ť─ç, rdzennie polska, nic nie maj─ůca z Prusami wsp├│lnego, ochrzczona za Mieczys┼éawa I, poddan─ů zosta┼éa potem w┼éadzy duchownej biskupstwa p┼éockiego, za┼éo┼╝onego w wieku XI. Gdy mnich z klasztoru oliwskiego, Chrystyan, nawracaj─ůcy pogan pruskich (do metropolii arcybiskupa gnie┼║nie┼äskiego zaliczonych), mianowany zosta┼é roku 1212 biskupem pruskim ÔÇ×in partibusÔÇŁ,┬áto jest bez dyecezyi i katedry, kt├│ra w kraju poga┼äskim za Oss─ů┬áutrzyma─ç si─Ö jeszcze nie mog┼éa ÔÇô w├│wczas Konrad, ksi─ů┼╝─Ö mazowiecki, darowa┼é mu (r. 1222) cz─Ö┼Ť─ç ziemi Che┼émi┼äskiej, a Gedko, biskup p┼éocki, odda┼é mu swoj─ů┬áw┼éadze duchown─ů nad t─ů ziemi─ů, od miejsca, gdzie Drw─Öca z Prus wyp┼éywa. Odt─ůd biskup pruski za┼éo┼╝y┼é sobie stolic─Ö w Che┼émnie. Skoro za┼Ť Krzy┼╝acy porobili p├│┼║niej szerokie zdobycze w krainie pogan pruskich nad rzekami┬áPassarg─ů i Preglem, ziemie przez nich podbite, podzielone zosta┼éy roku 1243 na┬átrzy dyecezye: sambie┼äsk─ů, pomeza┼äsk─ů i warmi┼äsk─ů. Czwart─ů za┼Ť utworzono wtedy z ziemi Che┼émi┼äskiej i Micha┼éowskiej z dodaniem Lubawskiej na wschodnim kra┼äcu, gdzie le┼╝a┼éy dobra biskupa che┼émi┼äskiego. Gdy arcybiskupstwo Rygskie zosta┼éo metropoli─ů nad Inflantami, Estoni─ů i Prusami, czyli nad ca┼éym krajem nadba┼étyckim, od uj┼Ťcia Wis┼éy a┼╝ do odnogi Fi┼äskiej i┬árzeki Narwy, trzy dyecezye w┼éa┼Ťciwe pruskie przesz┼éy pod w┼éadz─Ö arcybiskupa ryskiego, opr├│cz jednej Che┼émi┼äskiej,┬áludno┼Ť─ç polsk─ů posiadaj─ůcej. Dyecezya ta przez czas pewien nale┼╝a┼éa jeszcze do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, dop├│ki Zakon┬ákrzy┼╝owy nie zdo┼éa┼é w Rzymie przeprowadzi─ç poddanie jej pod w┼éadz─Ö duchown─ů Rygi. Odt─ůd biskup├│w che┼émi┼äskich wy┼Ťwi─Öcano ju┼╝ tylko z┬áduchowie┼ästwa krzy┼╝ackiego, a┼╝ po wojn─Ö trzynastoletni─ů z Zakonem i powr├│t┬áziemi Che┼émi┼äskiej do Polski.

2.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Che┼émskie, ┼éaci┼äskie, powsta┼éo, jak si─Ö zdaje, z pierwotnego projektu utworzenia biskupstwa ┼üukowskiego dla Nadbu┼╝a i zabu┼╝nej krainy Jad┼║wing├│w za Boles┼éawa Wstydliwego. W wieku XIV spotykamy kilka┬áwzmianek o biskupach che┼émskich, bez bli┼╝szych wszak┼╝e wiadomo┼Ťci o samej┬áich dyecezyi.

3.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Che┼émskie, ruskie, mia┼éo najpierw posiada─ç siedlisko swego┬áw┼éadyki w Uhrowesku, a┼╝ je Daniel, kr├│l halicki przeni├│s┼é oko┼éo roku 1223 do Che┼éma, lubo samo miasto Che┼ém wznios┼éo si─Ö nieco p├│┼║niej, a mianowicie po┬ároku 1233. Szereg wiadomych w┼éadyk├│w tutejszych poczyna si─Ö od Cyryla,┬ákt├│ry, po usuni─Öciu si─Ö Mongo┼é├│w, obrany by┼é przez ksi─ů┼╝─ůt Rusi metropolit─ů w┬ároku 1243.

4.┬á┬á┬á┬á┬áArcybiskupstwo Gnie┼║nie┼äskie, jak ju┼╝ powy┼╝ej widzieli┼Ťmy, za┼éo┼╝one by┼éo w roku 1000, a pierwszym jego arcybiskupem zosta┼é Gaudenty, czyli po polsku┬áRadzyn, brat rodzony lub towarzysz ┼Ťwi─Ötego Wojciecha w Polsce. Po ┼Ťmierci Mieszka II, zburzone przez Czech├│w i przez ruch ludowy poga┼äski w Polsce, ustali┼éo si─Ö dopiero za czas├│w Boles┼éawa ┼Ümia┼éego i jako metropolia w┼éada┼éoca┼éym Ko┼Ťcio┼éem polskim. Odt─ůd arcybiskup gnie┼║nie┼äski potwierdza┼é i ┼Ťwi─Öci┼é┬áwszystkich biskup├│w, jako swoich sufragan├│w, zwo┼éywa┼é sobory, rozgrzesza┼é od kl─ůtw, na┼éo┼╝onych przez innych biskup├│w, s─ůdzi┼é w apelacyi sprawy duchowne i t. d. Stanowisko jego by┼éo wielkie nietylko w Ko┼Ťciele, ale i w pa┼ästwie, zw┼éaszcza, gdy pa┼ästwo polskie rozpad┼éo si─Ö na liczne dzielnice mi─Ödzy wnuk├│w Krzywoustego. W├│wczas to by┼éy chwile, ┼╝e arcybiskup wi─Ökszym otacza┼é si─Ö majestatem, ni┼╝ najpot─Ö┼╝niejszy ksi─ů┼╝─Ö rozdrobnionej┬áLechii. W katedrze gnie┼║nie┼äskiej ÔÇô m├│wi Bartoszewicz ÔÇô w osobie arcybiskupa polskiego spoczywa┼éa jedno┼Ť─ç, kt├│rej w narodzie, na dynastye podzielonym, nie┬áby┼éo. Arcybiskup ponad wszystkimi ksi─ů┼╝─Öty piastowskimi rozci─ůga┼é swoj─ů w┼éadz─Ö, karci┼é i naprawia┼é. Swobody Ko┼Ťcio┼éa rozszerzy┼é i narodowo┼Ť─ç utrzyma┼é, zagro┼╝on─ů mocno w XIII wieku przez nap┼éyw niemczyzny. Mia┼é te┼╝┬ádobra szerokie i wp┼éyw prawny, uznany wsz─Ödzie: i w radzie ksi─ů┼╝─Öcej, w kt├│rej prezydowa┼é, i w kapitu┼éach. Z powodu, ┼╝e posiada┼é olbrzymie dobra ┼éowickie na Mazowszu w granicach dyecezyi p┼éockiej, by┼é z urz─Ödu kanonikiem (canonicus┬ánatus) w powy┼╝szej dyecezyi i bra┼é tam miejsce pierwsze zaraz po pra┼éatach. Ksi─ů┼╝─Ö wielkopolski, W┼éadys┼éaw Odonicz, w roku 1232 uwolni┼é dobra┬áarcybiskupstwa gnie┼║nie┼äskiego z pod jurysdykcyi s─ůd├│w krajowych, zrzek┼é si─Ö┬áw tych dobrach prawa polowania, przys┼éuguj─ůcego panuj─ůcym w ca┼éym kraju, oraz pozwoli┼é arcybiskupom bi─ç w┼éasn─ů monet─Ö. Arcybiskup Henryk I z Brenu w pocz─ůtkach XIII wieku, przywilejem Inocentego III, otrzyma┼é w┼éadz─Ö metropolitaln─ů nad ca┼éemi Prusami (jeszcze ba┼éwochwalczemi) do czasu, w kt├│rymby Prusy w┼éasnego nie zyska┼éy pasterza. Kiedy z ma┼éych dzielnic zjednoczy┼éa si─Ö znowu Polska, ale znale┼║li si─Ö w niej obok kr├│la mniej pot─Ö┼╝ni┬áudzielni ksi─ů┼╝─Öta, w┼éadza arcybiskupa nowego blasku nabra┼éa, gdy powiedziano┬áw przywileju, danym za Jaros┼éawa ze Skotnik roku 1360, ┼╝e arcybiskup┬ástarszym jest w godno┼Ťci od wszystkich ksi─ů┼╝─ůt, ┼╝e jest owszem pierwszy ksi─ů┼╝─Ö┬áÔÇô┬áprimus princeps.

5.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Kamienieckie, ┼éaci┼äskie, na Podolu. Kamieniec nad rzek─ů┬áSmotryczem z ca┼é─ů prowincy─ů ju┼╝ za panuj─ůcego w Polsce ┼üokietka roku 1320┬áulega┼é w┼éadzy duchownej biskup├│w krakowskich. Tem bardziej musia┼é ten wp┼éyw zachodni si─Ö rozszerzy─ç, gdy Kazimierz Wielki wypar┼é z ziem┬ánaddniestrza┼äskich przemoc Tatar├│w. Ludwik, kr├│l polski i w─Ögierski, w roku┬á1375 osobne tutaj dla Podola d┼║wign─ů┼é biskupstwo i na stolic─Ö katedry przeznaczy┼é Kamieniec.

6.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Kamie┼äskie, ┼éaci┼äskie, powsta┼éo na Pomorzu po kilku innych, po Ko┼éobrzeskiem i po Woli┼äskiem. Do Kamienia przeni├│s┼é si─Ö roku 1176 biskup Konrad razem z mieszka┼äcami Wolina po wielkiem spustoszeniu Pomorza przez Du┼äczyk├│w. Biskup kamie┼äski zasiada┼é niegdy┼Ť na synodach gnie┼║nie┼äskich i w radach ksi─ů┼╝─ůt piastowskich. Wtenczas z pomi─Ödzy innych┬ábiskupstw polskich jedno Kamie┼äskie mia┼éo przywilej, ┼╝e uwolnione zosta┼éo od┬áop┼éaty ┼Ťwi─Ötopietrza. Na katedrze kamie┼äskiej rzadko zasiadali Polacy, a┬ánajcz─Ö┼Ťciej ksi─ů┼╝─Öta pomorscy, ┼Ťl─ůscy i niemieccy. Jeden z tych ostatnich, Jan┬ásaski, kt├│ry umar┼é roku 1373, wy┼éama┼é si─Ö z pod w┼éadzy arcybiskup├│w gnie┼║nie┼äskich i wyrobi┼é sobie na to stosowny przywilej, a odt─ůd biskupi kamie┼äscy byli bez metropolity, zale┼╝─ůc wprost od Rzymu.

7.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Ko┼éobrzeskie┬áw starym Ko┼éobrzegu na Pomorzu, za┼éo┼╝one roku┬á1000 pod w┼éadz─ů arcybiskupstwa gnie┼║nie┼äskiego, podupad┼éo roku 1015.

8.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Krakowskie. Pierwszym biskupem by┼é Poppon od roku 1000. W┼éadys┼éaw Herman uposa┼╝y┼é katedr─Ö krakowsk─ů w 24 kanonik├│w, a Boles┼éaw┬áKrzywousty do tej ogromnej liczby doda┼é jeszcze 20. Kiedy ustali┼éy si─Ö stosunki┬áhierarchiczne w Polsce, biskup krakowski szed┼é najpierwszy, zaraz po┬áarcybiskupie gnie┼║nie┼äskim i poprzedza┼é tym sposobem na zjazdach i synodachkujawskiego i wroc┼éawskiego. Z wroc┼éawskim jednak toczy┼é spory o pierwsze┼ästwo, kt├│re ostatecznie dla siebie i nast─Öpc├│w wywalczy┼é Iwo Odrow─ů┼╝.

9.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Kujawskie. Poniewa┼╝ najstarszem i najznakomitszem miastem┬áksi─ů┼╝─Öcem na Kujawach by┼éa Kru┼Ťwica nad Gop┼éem, rzecz zatem bardzo prosta,┬á┼╝e pierwsza katedra biskupia tej dyecezyi stan─Ö┼éa nie gdzieindziej, tylko w Kru┼Ťwicy, jak to za┼Ťwiadcza D┼éugosz. Poniewa┼╝ za Boles┼éawa Chrobrego dyecezyi kujawskiej jeszcze nie by┼éo, a syn jego, Mieczys┼éaw II, zas┼éyn─ů┼é jako gorliwy or─Ödownik Ko┼Ťcio┼éa w Polsce i za┼éo┼╝yciel wielu ┼Ťwi─ůty┼ä, z kt├│rych liczne wieki przetrwa┼éa jego fundacyi kolegiata w Kru┼Ťwicy, s┼éusznie zatem utrzymuje prof. Abraham, ┼╝e Mieczys┼éaw II by┼é najpewniej za┼éo┼╝ycielem biskupstwa Kujawskiego w Kru┼Ťwicy. Kru┼Ťwica, zburzona potem w czasie wojny mi─Ödzy W┼éadys┼éawem Hermanem i synem jego, Zbigniewem, w roku 1096, nigdy ju┼╝ do pierwotnego znaczenia nie przysz┼éa. I to, jak si─Ö zdaje, by┼é jeden z powod├│w do za┼éo┼╝enia nowej stolicy dla biskupstwa Kujawskiego we W┼éoc┼éawku. Drug─ů przyczyn─ů by┼éo podbicie Pomorza przez Boles┼éawa Krzywoustego, kt├│ry ugruntowanie chrze┼Ťcija┼ästwa we wschodniej, to jest gda┼äskiej jego cz─Ö┼Ťci, uczyniwszy specyaln─ů misy─ů biskup├│w kujawskich, na┬ástolic─Ö ich obra┼é W┼éoc┼éawek, jako maj─ůcy najlepsz─ů komunikacy─Ö korytem Wis┼éy┬áz p├│┼énocn─ů, t. j. pomorsk─ů cz─Ö┼Ťci─ů dyecezyi. Nast─ůpi┼éo to w roku 1124, t. j. wkr├│tce po zho┼édowaniu Pomorza dla Polski; dochowa┼éy si─Ö bowiem ┼Ťwiadectwa, ┼╝e w roku powy┼╝szym Krzywousty za┼éo┼╝y┼é biskupstwo┬áÔÇ×w┼éoc┼éawskieÔÇŁ czyli ÔÇ×w┼éadys┼éawskieÔÇŁ (W┼éoc┼éawek po ┼éacinie┬áVladislavia).┬áPoszanowanie tradycyi narodowej, wi─ů┼╝─ůcej pierwotn─ů katedr─Ö kru┼Ťwick─ů ze┬ástaro┼╝ytnym grodem nadgopla┼äskim, uderza w biskupstwie w┼éoc┼éawskiem przez┬áca┼é─ů dob─Ö Piast├│w. Pierwsze miejsce w tem biskupstwie zajmuj─ů zawsze pra┼éaci i kanonicy kru┼Ťwiccy. Biskup kujawski, Micha┼é Godziemba, na synodzie w Inow┼éoc┼éawiu roku 1233 przywraca archidyakonat kru┼Ťwicki. W ka┼╝dym akcie urz─Ödowym biskup├│w kujawskich s─ů pomi─Ödzy ┼Ťwiadkami, obok cz┼éonk├│w kapitu┼éy w┼éoc┼éawskiej, zawsze pra┼éaci i kanonicy kru┼Ťwiccy, tak, ┼╝e wygl─ůda to, jakby biskup kujawski mia┼é dwie po┼é─ůczone z sob─ů dyecezye: kru┼Ťwick─ů i w┼éoc┼éawsk─ů. W ten spos├│b Kru┼Ťwica do ko┼äca doby Piast├│w i XIV wieku ┼Ťwieci┼éa jeszcze w historyi Ko┼Ťcio┼éa polskiego, jakby katedralna. Dyecezya Kujawska obejmowa┼éa nietylko Kujawy i Pomorze nadwi┼Ťla┼äskie, ci─ůgn─ůce si─Ö od p├│┼énocnej granicy Kujaw po Ba┼étyk, ale tak┼╝e w─ůskim pasem wyci─ůgni─Öta┬áby┼éa ku po┼éudniowi a┼╝ po Wolborz, w okolicy Piotrkowa. Maciej Go┼éa┼äczewski,┬ázmar┼éy w roku 1360 znakomity biskup kujawski, kt├│rego posta─ç nale┼╝y do dziej├│w kraju, jeszcze za ┼üokietka zapewni┼é sobie trzecie zaraz miejsce w┬ásenacie, t. j. pierwsze po biskupie krakowskim. On to przez lat 25 pracowa┼é nad┬ábudow─ů wspania┼éej dzisiejszej katedry w┼éoc┼éawskiej, kt├│r─ů nast─Öpcy jego dopiero wyko┼äczyli.

10. Biskupstwo Lubuskie┬ánazw─Ö swoj─ů wzi─Ö┼éo od miasta Lubusza nad Odr─ů w ziemi lechickiej, kt├│r─ů przy┼é─ůczy┼é do Polski Boles┼éaw Chrobry w latach 1007ÔÇô 1012. Biskupstwo atoli za┼éo┼╝y┼é tu dopiero (jak ju┼╝ wy┼╝ej wzmiankowali┼Ťmy) Boles┼éaw Krzywousty w roku 1124 dla cz─Ö┼Ťci ziemi Lutyk├│w zaodrza┼äskich,┬áodzyskanej na Niemcach, chc─ůc przez w┼é─ůczenie tego biskupstwa do metropoliignie┼║nie┼äskiej ubezw┼éadni─ç skutki prawne darowizny tej ziemi przez cesarza niemieckiego arcybiskupstwu magdeburskiemu. Gdy p├│┼║niej Polska w dobie podzia┼é├│w mi─Ödzy potomk├│w Krzywoustego straci┼éa si┼é─Ö pa┼ästwow─ů, a┬áBoles┼éaw ┼Ťl─ůski, m┼éodszy syn Henryka Brodatego, odda─ç musia┼é ziemi─Ö Lubusk─ů┬ámargrabiom brandeburskim, Niemcy przenie┼Ťli stolic─Ö biskupi─ů z ┼üubusza do ÔÇŽstenwaldu, czy te┼╝ Raceburga, biskupi za┼Ť lubuscy ust─ůpili do Polski z zamiarem aposto┼éowania na Rusi. Henryk Brodaty, zarz─ůdzaj─ůcy dzielnic─ů krakowsk─ů i sandomiersk─ů, osiedli┼é ich w Sandomierskim, gdzie dano im opactwo Opatowskie po Cystersach, dawniej za┼Ť posiadali ju┼╝ dobra Biskupice┬ápod Sandomierzem, kt├│rych nazwa st─ůd w┼éa┼Ťnie pochodzi┼éa, ┼╝e do biskup├│w (lubuskich) nale┼╝a┼éy. Biskupi ci, nie posiadaj─ůc potem ┼╝adnej dyecezyi ani za Odr─ů, ani na Rusi, byli ju┼╝ tylko┬áin partibus┬ábiskupami na Lubuszu i Rusi i z┬átytu┼éem tym do ko┼äca wieku XV przetrwali, lubo na pocz─ůtku XIV wieku biskup lubuski, Stefan, twierdzi┼é, ┼╝e poprzednicy jego rezydowali we W┼éodzimierzu wo┼éy┼äskim, gdzie nawet mia┼éy by─ç ich groby.

11.    Biskupstwa Łuckie (ruskie i łacińskie). Łuck, jako główne miasto Wołynia,
by┼é siedliskiem w┼éadzy biskupiej obu obrz─ůdk├│w: greckiego i rzymskiego.
Biskupstwo ruskie w Łucku wspomniane jest po raz pierwszy za metropolity
kijowskiego, Macieja, na pocz─ůtku wieku XIII. Biskupstwo ┼éaci┼äskie
przeniesione tu zostało z Włodzimierza już za Jagiellonów, w okresie zatem
Jagiellońskim może tylko o niem być mowa (obacz biskupstwa

Włodzimierskie).

12.    Biskupstwo Łukowskie, o którem słusznie powiedział Bartoszewicz, iż
pierwej upadło, nim nastało. W wieku XIII ziemia Łukowska z dawna należała
do dyecezyi krakowskiej i jeszcze za Bolesława Krzywoustego miała w

┼üukowie zamek i kasztelana jako stra┼╝nic─Ö dla Ma┼éopolski przed napadami pogan litewskich i ja─çwieskich. Boles┼éaw Wstydliwy, pogromiwszy Jad┼║wi┼äg├│w, ufundowa┼é Templaryusz├│w w ┼üukowie. Przybyli tu i┬áFranciszkanie, przys┼éani z Krakowa na zalecenie Innocentego w roku 1254, aby nawraca─ç za Bugiem pogan podlaskich. Postanowiono wi─Öc za┼éo┼╝y─ç biskupstwo┬á┼éukowskie, aby, jako blizkie ziem podlaskich, rozpostar┼éo w takowych swoj─ů┬ádzia┼éalno┼Ť─ç misyjn─ů. Franciszkanin Bart┼éomiej, rodem Czech, pracuj─ůcy gorliwie┬ánad nawracaniem pogan, przeznaczony by┼é na biskupa ┼éukowskiego. Gdy┬ájednak┼╝e Kazimierz, ks. kujawski, przeciw woli papieskiej ust─ůpi┼é swojej cz─Ö┼Ťci┬áPodlasia Krzy┼╝akom, a Mendog litewski po┼é─ůczy┼é si─Ö z Zakonem dla nowych wsp├│lnych napad├│w na Polsk─Ö, w├│wczas zamiar ustanowienia biskupstwa ┼éukowskiego dla Podlasia upad┼é.

13.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Mi┼Ťnie┼äskie (Mi┼Ťnijskie), w Mysznach. Niemcy po zdobyciu┬áziem s┼éowia┼äskich nad Elb─ů i mi─Ödzy Elb─ů a Odr─ů, w dzisiejszej Saksonii i Brandeburgii, zaraz w tych stronach za┼éo┼╝yli (w X wieku) trzy biskupstwa: w┬áMerzeburgu, w Cycy i w Mysznach. Gdy ziemie, kt├│re nale┼╝a┼éy do duchownej┬áw┼éadzy biskupstwa Mi┼Ťnie┼äskiego, a mianowicie ┼üu┼╝yce i okolice mi─Ödzy

┼üu┼╝ycami a Odr─ů po┼éo┼╝one, zosta┼éy podbite przez Boles┼éawa Chrobrego,┬ábiskupstwo Mi┼Ťnie┼äskie zacz─Öto podlega─ç metropolii Gnie┼║nie┼äskiej i zalicza─ç┬ási─Ö do biskupstw polskich. P├│┼║niej, pomimo, ┼╝e ziemie tego biskupstwa za Mieczys┼éawa II odpad┼éy od Polski, nie zrywa┼éo ono do┼Ť─ç d┼éugo jedno┼Ťci z┬áKo┼Ťcio┼éem polskim, jeszcze w roku 1170 pod w┼éadz─ů metropolitaln─ů Gniezna┬ápozostaj─ůc.

14.    Biskupstwo Płockie, przeznaczone dla całego Mazowsza, założone zostało w drugiej połowie XI wieku. Do Mazowsza tego należała i ziemia Chełmińska, ale biskup płocki, Ginter (Gedko), pozwolił po oddaniu tej ziemi na czasowe uposażenie Zakonu krzyżackiego, na utworzenie z niej biskupstwa

Che┼émi┼äskiego. Biskupstwo P┼éockie od najdawniejszych czas├│w dzieli┼éo si─Ö na trzy archidyakonaty: p┼éocki, pu┼étuski i dobrzy┼äski. Biskup p┼éocki posiada┼é w okolicach Pu┼étuska, mi─Ödzy Narwi─ů i Bugiem, rozlegle puszcze i nadania z ksi─ů┼╝─Öcem udzielnem prawem, a pierwszy pra┼éat jego kapitu┼éy, proboszcz┬áp┼éocki, mia┼é r├│wnie┼╝ w okolicach Pu┼étuska, z prawami w┼éadzy ksi─ů┼╝─Öcej, ziemi─ÖSielu┼äsk─ů. W P┼éocku by┼éa s┼éawna staro┼╝ytno┼Ťci─ů kollegiata ┼Ťw. Micha┼éa z grobami W┼éadys┼éawa Hermana i Boles┼éawa Krzywoustego, oraz zw┼éokami┬áksi─ů┼╝─ůt mazowieckich. (Druga kollegiata by┼éa potem w Pu┼étusku, za┼éo┼╝ona przez┬ábiskupa Gi┼╝yckiego w roku 1449).

15.┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Pomorskie, najprz├│d przez Boles┼éawa Chrobrego fundowane┬ároku 1000 w Ko┼éobrzegu, zanik┼éo oko┼éo roku 1015. Po niem sz┼éo za┼éo┼╝one przez┬áBoles┼éawa Krzywoustego woli┼äskie, czyli juli┼äskie, podlegaj─ůce zawsze metropolii gnie┼║nie┼äskiej, przeniesione roku 1176 do Kamienia (obacz biskupstwo Kamie┼äskie).

16.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Pozna┼äskie. O biskupstwie tem m├│wili┼Ťmy obszerniej na pocz─ůtku niniejszego rozdzia┼éu o biskupstwach polskich wog├│le. Tutaj doda─ç jeszcze winni┼Ťmy obja┼Ťnienie o przyczynach nadzwyczajnej nier├│wno┼Ťci i┬áfantastyczno┼Ťci granic biskupstwa pozna┼äskiego i innych. Warszawa np., to jest archidyakonat czerski, do ostatnich chwil nale┼╝a┼éa do biskupstwa pozna┼äskiego,┬ákiedy Pozna┼ä od Warszawy przegradza┼éy trzy inne biskupstwa: P┼éockie,┬áKujawskie i Gnie┼║nie┼äskie. Oczywi┼Ťcie nic innego nie by┼éo tego przyczyn─ů, jak┬átylko to, ┼╝e biskupstwo pozna┼äskie, jako ze wszystkich najstarsze, bo za Mieczys┼éawa I jeszcze za┼éo┼╝one, obejmowa┼éo pierwotnie ca┼é─ů Polsk─Ö mieczys┼éawow─ů i z niego dopiero by┼éy wykrojone p├│┼║niejsze biskupstwa, a to, co nie zosta┼éo wykrojone, podlega┼éo nadal biskupstwu Pozna┼äskiemu, cho─ç zosta┼éo odci─Öte. Rozmaite uszczuplenia terytoryalne, zacie┼Ťniaj─ůce przestrze┼ä w┼éadzy biskupiej pozna┼äskiej, trwa┼éy od ustanowienia czterech nowych biskupstw przez Chrobrego w roku 1000 (Gnie┼║nie┼äskie, Krakowskie,┬áWroc┼éawskie i Pomorskie) a┼╝ do wieku XIII. Od wieku powy┼╝szego biskupstwo┬ápozna┼äskie ju┼╝ si─Ö nie dzieli, rozgranicze┼ä jednak ┼Ťcis┼éych z s─ůsiedniemi dyecezyami d┼éugo jeszcze nie mia┼éo.

17.┬á┬á┬á┬áBiskupstwa przemyskie: ┼éaci┼äskie i ruskie. W Przemy┼Ťlu by┼é ko┼Ťci├│┼é┬áparafialny, ┼éaci┼äski ┼Ťw. Piotra od roku 1212 (w tem miejscu, gdzie potem stan─ů┼é┬áko┼Ťci├│┼é pojezuicki, podniesiony p├│┼║niej na katedralny). Biskupstwo tutejsze ┼éaci┼äskie zosta┼éo za┼éo┼╝one roku 1375 przez kr├│la Ludwika, w─Ögierskiego i polskiego. ┼Ülady biskupstwa Przemyskiego ruskiego, napotykane s─ů od┬ápocz─ůtk├│w wieku XIII i odt─ůd bez przerwy idzie szereg biskup├│w, kt├│rzy raz od┬áPrzemy┼Ťla zw─ů si─Ö przemyskimi, to znowu od Sambora samborskimi. Odpowiednio do tego i biskupstwo tutejsze ruskie zwa┼éo si─Ö raz Przemyskiem, to znowu Samborskiem, a nawet by┼é czas, w kt├│rym mia┼éo stanowi─ç dwie oddzielne katedry: przemysk─ů i samborsk─ů. Oko┼éo roku 1254 spotykamy raz pierwszy biskupa ÔÇ×samborskiegoÔÇŁ, kt├│rym by┼é Abraham.

18.    Biskupstwo Turowskie, ruskie, powstało w XII wieku, a nazwę swoja wzięło od Turowa na Polesiu i księstwa Turowskiego, na którym panował zięć Bolesława Wielkiego, nim zasiadł na tronie kijowskim.

19.┬á┬á┬á┬áBiskupstwa W┼éodzimierskie: ruskie i ┼éaci┼äskie. W┼éodzimierskie┬áruskie┬áby┼éo jedn─ů z najstarszych katedr tego obrz─ůdku po metropolitalnej kijowskiej, a┬áw┼éadyka w┼éodzimierski mia┼é pierwsze miejsce po arcybiskupie kijowskim, za nim szed┼é ┼éucki, a potem arcybiskup po┼éocki. Do tego biskupstwa nale┼╝a┼é poprzednio Che┼ém, Przemy┼Ťl i Halicz, p├│ki w owych miastach nie powsta┼éy udzielne w┼éadyctwa. Pierwszym wiadomym w┼éadyk─ů w┼éodzimierskim jest┬á┼Ťwi─Öty Stefan, zmar┼éy w roku 1094. Biskupstwo W┼éodzimierskie┬á┼éaci┼äskie┬ástan─Ö┼éo kanonicznie roku 1375 za kr├│la Ludwika wraz z Che┼émskiem i Przemyskiem, przeniesione potem do ┼üucka.

20.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Wroc┼éawskie, jedno z czterech za┼éo┼╝onych roku 1000 przez Boles┼éawa Wielkiego. Po ┼Ťmierci Mieczys┼éawa II, gdy ┼╝ywio┼éy ba┼éwochwalcze┬ápodnios┼éy w Polsce gro┼║n─ů burz─Ö, a m┼éode chrze┼Ťcija┼ästwo przechodzi┼éo ci─Ö┼╝k─ů pr├│b─Ö, korzysta┼é z tych zamieszek ksi─ů┼╝─Ö czeski, Brzetys┼éaw II, i zrobi┼é pami─Ötn─ů┬áwypraw─Ö ┼éupiesk─ů (r. 1039) do Gniezna. ÔÇô W├│wczas to Czesi zaj─Öli Wroc┼éaw,kt├│ry dopiero roku 1054 zosta┼é Polsce powr├│cony. Przez ci─ůg tych kilkunastu lat zaburze┼ä domowych i najazdu obcego biskupi wroc┼éawscy, ratuj─ůc si─Ö ucieczk─ů,┬ázak┼éadali swoje rezydencye w Smogorzewie i zamku Razinie, czy Ryczynie, i┬ást─ůd mniemano w wiekach p├│┼║niejszych, ┼╝e biskupstwo wroc┼éawskie nie we┬áWroc┼éawiu mia┼éo pierwotn─ů stolic─Ö, a nazywa┼éo si─Ö Smogorzewskiem lub Ryczy┼äskiem, powr├│t za┼Ť do Wroc┼éawia uwa┼╝ano za istotny pocz─ůtek┬ábiskupstwa. Istotnie dopiero po tych zaburzeniach zaczyna si─Ö od roku 1052┬ákanoniczny szereg niew─ůtpliwych biskup├│w wroc┼éawskich, kt├│rzy od razu┬ázajmuj─ů znakomite stanowisko w dziejach ko┼Ťcio┼éa polskiego i zatrzymuj─ů je,┬á(pomimo p├│┼║niejszego rozdzia┼éu politycznego), prawie przez ca┼é─ů dob─Ö panowania dynastyi Piast├│w w Polsce.

Główniejsze zakony i klasztory w okresie Piastów.

Benedyktyni. S─ů ┼Ťlady, ┼╝e jeszcze przed za┼éo┼╝eniem klasztor├│w benedykty┼äskich za Boles┼éawa Chrobrego, a nawet urz─Ödownem wprowadzeniem chrze┼Ťcija┼ästwa przez Mieczys┼éawa I, pierwszymimisyonarzami, kt├│rzy przygotowywali Lechit├│w do przyj─Öcia nowej wiary, byli┬áBenedyktyni, z Czech i W─Ögier przybywaj─ůcy, zatem z mow─ů s┼éowia┼äsk─ů obznajomieni. Do ich zakonu nale┼╝eli ┼Ťw: Wojciech i brat jego Gaudenty,┬áAndrzej ┼╗├│rawek, arcybiskup Bruno, r├│wnie jak pi─Öciu braci Polak├│w: Barnaba,┬áJan, Mateusz, Izaak i Krystyn, kt├│rzy za Boles┼éawa Chrobrego pod miastem Kazimierzem wielkopolskim ┼Ťmier─ç m─Öcze┼äsk─ů ponie┼Ťli. Pierwsi zakonnicy┬ábenedykty┼äscy, celem zbli┼╝enia si─Ö do poga┼ästwa, ukrywaj─ůcego si─Ö w zaka┼éach,┬áosiadali w miejscach ustronnych jakby pustelnicy. Zdaje si─Ö, ┼╝e pierwsze w Polsce ich opactwo za┼éo┼╝one by┼éo pod koniec X wieku w wid┼éach, czyli przy z┼é─ůczeniu si─Ö dw├│ch rzek, Obry i Paklicy, w miejscu, nazwanem st─ůd Mi─Ödzyrzeczem, w Wielkopolsce. Boles┼éaw Chrobry fundowa┼é klasztory Benedyktyn├│w w Ty┼äcu (powy┼╝ej Krakowa nad Wis┼é─ů) i w ziemi Sandomierskiej na ┼üysej-g├│rze, nazwanej potem ┼Üwi─Ötokrzysk─ů od przechowywanego w tutejszym klasztorze relikwiarza z drzewem krzy┼╝a┬á┼Ťwi─Ötego. Klasztor tyniecki, kt├│rego opat nazywany┬áabbas centum villarum┬á(stu┬áwsi, posiadanych przez klasztor) nosi┼é tytu┼é arcy-opata i uwa┼╝a┼é si─Ö za prze┼éo┼╝onego wszystkich klasztor├│w benedykty┼äskich w prowincyi Gnie┼║nie┼äskiej. Ka┼╝de opactwo stara┼éo si─Ö o zak┼éadanie nowych klasztor├│w, tudzie┼╝ ko┼Ťcio┼é├│w filialnych, z kt├│rych powstawa┼éy zwyk┼ée parafie. Tak powsta┼éo opactwo Or┼éowskie na ┼Ül─ůsku w zale┼╝no┼Ťci od Ty┼äca, 12 miast w┼éasnych posiadaj─ůce. Zdaje si─Ö, ┼╝e za wp┼éywem opactwa ┼üysog├│rskiego powsta┼éo tak┼╝e w ziemi Sandomierskiej opactwo Sieciechowskie, b┼é─Ödnie fundacyi Boles┼éawa Wielkiego przypisywane, uposa┼╝one bowiem zosta┼éo w ko┼äcu XI wieku przez s┼éawnego Sieciecha, od kt├│rego i nazwa Sieciechowa wzi─Ö┼éa pocz─ůtek. Inne opactwa tej regu┼éy powsta┼éy jeszcze za doby Piast├│w: roku 1065 w Mogilnie, cztery mile od Gniezna, roku 1113 w Lubieniu wielkopolskim, P┼éocku i t. d. Pracowito┼Ť─ç benedykty┼äska w przepisywaniu ksi─ůg, zast─Öpuj─ůca p├│┼║niejsz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç drukar┼ä, sta┼éa si─Ö przys┼éowiowa po wszystkie wieki. Jak zapewnia uczony niemiecki, Zeissberg, Benedyktyni na┼üysej-g├│rze ju┼╝ na pocz─ůtku XII wieku zajmowali si─Ö dziejami krajowemi, a po Benedyktynach lubie┼äskich dochowa┼éy si─Ö z tego┼╝ wieku roczniki kronikarskie.┬áKanonicy regularni latera┼äscy┬ábyli drugim zakonem, kt├│ry po Benedyktynach┬áprzyby┼é do Polski umacnia─ç wiar─Ö chrze┼Ťcija┼äsk─ů i szerzy─ç humanitaryzm zachodnio-europejski. Trzy najwa┼╝niejsze ich fundacye by┼éy: w Trzemesznie,Wroc┼éawiu i Czerwi┼äsku. Klasztor w Trzemesznie o 11/2┬ámili od Gniezna ma┬áby─ç fundacya jeszcze Mieczys┼éawa I. We Wroc┼éawiu na wyspie piaskowej osadzi┼é ich s┼éynny za Boles┼éawa Krzywoustego magnat polski Piotr W┼éast, nazwany w p├│┼║niejszych czasach b┼é─Ödnie Duninem, za┼éo┼╝yciel dw├│ch najznakomitszych klasztor├│w ┼Ťl─ůskich, a mianowicie powy┼╝szego i Premonstrate┼äc├│w w klasztorze ┼Ťw. Wincentego, na tak zwanym Elbingu pod┬áWroc┼éawiem. Fundacya czerwi┼äska w Mazowszu p┼éockiem, na prawym brzegu┬áWis┼éy, si─Öga┼éa tak┼╝e pierwszej po┼éowy XII wieku. P├│┼║niej uzyskali ju┼╝ tylko Kanonicy regularni dwa opactwa: Mstowskie i ┼╗ega┼äskie, nie licz─ůc prawie tej samej regu┼éy zakonu Augustyan├│w, kt├│ry, sprowadzony do Polski przy ko┼äcu wieku XIII, rozpowszechni┼é si─Ö w ca┼éym kraju.

Cystersi. ┼╗aden zakon nie cieszy┼é si─Ö w Polsce takim rozwojem, jak Cystersi, pocz─ůwszy od ich przybycia w roku 1140, przez lat 140. Pochop sprowadzania┬áich do Polski dal Janis┼éaw, biskup wroc┼éawski, za┼éo┼╝eniem pierwszego┬ácysterskiego opactwa w powy┼╝szym roku w miejscowo┼Ťci, zwanej Zbrze┼║nica┬ápod┬áJ─Ödrzejowem┬áw dyecezyi krakowskiej. ÔÇô Dalej powsta┼éy opactwa g┼é├│wniejsze: w┬áL─Ödzie┬á(L─ůd) nad Wart─ů w Wielkopolsce oko┼éo roku 1145, w┬á┼ü─Öknie┬áprzeniesione p├│┼║niej do┬áW─ůgrowca┬á(Wielkopolska), w┬áSulejowie┬ánad Pilic─ů roku 1172, w┬áW─ůchocku┬ároku 1188 (dyecezya krakowska), w┬áKoprzywnicy┬ápod Sandomierzem, fundacya z roku 1185 Kazimierza Sprawiedliwego, w┬áKacicach┬ápod S┼éomnikami, fundacya z roku 1222 biskupa krakowskiego Iwona, przeniesiona wkr├│tce do wsi┬áMogi┼éy┬á(gdzie mogi┼éa Wandy); w┬áO┼éoboku┬áwielkopolskim roku 1213; w┬áObrze┬ánad rzek─ů Obr─ů w┬ádyecezyi pozna┼äskiej roku 1231 (filia opactwa ┼é─Öknowskiego); wGo┼Ťcichowie,┬ákt├│ry przezwano Parady┼╝em, roku 1234; w┬áLudzimierzu┬áfudacya z roku 1235, przeniesiona po kilkunastu latach do┬áSzczyrzyc. W┬áBledzewie,┬áPrzem─Öcie,┬áSzpetalu┬ánaprzeciw W┼éoc┼éawka, w┬áByszewie┬ána Kujawach, kt├│ry przezwano┬ápotem┬áKoronowem, i t. d. Na ┼Ül─ůsku oddano Cystersom (r. 1163ÔÇô1175) klasztor┬áw Lubi─ů┼╝u, kt├│rego fili─ů zosta┼é jeden z najznakomitszych ich klasztor├│w w Henrykowie (r. 1227). Drug─ů fili─ů Lubi─ů┼╝a by┼éo za┼éo┼╝one w roku 1246 opactwo┬ákamienieckie. Starszym za┼Ť od obu tych filij lubi─ůskich by┼é klasztor Cystersek w┬áTrzebnicy, za┼éo┼╝ony przez Henryka I, ksi─Öcia ┼Ťl─ůskiego, na pro┼Ťb─Ö ma┼é┼╝onki┬ájego, ┼Ťw. Jadwigi. Koszta uko┼äczonej roku 1219 budowy wynosi─ç mia┼éy 30.000┬ágrzywien, czyli oko┼éo 15.000 funt├│w srebra, co na owe czasy stanowi┼éo sum─Ö pot─Ö┼╝n─ů. Zakonnicy pobliskiego klasztoru w Lubi─ů┼╝u odlewali sami o┼éowiane p┼éyty na dach gmachu trzebnickiego i dzwony, za co otrzymali od ksi─Öcia dwie wioski.

Z pomi─Ödzy tych wszystkich klasztor├│w cysterskich dodawa┼é szczeg├│lniejszego blasku j─Ödrzejowskiemu stosunek jego ze ┼Ťw. Bernardem, kt├│rego w┼éasnor─Öczny┬álist troskliwie tam przechowywano. Tutaj tak┼╝e pisa┼é swoj─ů kronik─Ö, zostawszy Cystersem, biskup krakowski, Wincenty Kad┼éubek, i tu ┼╝ycie w roku 1223 zako┼äczy┼é. (List ┼Ťw. Bernarda wraz z r─Ökopisami Kad┼éubka zgorza┼éy przy po┼╝arze klasztoru roku 1800). Wielki wp┼éyw cywilizacyjny tego zakonu w┬áPolsce polega┼é jednak nie tyle na dzia┼éalno┼Ťci jego literackiej, ile na pracowitem┬ázagospodarowaniu ziemi i zasiedlaniu pustych przestrzeni kolonistami. Z tem wszystkiem doba zak┼éadania opactw cysterskich i ich filij oko┼éo roku 1280 zako┼äczy┼éa si─Ö. Przyczyn─ů tego by┼éo trzymanie si─Ö Cysters├│w w odr─Öbno┼Ťci cudzoziemskiej i niech─Ö─ç w przyjmowaniu Polak├│w do swych zakon├│w. ÔÇô┬áPierwsi Cystersi sprowadzeni byli do Polski z Francyi i Niemiec. Nazw─Ö zakonu┬áwzi─Öli od g┼é├│wnego swego opactwa we Francyi, Citeaux, po ┼éacinie┬áCisterium,┬ákt├│rego zwierzchnictwu podlega┼éy wszystkie klasztory, stanowi─ůce w Polsce jedn─ů prowincy─Ö. Opat w Cisterium zwa┼é si─Ö┬ágenera┼éem zakonu, a w┼éadz─Ö jego wykonywa┼éwikaryusz generalny, inaczej┬áwizytator, prze┼éo┼╝ony nad┬áwszystkimi klasztorami w granicach Polski, ┼Ül─ůska i Prus, a p├│┼║niej i Litwy. Do┬áklasztor├│w polskich przybywali ci─ůgle za doby Piast├│w zakonnicy Francuzi i┬áNiemcy, i to by┼éo powodem, ┼╝e pod koniec XIII wieku zakon, chocia┼╝ wzorowy,┬ástraci┼é w narodzie swoj─ů wzi─Öto┼Ť─ç, kt├│r─ů pozyska┼éy dla siebie zakony ┼╝ebrz─ůce Dominikan├│w i Franciszkan├│w.

Miechowici, inaczej Templaryusze i Bo┼╝ogrobcy. Do najstarszych i najznakomitszych w Polsce klasztor├│w nale┼╝a┼é Miechowski, za┼éo┼╝ony przez┬áJaks─Ö herbu Gryf, pana ma┼éopolskiego, kt├│ry w pielgrzymce do Jerozolimy roku 1162 pozna┼é Kanonik├│w przy ko┼Ťciele grobu ┼Ťw., tak zwanych Templaryusz├│w┬ászpitalnych (obowi─ůzkiem ich by┼éa s┼éu┼╝ba przy Grobie Zbawiciela i dogl─ůdanie┬áchorych pielgrzym├│w) i uprosi┼é patryarch─Ö, zast─Öpuj─ůcego im miejsce opata, aby┬ámu da┼é kilku braci do Polski. Dla nich to odda┼é Jaksa na uposa┼╝enie trzy wsie:┬áMiech├│w, Zagurzyn i Komor├│w, wystawiwszy w Miechowie klasztor i kaplic─Ö,┬ákt├│r─ů w wieku XIII przebudowano na wspania┼éy ko┼Ťci├│┼é. Prze┼éo┼╝eni zak┼éadanych p├│┼║niej klasztor├│w filialnych tej regu┼éy zwali si─Ö proboszczami, a zgromadzenia probostwami. Fundacye takich klasztor├│w z wieku XIII znajdowa┼éy si─Ö w Gnie┼║nie, Sieradzu, Sandomierzu i kilku innych miejscach. Klasztor miechowski wydal tak┼╝e za czas├│w Kazimierza Wielkiego jedn─ů┬ájeszcze latoro┼Ťl: klasztor ┼Ťw. Jadwigi na przedmie┼Ťciu krakowskiem Stradomiu,┬áw kt├│rym Bo┼╝ogrobcy zajmowali si─Ö pilnie kopiowaniem starych r─Ökopis├│w.┬áNazw─Ö Bo┼╝ogrobc├│w przyj─Öli dopiero Miechowici od roku 1312, to jest od┬áczasu zniesienia Templaryusz├│w wojuj─ůcych.

Dominikanie┬ápolscy si─Ögaj─ů czas├│w za┼éo┼╝yciela zakonu, samego ┼Ťw. Dominika.┬áGdy bowiem ┼Ťw. Dominik naucza┼é w Rzymie, przyby┼é tam roku 1218 Iwo Odrow─ů┼╝, biskup krakowski, z kilku kap┼éanami polskimi, mi─Ödzy kt├│rymi by┼éo dw├│ch synowc├│w jego, Jacek i Czes┼éaw. Ci wst─ůpili zaraz do nowicyatu ┼Ťw. Dominika, a po roku, przyj─ůwszy z jego r─ůk habit i powr├│ciwszy do Krakowa, zamieszkali przy parafialnym ko┼Ťciele ┼Ťw. Tr├│jcy w domku drewnianym. Od roku 1220 zaczynaj─ů si─Ö w Polsce dzieje Dominikan├│w, ozdobione nadzwyczajnemi dzie┼éami ┼Ťw. Jacka. Roku 1223 biskup Iwon wobec Leszka Bia┼éego, ca┼éego duchowie┼ästwa krakowskiego i t┼éum├│w ludu odda┼é Jackowi i jego zgromadzeniu ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Tr├│jcy, z kt├│rego parafia krakowska zosta┼éa przeniesion─ů do nowo zbudowanego ko┼Ťcio┼éa Panny Maryi przy rynku. Tak wi─Öc ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Tr├│jcy z klasztorem, przy nim zbudowanym, w pobli┼╝u ulicy Grodzkiej, by┼é pierwszem gniazdem pierwszego zgromadzenia ÔÇ×zakonu kaznodziejskiegoÔÇŁ na ziemi polskiej. Polska narodowo┼Ť─ç pierwszych┬áDominikan├│w, wobec cudzoziemskiego pochodzenia Cysters├│w, a przewa┼╝nie i┬áBenedyktyn├│w, wywo┼éa┼éa taki zapa┼é w narodzie, ┼╝e w ci─ůgu lat kilku po┬áfundacyi krakowskiej powsta┼é ca┼éy szereg podobnych klasztor├│w w Polsce, tak,┬á┼╝e w roku 1228 na posiedzeniu kapitu┼éy dominika┼äskiej w Pary┼╝u genera┼é zakonu, Jordan, by┼é zniewolonym do o┼Ťmiu znajduj─ůcych si─Ö ju┼╝ w ┼Ťwiecie chrze┼Ťcija┼äskim prowincyi swego zakonu przy┼é─ůczy─ç dziewi─ůt─ů prowincy─Ö Polski. Zakon kaznodziejski, zaraz od pocz─ůtku swego istnienia, rozwin─ů┼é┬áwszechstronniejsz─ů dzia┼éalno┼Ť─ç, ani┼╝eli by┼éa dzia┼éalno┼Ť─ç poprzednich zakon├│w.┬áDo najdawniejszych klasztor├│w dominika┼äskich w Polsce nale┼╝a┼é ┼Ťw. Jak├│ba pod Sandomierzem, w kt├│rym spoczywa jego za┼éo┼╝ycielka Adelaida, c├│rka Kazimierza Sprawiedliwego, pod kamieniem grobowym, w ca┼éo┼Ťci do naszych czas├│w dochowanym, a stanowi─ůcym jeden z najstarszych zabytk├│w rze┼║biarstwa w Polsce. Przed napadem Mongo┼é├│w, t. j. przed rokiem 1241,┬ápowsta┼éy klasztory dominika┼äskie: w O┼Ťwi─Öcimiu, Gda┼äsku, Poznaniu, P┼éocku,┬áSochaczewie. Po naje┼║dzie mongolskim, w Sieradzu roku 1260, w Brze┼Ťciu kujawskim roku 1264, w Warce roku 1279, w Toruniu roku 1263, w Tczewie roku 1289, we Wronkach roku 1279. Za czas├│w Henryka II Pobo┼╝nego sprowadzili si─Ö tak┼╝e Dominikanie do ┼Ül─ůska, gdzie biskup wroc┼éawski,┬áWawrzyniec, odda┼é im najprz├│d ko┼Ťci├│┼é ┼Ťw. Wojciecha we Wroc┼éawiu nale┼╝─ůcy┬ániegdy┼Ť do klasztoru Kanonik├│w regularnych na wyspie piaskowej. W Przemy┼Ťlu jeszcze za czas├│w ┼Ťw. Jacka stan─ů┼é ze sk┼éadek pobo┼╝nych ludzi zbudowany klasztor dominika┼äski z ko┼Ťcio┼éem. Do Lwowa sprowadzi┼éa zakon kaznodziejski oko┼éo roku 1270 ma┼é┼╝onka ksi─Öcia ruskiego, Lwa. W Haliczu za┼éo┼╝y┼é roku 1238 ┼Ťw. Jacek Odrow─ů┼╝, w Kijowie roku 1228 W┼éodzimierz┬áRurykowicz, ksi─ů┼╝─Ö kijowski, nawr├│cony przez ┼Ťw. Jacka na wiar─Ö katolick─ů. W┬áKamie┼äcu Podolskim fundowali Dominikan├│w oko┼éo roku 1370 ksi─ů┼╝─Öta Korjatowicze.

Franciszkanie, drugi po Dominikanach wielki zakon ja┼ému┼╝niczy, za┼éo┼╝ony by┼é┬áprzez ┼Ťw. Franciszka z Assy┼╝u, kt├│remu przez pokor─Ö i zami┼éowanie ub├│stwa da┼é on nazwisko ÔÇ×Braci MniejszychÔÇŁ,Fratres Minores, i dlatego nazywany┬átak┼╝e┬áMinorytami. Boles┼éaw Wstydliwy, na pro┼Ťb─Ö matki swojej Grzymis┼éawy,┬áksi─Ö┼╝niczki ruskiej, sprowadzi┼é Franciszkan├│w z Pragi Czeskiej do Krakowa w roku 1232 i zbudowa┼é dla nich pierwszy ko┼Ťci├│┼é i klasztor naprzeciw Dominikan├│w, po drugiej stronie ulicy Grodzkiej, w kt├│rym od roku 1237 zamieszkali. W tem┼╝e jeszcze stuleciu powsta┼éy m─Öskie klasztory Franciszkan├│w:┬áw Trzcinie,┬áw Zawicho┼Ťcie,┬áw Kaliszu┬áza┼éo┼╝ony roku 1257┬áprzez Boles┼éawa Pobo┼╝nego, ksi─Öcia kaliskiego, i ma┼é┼╝onk─Ö jego b┼éogos┼éawion─ů Jolant─Ö, siostr─Ö ┼Ťw. Kunegundy;┬áw Nowem mie┼Ťcie Korczynie, fundowany roku┬á1271 przez Boles┼éawa Wstydliwego i ma┼é┼╝onk─Ö jego, ┼Ťw. Kunegund─Ö; w Nowym S─ůczu, Lelowie i Nieszawie (r. 1240), w Pyzdrach (r. 1270), w Radomsku (r. 1297). Ziemowit, ksi─ů┼╝─Ö mazowiecki, fundowa┼é Franciszkan├│w roku 1316 w Dobrzyniu, a kr├│l W┼éadys┼éaw ┼üokietek na pami─ůtk─Ö walnego┬ázwyci─Östwa, odniesionego pod P┼éowcami nad Krzy┼╝actwem, wzni├│s┼é im klasztor┬ái ko┼Ťci├│┼é roku 1331ÔÇô1332 w pobliskim Radziejowie na Kujawach. Trzy ┼Ťwi─ůtobliwe niewiasty: Grzymis┼éawa, matka, Salomea, siostra, i Kinga, ┼╝ona Boles┼éawa Wstydliwego, da┼éy pocz─ůtek wprowadzeniu do Polski panien┬áFranciszkanek, kt├│re od za┼éo┼╝ycielki zakonu ┼Ťw. Klary nazywa┼éy si─Ö┬áKlaryskami. Na usilne pro┼Ťby wymienionych niewiast Boles┼éaw za┼éo┼╝y┼é roku 1258 klasztor Klarysek w Zawicho┼Ťcie. Kiedy za┼Ť w nast─Öpnym zaraz roku (1259) Tatarzy w czasie drugiego na Polsk─Ö napadu zniszczyli oba klasztory franciszka┼äskie, to jest m─Öski i ┼╝e┼äski, przeniesiono Klaryski roku 1261 z Zawichosta do Ska┼éy pod Krak├│w. Tu Salomea po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a, Kolomana, niegdy┼Ť kr├│la halickiego, otrzyma┼éa z r─ůk biskupa Prandoty welon zakonny i tu zmar┼éa roku 1268 ze s┼éaw─ů ┼Ťwi─Ötej. Zw┼éoki jej w rok potem przeniesiono do klasztoru Franciszkan├│w w Krakowie, gdzie te┼╝ w 10 lat p├│┼║niej pochowany zosta┼é brat jej, Boles┼éaw. Poniewa┼╝ jednak i Ska┼éa nie by┼éa dosy─ç bezpiecznym miejscem pobytu dla zakonnic, przeniesiono wi─Öc Klaryski w pocz─ůtku XIV┬áwieku do ┼Ťw. Andrzeja w Krakowie, zakonnicy za┼Ť pozostali w Zawicho┼Ťcie. Za przyk┼éadem siostry m─Ö┼╝owskiej posz┼éa te┼╝ Kinga (c├│rka Beli IV), usun─ůwszy si─Ö po ┼Ťmierci ma┼é┼╝onka (Boles┼éawa Wstydliwego) do za┼éo┼╝onego przeze┼ä klasztoru Klarysek w Starym S─ůczu. Tu przebywa┼éa z ni─ů razem jej siostra Jolanta, wdowa po Boles┼éawie Pobo┼╝nym, ksi─Öciu kaliskim i gnie┼║nie┼äskim. Po skonie wszak┼╝e┬áKingi roku 1292, Jolanta powr├│ci┼éa do Gniezna i wst─ůpi┼éa do tamecznego klasztoru Klarysek, fundowanego przez jej ma┼é┼╝onka, gdzie zgas┼éa roku 1298. Mylnie by┼éoby ÔÇô powiada Zeissberg ÔÇô z mniejszej, w por├│wnaniu z Dominikanami, liczby klasztor├│w franciszka┼äskich wnosi─ç o mniejszem ich znaczeniu dla tych kraj├│w wschodnich. Owszem, jest to epoka, w kt├│rej s┼éynny┬áJan Plamo di Carpine┬áodprawia poselstwo do chana tatarskiego roku 1245, w┬átowarzystwie Polaka, zakonnika regu┼éy Minoryt├│w, imieniem Benedykta, kt├│ry┬áprzy┼é─ůczy┼é si─Ö do poselstwa we Wroc┼éawiu. Jak o tej podr├│┼╝y, kt├│ra odwr├│ci┼éa niebezpiecze┼ästwo, gro┼╝─ůce m┼éodym latoro┼Ťlom Ko┼Ťcio┼éa wog├│le, a zakonu w szczeg├│lno┼Ťci, ze strony Tatar├│w, dochowa┼éa si─Ö godna uwagi relacya, tak te┼╝ obydwom pokrewnym zakonom (┼Ťw. Dominika i Franciszka) zawdzi─Öczamy cenne wiadomo┼Ťci o napadzie tatarskim w roku 1241ÔÇô1242. S─ů ┼Ťlady bardzo wczesnej dzia┼éalno┼Ťci literackiej zakonu franciszka┼äskiego w Polsce. Franciszkanie polscy, jak wiadomo, stan─Öli na czele misyi apostolskiej jeszcze za Olgierda na Litwie. Po Wicie, uczniu ┼Ťw. Jacka, kt├│rego papie┼╝ mianowa┼é pierwszym biskupem Litwy, a kt├│ry podobno tak┼╝e by┼é biskupem lubelskim, pozosta┼é znajduj─ůcy si─Ö niegdy┼Ť w bibliotece klasztornej Franciszkan├│w┬ákrakowskich, list do papie┼╝a Innocentego IV ÔÇ×O ┼╝a┼éosnem po┼éo┼╝eniu chrze┼Ťcijan┬ána LitwieÔÇŁ.

Paulini. Na samym schy┼éku epoki, poprzedzaj─ůcej jagiello┼äsk─ů, bo w roku 1382,┬áW┼éadys┼éaw, ksi─ů┼╝─Ö Opolski, namiestnik Ludwika, kr├│la polskiego i┬áw─Ögierskiego, siostrze┼äca ostatniego z Piast├│w na tronie polskim, osiedli┼é zakon┬áPaulin├│w pustelnik├│w┬ána Jasnej G├│rze (Clarus Mons) w Cz─Östochowie przy kaplicy, zbudowanej w roku powy┼╝szym dla cudownego obrazu Naj┼Ťwi─Ötszej Panny. Tym sposobem zakon ten, sprowadzony z W─Ögier, otrzyma┼é pierwszy sw├│j w Polsce klasztor, po┼éo┼╝ony w wojew├│dztwie Krakowskiem, powiecie Lelowskim.

Dyecezye i biskupstwa za Jagiellon├│w i kr├│l├│w elekcyjnych.

Liczba biskupstw w r├│┼╝nych czasach by┼éa rozmaita, wi─Öc i starsze┼ästwo ┼Ťwieckie w senacie i duchowne by┼éo mi─Ödzy niemi r├│┼╝ne. Za Piast├│w po┬áarcybiskupstwie gnie┼║nie┼äskiem sz┼éo najprz├│d biskupstwo krakowskie, potem wroc┼éawskie i kujawskie, dalej pozna┼äskie i p┼éockie. Biskupstwa: pomorskie,┬áwarmi┼äskie, lubuskie, raz nale┼╝a┼éy, drugi raz nie nale┼╝a┼éy do Polski. Dopiero panowanie Jagiellon├│w stanowi tutaj epok─Ö. Do senatu polskiego wchodzi biskup warmi┼äski, ┼éucki, przemyski, che┼émi┼äski, che┼émski, kijowski i kamieniecki. Na Litwie dwa tylko s─ů biskupstwa: wile┼äskie i ┼╝mudzkie. Z┬ápowodu unii lubelskiej organizuje si─Ö roku 1569 senat Rzeczypospolitej. Zasiada┬áw nim dwu arcybiskup├│w i trzynastu biskup├│w pod┼éug nast─Öpuj─ůcego starsze┼ästwa: 1. prymas arcybiskup gnie┼║nie┼äski, 2. arcybiskup lwowski, 3. biskup krakowski, 4. kujawski, 5. pozna┼äski, 6, wile┼äski, kt├│ry ma z pozna┼äskiem alternat─Ö, 7. p┼éocki, 8. warmi┼äski, 9. ┼éucki, kt├│ry ma alternat─Ö z warmi┼äskim, 10. przemyski, 11. ┼╝mudzki, 12. che┼émi┼äski, 13. che┼émski, 14. kijowski, 15. kamieniecki. Stefan Batory w Inflantach zak┼éada biskupstwo wende┼äskie, Zygmunt III smole┼äskie, te wchodz─ů do senatu i zajmuj─ů z kolei┬ászesnaste i siedmnaste miejsce. Biskup wende┼äski od pokoju oliwskiego nazywa┬ási─Ö inflanckim.

Opr├│cz ┼éaci┼äskich bywa┼éy u nas, przed uni─ů ko┼Ťcieln─ů, g─Öste biskupstwa ruskie┬ágreckiego obrz─ůdku na Rusi. Powstawa┼éy one i upada┼éy nieraz, nie wiadomo, kiedy. Pierwszorz─Ödny znawca tych stosunk├│w, J. Bartoszewicz, powiada, ┼╝e pomi─Ödzy uni─ů lubelsk─ů i brzesk─ů, t. j. w latach 1569ÔÇô1596 kolej biskup├│w greckich by┼éa taka: 1. metropolita arcybiskup kijowski, 2. w┼éodzimiersko-brzeski, 3. ┼éucko-ostrogski, 4. arcybiskup po┼éocki, 5. biskup lwowski, 6.┬áarcybiskup smole┼äski, 7. biskup przemysko-samborski, 8. che┼émsko-be┼éski, 9.┬ápi┼äsko-turowski. Gdy powy┼╝sze biskupstwa greckie przyst─ůpi┼éy do unii z Ko┼Ťcio┼éem ┼éaci┼äskim, powsta┼éy nowe biskupstwa greckie dla tych Rusin├│w, kt├│rzy nie przyst─ůpili do unii. Tak za W┼éadys┼éawa IV powsta┼éo w┼éadyctwo┬ámohylewskie, kt├│re p├│┼║niej m┼Ťcis┼éawskiem i bia┼éoruskiem nazywano. Wreszcie┬ásejm wielki, czteroletni, postanowi┼é w Rzeczypospolitej arcybiskupstwo i trzy biskupstwa greckie, konstytucya ta jednak┼╝e nie wesz┼éa w ┼╝ycie skutkiem ostatnich podzia┼é├│w. Nareszcie opr├│cz ruskich bywa┼éy u nas i ormia┼äskie biskupstwa, z tych lwowskie trwa┼éo od czas├│w Kazimierza Wielkiego,┬ázamienione potem w arcybiskupstwo, i mohylewskie nad Dniestrem na Podolu,┬áza┼éo┼╝one ju┼╝ po upadku Rzeczypospolitej. Sejm czteroletni uchwa┼é─ů z dnia 11. czerwca 1790 roku zapowiedzia┼é ogromne zmiany w urz─ůdzeniu i granicachdyecezyalnych. Poniewa┼╝ niekt├│re dyecezye by┼éy bardzo wielkie w stosunku do┬áinnych, postanowiono wi─Öc por├│wna─ç mniej wi─Öcej rozleg┼éo┼Ť─ç dyecezji i dochody biskup├│w ze wzgl─Ödu na sprawiedliwo┼Ť─ç i szkodliwy zwyczaj przenoszenia si─Ö biskup├│w z dyecezyi do dyecezyi.

Biskupstwa i dyecezye wszystkich obrz─ůdk├│w, istniej─ůce w dobie Jagiello┼äskiej┬ái do ostatnich lat bytu Rzeczypospolitej, przedstawiaj─ů si─Ö w porz─ůdku alfabetycznym, jak nast─Öpuje:

1.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Bia┼éoruskie, dyzunickie, przez kr├│la W┼éadys┼éawa IV w roku 1633, gdy katedr─Ö po┼éock─ů zaj─Öli unici, ustanowione dla tych, kt├│rzy do unii┬áko┼Ťcielnej nie przyst─ůpili, mia┼éo stolic─Ö swoj─ů w Mohilewie, p├│┼║niej zwa┼éo si─Ö m┼Ťcis┼éawskiem, ale pod koniec XVII wieku tak zmniejsza┼éo, ┼╝e prawie upad┼éo.

2.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Che┼émi┼äskie┬áz pod rz─ůd├│w krzy┼╝ackich, wskutek pokoju toru┼äskiego z Krzy┼╝akami w roku 1466, powr├│ci┼éo znowu pod w┼éadz─Ö┬áarcybiskupa gnie┼║nie┼äskiego i odt─ůd stanowi jego sufragani─Ö. Biskup che┼émi┼äski┬áby┼é przez jaki┼Ť czas prezesem senatu pruskiego w Rzeczypospolitej,┬áprimus┬ápraeses, potem odda┼é to pierwsze┼ästwo biskupowi warmi┼äskiemu. Dyecezya nie┬áby┼éa wielka, zajmowa┼éa dwa wojew├│dztwa: Malborskie i Che┼émi┼äskie; za┬áczas├│w Niesieckiego liczy┼éa zaledwie 160 ko┼Ťcio┼é├│w parafialnych. W roku 1772┬ábiskupstwo to dosta┼éo si─Ö pod panowanie kr├│la pruskiego i odt─ůd niemczeje. Chwilowo odetchn─Ö┼éo, gdy wesz┼éo w sk┼éad Ksi─Östwa Warszawskiego (1807ÔÇô 1815 r.), a biskup che┼émi┼äski by┼é znowu po staropolsku senatorem i pi─ůte miejsce zajmowa┼é do r. 1809, a p├│┼║niej sz├│ste w senacie Ksi─Östwa Warszawskiego.

3. Biskupstwo Che┼émskie, ┼éaci┼äskie, powsta┼éo w wieku XIV. Pierwszym biskupem mia┼é by─ç mianowany roku 1359 przez Innocentego VI Franciszkanin┬áTomasz. Atoli szereg sta┼éych senator├│w biskup├│w che┼émskich rozpoczyna si─Ö od┬ároku 1417. Stolica dyecezyi przenosi┼éa si─Ö w roku 1473 z Che┼éma do Hrubieszowa, a w roku 1490 z Hrubieszowa do Krasnegostawu, lecz biskup przemieszkiwa┼é zwykle w Skierbieszowie, miasteczku niedaleko Che┼éma. W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo chcia┼é oddzieli─ç ziemi─Ö Lubelsk─ů od dyecezyi krakowskiej,┬ájako zbyt odleg┼é─ů, i podda─ç j─ů pod w┼éadz─Ö pastersk─ů biskupa che┼émskiego, Jana z┬áOpatowic, i ju┼╝ na to papie┼╝ Marcin V by┼é zezwoli┼é, ale wkr├│tce, na pro┼Ťb─Ö Zbigniewa Ole┼Ťnickiego, biskupa krakowskiego i kardyna┼éa, zezwolenie swojeodwo┼éa┼é. Dyecezya za┼Ť che┼émska w dawnych granicach do roku 1773 pozosta┼éa.┬áW roku 1761 liczono w tej dyecezyi ko┼Ťcio┼é├│w 83. Przy pierwszym rozbiorze┬ákraju biskup che┼émski straci┼é wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç swojej dyecezyi, a katedr─Ö przeni├│s┼é do ko┼Ťcio┼éa pojezuickiego w Krasnymstawie. Na sejmie wielkim przeniesiono┬áostatecznie katedr─Ö che┼émsk─ů z Krasnegostawu do Lublina i z cz─Ö┼Ťci krakowskiej i che┼émskiej utworzono dyecezy─Ö┬álubelsk─ů, kt├│ra obejmowa┼éa odt─ůd wojew├│dztwo Lubelskie z ziemi─ů ┼üukowsk─ů, ziemi─Ö St─Ö┼╝yck─ů z wojew├│dztwa Sandomierskiego i Che┼émsk─ů. St─ůd biskup lubelski zosta┼é nast─Öpc─ů dawniejszego che┼émskiego.

4.┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Che┼émskie, ruskie, za Zygmunta III zosta┼éo unickiem; w roku 1795 dosta┼éo si─Ö pod rz─ůd austryacki, a w roku 1809 powr├│ci┼éo do Ksi─Östwa Warszawskiego i wtedy (r. 1810), mianowany biskupem, D─ůbrowa┬áCiechanowski, jako biskup unicki, zasiad┼é w senacie najprz├│d Ksi─Östwa, a potem┬áKr├│lestwa kongresowego. Do dyecezyi tej nale┼╝eli wszyscy unici w Kongres├│wce, kt├│rych ludno┼Ť─ç w roku 1857 wynosi┼éa g┼é├│w 217.000 w 270 parafiach.

5.┬á┬á┬á┬á┬áArcybiskupstwo Gnie┼║nie┼äskie. W dalszym ci─ůgu tego, co┼Ťmy powiedzieli o┬átem arcybiskupstwie w okresie Piast├│w, przechodzimy tu do czas├│w

nast─Öpnych. Za W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy Micha┼é Tr─ůba, znakomity arcybiskup gnie┼║nie┼äski, wyrobi┼é sobie na soborze Konstancye┼äskim godno┼Ť─ç prymasa. Gdy bowiem by┼éo wtedy w Polsce dw├│ch arcybiskup├│w (gnie┼║nie┼äski i┬álwowski), chodzi┼éo o to, kt├│ry z nich ma by─ç w godno┼Ťci starszym. Odt─ůd Tr─ůba i nast─Öpcy jego nazywali si─Ö prymasami Korony i Litwy. P├│┼║niej postanowiono pierwsze┼ästwo prymasa przed kardynalstwem i dla uszanowania tej dostojno┼Ťci┬ánarodowej zalecono nawet, aby ┼╝aden biskup polski nie stara┼é si─Ö o kardynalstwo, by tym sposobem unikn─ů─ç kolizyi prawa narodowego z kanonicznem. W roku 1462, przy wcieleniu do korony ksi─Östwa Rawskiego, w┬ákt├│rem le┼╝a┼éy dobra ┼éowickie arcybiskup├│w gnie┼║nie┼äskich, prymas uwolniony┬ázosta┼é przez kr├│la od p┼éacenia jednej grzywny z┼éota, jak─ů dot─ůd sk┼éada┼é do skarbu ksi─ů┼╝─ůt mazowieckich na oznak─Ö zale┼╝no┼Ťci d├│br swoich. Odt─ůd by┼é prymas udzielnym ksia┼╝─Öciem na tych dobrach, jak biskup krakowski na┬áSiewierzu, i odt─ůd prymasi zacz─Öli te┼╝ u┼╝ywa─ç niekiedy tytu┼éu ksi─ů┼╝─Öcego, a┼╝ si─Ö┬áto p├│┼║niej za kr├│l├│w obieralnych i prymasostwa Ucha┼äskiego w sta┼éy zwyczaj┬ázamieni┼éo. Dw├│r utrzymywali prymasi polscy prawie kr├│lewski, przemieszkuj─ůc┬ázwykle w Skierniewicach, kt├│re by┼éy faktycznie stolic─ů ksi─Östwa ┼üowickiego. Bli┼╝ej st─ůd mieli do Krakowa i Warszawy, ni┼╝ z Gniezna, kt├│re odwiedzali┬árzadko, a, dostawszy si─Ö na prymasostwo, odbywali uroczysty tak zwany┬áingres,┬áczyli wjazd, pierwej do ┼üowicza, ni┼╝ do Gniezna. W Skierniewicach tedy zawsze bawi┼éy t┼éumy dostojnych go┼Ťci, bo senatorowie przyje┼╝d┼╝ali odwiedza─ç pierwszego ksi─Öcia, a obok nich cz─Östo i deputaci ziemian z najdalszych kra┼äc├│w Litwy i Ukrainy. Obszar dyecezyi arcybiskupstwa Gnie┼║nie┼äskiego stanowi┼éy wojew├│dztwa: Kaliskie, Sieradzkie, ┼ü─Öczyckie i Rawskie, ziemia pomorska i Kaszuby. W dyecezyi tej by┼éo kolegiat ┼Ťwieckich 12, zakonne 3, archidyakonat├│w 7, w kt├│rych roku 1628 znajdowa┼éo si─Ö ko┼Ťcio┼é├│w 863, nie licz─ůc zakonnych. Sufragan├│w by┼éo dw├│ch: gnie┼║nie┼äski i ┼éowicki, pra┼éat├│w siedmiu. Ostatnim prymasem Rzeczypospolitej by┼é Micha┼é Poniatowski, ksi─ů┼╝─Ö herbu Cio┼éek, brat kr├│la, zmar┼éy roku 1794; po nim Ignacy Krasicki, biskup warmi┼äski, poeta, nie by┼é ju┼╝ prymasem, ale arcybiskupem i ksi─Öciem. Za Ksi─Östwa Warszawskiego prymasostwo zosta┼éo odnowione, ale po wcieleniu┬áGniezna do Prus, w roku 1815, Niemcy odebrali arcybiskupom nawet ich tytu┼é┬áksi─ů┼╝─Öcy.

Katedra, wystawiona w Gnie┼║nie na g├│rze, zwanej┬áLechow─ů, pod wezwaniem Wniebowzi─Öcia Naj┼Ťwi─Ötszej Panny, zniszczona przez Czech├│w w roku 1039,┬áodbudowana zosta┼éa w roku 1094 przez arcybiskupa Marcina, z ch├│rem,┬ápo┼Ťwi─Öconym ┼Ťw. Wojciechowi, i grobowcem tego patrona Polski. Dzisiaj jest┬áto jedna z najcenniejszych ┼Ťwi─ůty┼ä narodowych, mauzoleum pami─ůtek ojczystych.

6. Biskupstwo Inflanckie, gdy ca┼ée Inflanty nale┼╝a┼éy do Polski, nazywa┼éo si─Ö┬áWende┼äskiem od miasta Wenden, w kt├│rem znajdowa┼éa si─Ö stolica biskupia. Ale┬ákiedy, po zawartym pokoju w Oliwie roku 1660, pozosta┼éa przy Polsce tylko troch─Ö wi─Öcej ni┼╝ pi─ůta cz─Ö┼Ť─ç Inflant, a cztery pi─ůte wraz z miastem Wenden odpad┼éo do Szwecyi, w├│wczas biskupstwo musia┼éo przemianowa─ç si─Ö zWende┼äskiego na Inflanckie. Urz─Ödownie zmiana tytu┼éu biskupa wendenskiego na inflanckiego nast─ůpi┼éa w roku 1678. Nadto dla wi─Ökszej powagi kr├│l Jan III w┬ároku 1685 doda┼é mu tytu┼é pilty┼äskiego od powiatu tego nazwiska w Kurlandyi, kt├│ry przed pokojem oliwskim nale┼╝a┼é do Inflant. W Kras┼éawiu, dobrach┬áPlater├│w, za┼éo┼╝ono w po┼éowie XVIII wieku seminaryum inflanckie i wzniesiono┬ákatedr─Ö dla biskupstwa. W roku 1768 sejm zatwierdzi┼é fundacy─Ö katedry i┬áseminaryum. Do dyecezyi inflanckiej zaliczali si─Ö wszyscy katolicy, zamieszkali┬áw Kurlandyi i Inflantach szwedzkich. Pierwszy podzia┼é kraju w roku 1772 przydzieli┼é wojew├│dztwo Inflanckie wraz z Kras┼éawiem do Rosyi. W Polsce zosta┼éo tylko tytularne krzes┼éo biskupa inflanckiego w senacie, wi─Öc postanowiono utrzyma─ç biskupa z fundusz├│w dyecezyalnych wile┼äskich i ┼╝mudzkich ze stolic─ů w Wilnie. Ostatecznie biskupstwo to zosta┼éo zwini─Öte w roku 1798 i Inflanty przy┼é─ůczone do metropolii mohilewskiej, a Kurlandya do┬ábiskupstwa wile┼äskiego, przy kt├│rem ustanowiony sufragan kurlandzki, w roku┬á1847 oddany pod w┼éadz─Ö biskupa ┼╝mudzkiego.

7.┬á┬á┬áBiskupstwo Kamienieckie. ┼╗e Podole od pocz─ůtku liczy┼éo si─Ö do Korony,

st─ůd i biskup liczy┼é si─Ö do senator├│w koronnych. Dyecezya podolska by┼éa uboga┬ái nieludna. Biskupi posiadali miasto Szarogr├│d na Podolu, ale Marcin Bia┼éobrzeski zamieni┼é z kanclerzem Janem Zamojskim Szarogr├│d na Prag─Ö pod Warszaw─ů w roku 1583. Odt─ůd Praga, a┼╝ do roku 1794, nale┼╝a┼éa do biskup├│w kamienieckich, tak┼╝e probostwo w ┼üosicach, drugie w ziemi rawskiej, i kolatorstwo parafii zambrowskiej w ┼üom┼╝y┼äskiem. Gdy roku 1672 Podole i Kamieniec zdobyli Turcy, biskup z duchowie┼ästwem przeni├│s┼é si─Ö do Lwowa, gdzie stolica dyecezyi podolskiej przez lat 26, to jest do pokoju kar┼éowickiego i odzyskania Podola pozostawa┼éa. W wieku XVIII biskupstwo to posiada┼éo tylko┬á40 ko┼Ťcio┼é├│w i dzieli┼éo si─Ö na 4 dekanaty: dunajewski, satanowski, mi─Ödzybo┼╝ski┬ái jaz┼éowiecki. Wed┼éug konkordatu z roku 1847 dyecezya podolska obejmowa┼éa guberni─Ö podolsk─ů.

8.┬á┬á┬áBiskupstwo Kamie┼äskie┬ána Pomorzu nadodrza┼äskiem, tak nazwane od miasta Kamienia, po┼éo┼╝onego w okolicy zatoki Szczeci┼äskiej, pozostaj─ůce do┬ároku 1375 pod w┼éadz─ů duchown─ů Gniezna, za Jagie┼é┼éy wci─ůga si─Ö znowu niby w┬ájedno┼Ť─ç polsk─ů. Biskup kamie┼äski, Magnus, ksi─ů┼╝─Ö saski, przyjecha┼é do W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy do Wolborza roku 1422 i ofiarowa┼é si─Ö Polsce przeciw Krzy┼╝akom. Marcin Wejher za Zygmunta Augusta by┼é ostatnim katolickim┬ábiskupem w Kamieniu, zaliczaj─ůcym si─Ö do biskup├│w polskich. Po jego ┼Ťmierci┬ázniemczeni ksi─ů┼╝─Öta pomorscy, Barnim i Filip, rzucili si─Ö, jak na ┼éup, na w┼éasno┼Ťci ko┼Ťcielne. Barnimowi dosta┼éo si─Ö 12 klasztor├│w z dobrami, z tych 6 panie┼äskich; Filipowi za┼Ť 9, mi─Ödzy kt├│rymi 3 panie┼äskie. Ten upadek┬ábiskupstwa Kamie┼äskiego i jego duchownej ┼é─ůczno┼Ťci z Polsk─ů sta┼é si─Ö zarazem┬áwyrokiem zag┼éady dla narodowo┼Ťci polskiej na Pomorzu zachodniem. Tytu┼é wprawdzie biskupstwa Kamie┼äskiego pozosta┼é jeszcze do┼Ť─ç d┼éugo, bo siedm pokole┼ä ksi─ů┼╝─ůt pomorskich, pocz─ůwszy od Filipa, aby uprawni─ç grabie┼╝, tytu┼éowa┼éo si─Ö biskupami kamie┼äskimi. Pierwszy z nich przyw┼éaszczy┼é sobie tytu┼é nast─Öpuj─ůcy: ÔÇ×Filip, ksi─ů┼╝─Ö szczeci┼äski, pomorski, kaszubski i Wend├│w,┬áksi─ů┼╝─Ö Rugii, hrabia Gutzkowa,┬ábiskup kamie┼äski┬ái pan kraju lauenburgskiego i┬ábytowskiegoÔÇŁ.

9. Biskupstwo Kijowskie, ┼éaci┼äskie. Szereg biskup├│w kijowskich liczy si─Ö od Henryka, Dominikanina, w roku 1321. Nast─Öpni biskupi podobno byli tak┼╝e┬áDominikanie, kt├│rzy mieli sw├│j ko┼Ťci├│┼é w Kijowie i w tym ko┼Ťciele, bo nie by┼éo┬ákatedry, odprawiali swoje nabo┼╝e┼ästwo. W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo by┼é w┼éa┼Ťciwie fundatorem biskupstwa kijowskiego, kt├│re zalicza┼éo si─Ö do Litwy i by┼éo┬ánajm┼éodsze w hierarchii ko┼Ťcielnej. Po unii lubelskiej biskup kijowski wszed┼é do┬ásenatu Rzeczypospolitej. Kiedy za czas├│w W┼éadys┼éawa IV, po ustanowieniu wojew├│dztwa Czernihowskiego, katolicyzm zacz─ů┼é si─Ö szerzy─ç na Zadnieprzu, wtedy biskupi kijowscy pocz─Öli si─Ö tytu┼éowa─ç biskupami kijowskimi i┬áczernihowskimi, a nawet siewierskimi. Lecz gdy zapowiada┼éy si─Ö ┼Ťwietne czasy┬ádla biskupstwa, wypad┼éy rozruchy Chmielnickiego, kt├│re pokry┼éy popio┼éami┬áwi─Ökszo┼Ť─ç fundacyi i ko┼Ťcio┼é├│w. Traktatem grzymu┼étowskim z 1686 roku odpad┼é┬áostatecznie Kij├│w, w kt├│rym straci┼é biskup swoj─ů katedr─Ö. Biskup Za┼éuski, s┼éawny autor dzie┼éa┬áEpistolae historico familiares, zamierza┼é fundowa─ç katedr─Ö kijowsk─ů w Bia┼éejcerkwi, dla obronno┼Ťci miejsca, i robi┼é, co tylko m├│g┼é, ale zosta┼éa mu jeno ma┼éa cz─ůstka dyecezyi. Wojna turecka, najazdy tatarskie, bunty ch┼éopskie Paleja i rozboje hajdamackie burzy┼éy wszystko. Dopiero biskup Samuel O┼╝ga, w po┼éowie XVIII wieku, sta┼é si─Ö odnowicielem biskupstwa, przebudowawszy ko┼Ťci├│┼é parafialny w ┼╗ytomierzu na katedr─Ö dyecezyaln─ů. Drugi Za┼éuski, s┼éawny za┼éo┼╝yciel biblioteki narodowej w Warszawie, uregulowa┼é stosunki dyecezyalne, postanowi┼é archidyakonat czernihowski, odwiedzi┼é Kij├│w i Pieczary, z wielk─ů czci─ů przyjmowany przez metropolit─Ö┬áruskiego i gubernatora. Po roku 1798 biskupstwo kijowskie, po┼é─ůczone z cz─Ö┼Ťci─ů┬ádyecezyi ┼éuckiej, przybra┼éo nazw─Ö biskupstwa ┼╗ytomierskiego.┬á10. Metropolia Kijowska, ruska. Po zaprowadzeniu na Rusi wiary chrze┼Ťcija┼äskiej przez wielkiego ksi─Öcia kijowskiego W┼éodzimierza I, oko┼éo roku 989, hierarchia ko┼Ťcielna tam┼╝e sk┼éada┼éa si─Ö pierwotnie z jednego metropolity i sze┼Ťciu biskup├│w, z Grecyi przyby┼éych. Pierwszym metropolit─ů┬ákijowskim by┼é Micha┼é, rodem z Syryi, drugimLeonty, Grek, trzecim┬áTeopemt,┬ákt├│ry ochrzci─ç mia┼é ko┼Ťci Jarope┼éka i Olega, braci W┼éodzimierza, zmar┼éych w poga┼ästwie. Gdy metropolici kijowscy zacz─Öli cz─Ö┼Ťciej przesiadywa─ç we W┼éodzimierzu nad Kla┼║m─ů i w Moskwie, ni┼╝ w Kijowie, duchowie┼ästwo litewsko-ruskie, za spraw─ů wielkiego ksi─Öcia Wito┼éda, obra┼éo metropolit─ů kijowskim roku 1414 ihumena Grzegorza I i wy┼Ťwi─Öci┼éo go w Nowogr├│dku.┬áRozdzia┼é ten metropolii wschodniej na kijowsk─ů i moskiewsk─ů nast─ůpi┼é w roku┬á1415.

11. Biskupstwo Krakowskie. Za Jagiellon├│w biskup krakowski zasiada┼é trzecie miejsce z kolei w senacie, to jest szed┼é po prymasie i arcybiskupie lwowskim, a┬áprzed biskupem kujawskim. W roku 1443 Zbigniew Ole┼Ťnicki, biskup krakowski, kupi┼é od Wac┼éawa, ksi─Öcia cieszy┼äskiego, za 6.000 grzywien srebra ziemi─Ö i ksi─Östwo Siewierskie z prawami panuj─ůcego i wcieli┼é to ksi─Östwo do biskupstwa. Tym sposobem znaczenie biskupstwa znacznie podros┼éo, a biskupi krakowscy przyj─Öli odt─ůd tytu┼é ksi─ů┼╝─ůt siewierskich i u┼╝ywali go a┼╝ do upadku Rzeczypospolitej. By┼é to pierwszy biskup i pierwsze biskupstwo w Polsce z tytu┼éem ksi─ů┼╝─Öcym rzeczywistym. Biskup krakowski by┼é na Siewierzu w ca┼éem znaczeniu tego s┼éowa panuj─ůcym, mia┼é prawo miecza (jus gladii), w┼éasne wojsko, swoj─ů monet─Ö, swoje s─ůdownictwo, kanclerza i oddzielny dw├│r i rz─ůd ksi─ů┼╝─Öcy. Rzeczpospolita nic si─Ö w te rz─ůdy nie wdawa┼éa, zostawiaj─ůc moc┬áw┼éadzy r├│┼╝norodnym cia┼éom narodowym. Dyecezya krakowska z pocz─ůtku by┼éa┬áogromna, bo naprzyk┼éad w XIV wieku si─Öga┼éa od ┼Ül─ůska i rzeki Pilicy do Kamie┼äca podolskiego i za Karpaty, gdy┼╝ ziemia Spiska do niej jeszcze nale┼╝a┼éa. Biskupi krakowscy zwykle przesiadywali w Kielcach, I┼é┼╝y lub┬áBodzentynie, gdzie posiadali swoje pa┼éace, najcz─Ö┼Ťciej jednak w Kielcach. Gdy kapitu┼éy innych biskupstw wysy┼éa┼éy na trybuna┼é koronny po jednym deputacie,to krakowska wysy┼éa┼éa dw├│ch. Wed┼éug spisu, uczynionego w roku 1711, biskupstwo krakowskie dzieli┼éo si─Ö na sze┼Ť─ç archidyakonat├│w, z tych w krakowskim by┼éo ko┼Ťcio┼é├│w parafialnych 371, w sandomierskim 59, w┬ázawichostskim 167, w lubelskim 127 i w s─ůdeckim 208. Pierwsze uszczuplenie┬ádyecezyi nast─ůpi┼éo przy pierwszym rozbiorze kraju, wykrojono bowiem dla Galicyi z dyecezyi krakowskiej biskupstwo Tarnowskie. Dalej na sejmie┬áczteroletnim d┼║wigni─Öto nowe biskupstwo Lubelskie, do kt├│rego wcielono ca┼é─ů┬áwschodni─ů zawi┼Ťla┼äsk─ů przestrze┼ä dyecezyi krakowskiej, niemniej zniesiono w┼éadze ksi─ů┼╝─ůt Siewierskich. Biskup Feliks Turski by┼é ostatnim ksi─Öciem Siewierskim. Po utworzeniu kr├│lestwa Kongresowego i wolnego miasta Krakowa, dyecezya krakowska podzielona zosta┼éa raz jeszcze na dwa biskupstwa: Sandomierskie i Krakowskie. To ostatnie obejmowa┼éo┬áwojew├│dztwo krakowskie w Kongres├│wce (czyli p├│┼║niejsz─ů guberni─Ö Kieleck─ů)┬ái wolne miasto Krak├│w z jego okr─Ögiem.

12. Biskupstwo Kujawskie. Tradycye tego biskupstwa, si─Ögaj─ůce staro┼╝ytnej┬áKru┼Ťwicy, a w podaniach narodu wi─ů┼╝─ůce si─Ö z wprowadzeniem chrze┼Ťcija┼ästwa┬ádo Polski, przyczyni┼éy si─Ö zapewne, ┼╝e W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo podwoi┼é znaczenie tego biskupstwa, zr├│wnawszy jego prawa z prawami arcybiskupstwa gnie┼║nie┼äskiego. Dyecezya dzieli┼éa si─Ö na trzy archidyakonaty: kujawski, kru┼Ťwicki i pomorski. Znaczenie tego ostatniego podnios┼éo si─Ö, kiedy od roku 1638 przydzielono do biskupstwa kujawskiego dwa powiaty pomorskie: Lauenburski i Bytowski. Biskupi kujawscy mieszkali zwykle w Wolborzu pod┬áPiotrkowem, st─ůd ko┼Ťci├│┼é parafialny w Wolborzu rych┼éo si─Ö zmieni┼é w kolegiat─Ö. Na Pomorzu, od dawnych lat, biskup utrzymywa┼é sufragana gda┼äskiego, p├│┼║niej┬áprzyby┼é drugi sufragan pomorski. Po utworzeniu Kongres├│wki i ksi─Östwa┬áPozna┼äskiego w roku 1815, trzy dekanaty kujawskie: kru┼Ťwicki, gniewkowski i inowroc┼éawski, odpad┼éy do dyecezyi pozna┼äskiej, w Kongres├│wce za┼Ť dyecezya┬áKujawska obejmowa┼éa nowo utworzone wojew├│dztwo Kaliskie i przydzielony do niego, pod wzgl─Ödem duchownym, obw├│d W┼éoc┼éawski z wojew├│dztwa Mazowieckiego, a to g┼é├│wnie ze wzgl─Ödu na znajduj─ůc─ů si─Ö we W┼éoc┼éawku katedr─Ö kujawsk─ů. St─ůd posz┼éo i nazwanie biskupa i biskupstwa Kujawsko-kaliskiem.

13.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Lubelskie┬áutworzone zosta┼éo roku 1790 na sejmie wielkim,┬áprzez po┼é─ůczenie w jedn─ů dyecezy─Ö wojew├│dztwa lubelskiego, ziemi┬á┼üukowskiej i St─Ö┼╝yckiej z ziemi─ů Che┼émsk─ů. Opr├│cz katedry w Lublinie┬áposiada┼éo biskupstwo kollegiat─Ö w Zamo┼Ťciu.

14.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Lwowskie, ruskie, niepr─Ödko po upadku metropolii halickiej┬ástan─Ö┼éo za przywilejem kr├│l├│w polskich. Od Makarego Tuczapskiego, kt├│ry┬ázosta┼é w┼éadyk─ů w roku 1539 i podda┼é si─Ö zupe┼énie metropolicie kijowskiemu,┬ázaczyna si─Ö ci─ůg┼éy szereg rzeczywistych w┼éadyk├│w lwowskich. Metropolita kijowski po┼é─ůczy┼é w swojej osobie dwie metropolie, kijowska i halick─ů. W┼éadykowie lwowscy byli tedy z pocz─ůtku sufraganami metropolity┬ákijowskiego, jako metropolity Halicza, nied┼éugo atoli podnie┼Ťli si─Ö w┼éasn─ů moc─ů┬ána stopie┼ä dyecezyalnych w┼éadyk├│w, a ┼Ťw. Jur znowu, jak dawniej, zosta┼é rodzajem ich katedry.

15. Arcybiskupstwo Lwowskie, ┼éaci┼äskie. Kazimierz Wielki, zaj─ůwszy Ru┼Ť, pobudowa┼é w niej wiele ko┼Ťcio┼é├│w ┼éaci┼äskich, nast─Öpca za┼Ť jego, Ludwik W─Ögierski, prosi┼é Grzegorza XI o urz─ůdzenie hierarchii duchownej. W├│wczas papie┼╝ zes┼éa┼é na miejsce komisy─Ö z biskup├│w polskich w roku 1375, kt├│rzy postanowili arcybiskupstwo Halickie i podw┼éadne mu trzy biskupstwa: Przemyskie, W┼éodzimierskie i Che┼émskie. Jednocze┼Ťnie z postanowieniem tej┬áhierarchii, W┼éadys┼éaw, ksi─ů┼╝─Ö Opolski, namiestnik Rusi, kt├│ry nadal miasteczko┬áTusta┼ä arcybiskupom, pisa┼é do Rzymu z pro┼Ťb─ů, aby katedr─Ö metropolitaln─ů z Halicza przeniesiono do Lwowa, jako do miasta znaczniejszego i┬áobronniejszego. Halicz, m├│wi┼é, jest bez mur├│w i blisko Tatar├│w, jest ogniskiem┬ániezgody i t. d. Papie┼╝ pisa┼é do konsystorz├│w i biskup├│w polskich o rad─Ö, poczem do przeniesienia stolicy metropolitalnej przysz┼éo dopiero za┬áW┼éadys┼éawa Jagie┼é┼éy. Sze┼Ťciu arcybiskup├│w od roku 1375 siedzia┼éo w Haliczu, si├│dmy dopiero, Jan z Rzeszowa, zosta┼é od roku 1416 pierwszym arcybiskupem lwowskim. P├│┼║niej pod w┼éadz─Ö arcybiskupa lwowskiego dosta┼éy si─Ö jeszcze trzy nowe dyecezye: Kamieniecka, Kijowska i Bako┼äska, czyli Wo┼éoska, od┼é─ůczono┬áza to W┼éodzimiersk─ů, to jest p├│┼║niejsz─ů ┼éuck─ů, do metropolii Gnie┼║nie┼äskiej.┬áArcybiskupami lwowskimi bywali: Grzegorz z Sanoka, Jan D┼éugosz, Jan DymitrSolikowski, znakomici uczeni i gorliwi pasterze. Gdy za arcybiskupa Wac┼éawa Sierakowskiego Lw├│w dosta┼é si─Ö pod panowanie austryackie, arcybiskup┬álwowski otrzyma┼é tytu┼é prymasa Galicyi i Lodomeryi i, jako taki, prezydowa┼é na┬ásejmach krajowych obyczajem polskim. Ale po ┼Ťmierci arcybiskupa Pischteka, wskutek przedstawie┼ä namiestnika Stadiona, czczy ten tytu┼é dany by┼é metropolicie ruskiemu. Od roku 1375 po schy┼éek wieku XIX na stolicy metropolitalnej w Haliczu i wie Lwowie zasiada┼éo arcybiskup├│w ┼éaci┼äskich 42.┬áJeden z pierwszych, Jak├│b Ruchem, herbu Strzemi─Ö, arcybiskup jeszcze halicki,┬ájest b┼éogos┼éawionym.

16. Arcybiskupstwo Lwowskie, ruskie, czyli metropolia halicka, lwowska,┬ápowsta┼éo w wieku XIV, w├│wczas, kiedy Ru┼Ť posz┼éa w podzia┼é mi─Ödzy Polsk─Ö i Litw─Ö. Biskupi haliccy i przedtem, ze wzgl─Ödu na oddalenie Kijowa, zacz─Öli si─Ö┬ánazywa─ç metropolitami Rusi Czerwonej, mianowicie przez ca┼éy wiek XIII. Kazimierz Wielki dla Rusi Czerwonej postanowi┼é metropoli─Ö halick─ů nad biskupstwami ruskiemi: Che┼émskiem, Turowskiem, Przemyskiem i W┼éodzimierskiem. Wobec patryarchatu ca┼éej Rusi, metropolia halicka na pocz─ůtku XV wieku ustaje, zosta┼é tylko biskup halicki obrz─ůdku ruskiego, a metropolita dla Rusi w Kijowie. Potem i biskupstwo halickie usta┼éo, przeniesione do Lwowa. Dopiero pod rz─ůdami Austryi, po ┼Ťmierci biskupa Miko┼éaja Skorody┼äskiego w roku 1805 ustanowiona zosta┼éa grecko-katolicka metropolia, czyli arcybiskupstwo unickie we Lwowie, a pierwszym┬áarcybiskupem Lwowskim by┼é Antoni Angie┼é┼éowicz od roku 1806 do zgonu w┬ároku 1814, drugim Lewicki od roku 1816 do 1858.

17.┬á┬á┬á┬áArcybiskupstwo Lwowskie, ormia┼äskie. Kazimierz Wielki, zar─Öczaj─ůc
Ormianom prawa i swobody, oraz wolno┼Ť─ç religii katolickiej, obrz─ůdkiem i

j─Özykiem ormia┼äskim sprawowanej, wyznaczy┼é w roku 1367 Lw├│w na stolic─Ö┬áich biskupa, kt├│rym by┼é od roku 1365 ÔÇ×Jan ze krwi kr├│lewskiejÔÇŁ. Za Zygmunt├│w┬ágminy ormia┼äskie by┼éy na Rusi Czerwonej, Podolu, Wo┼éyniu, Litwie i w┬áksi─Östwach Naddunajskich. Za Niesieckiego by┼éo jeszcze ko┼Ťcio┼é├│w ormia┼äskich┬á16; we Lwowie, opr├│cz katedry, by┼éy jeszcze dwa probostwa: ┼Ťw. Anny i ┼Ťw. Krzy┼╝a, w Kamie┼äcu podolskim trzy, i po jednem w ┼üucku, Zamo┼Ťciu, Horodence, ┼Üniatynie, Brze┼╝anach, Stanis┼éawowie, Ty┼Ťmienicy, Z┼éoczowie, Jaz┼éowcu i ┼üy┼Ťcu.

18.    Biskupstwo Łuckie, łacińskie, założone roku 1375 przez Ludwika
węgierskiego we Włodzimierzu na Wołyniu, nazywało się pierwej

w┼éodzimierskiem, dopiero czwarty z kolei biskup wo┼éy┼äski, Andrzej ze Sp┼éawki,┬áprzeni├│s┼é katedr─Ö z W┼éodzimierza do ┼üucka. By┼éo we W┼éoszech biskupstwo, zwane┬álucensis, dla odr├│┼╝nienia wi─Öc od tamtego papie┼╝ poleci┼é nazywa─ç ┼üuck po ┼éacinie┬áLuceoria┬ái st─ůd biskupstwo, kt├│re powinno by┼éo nazywa─ç si─Ö tak┼╝e┬álucensis, nazwano┬áluceoriensis.┬áBiskup ┼éucki przed rokiem 1569 zasiad┼é w senacie litewskim, po unii za┼Ť lubelskiej zaj─ů┼é w senacie koronnym miejsce po biskupie warmi┼äskim, z kt├│rym mia┼é jednak┼╝e alternat─Ö sejmow─ů. Dyecezya ┼éucka odznacza┼éa si─Ö nadzwyczajn─ů swoj─ů rozleg┼éo┼Ťci─ů, obejmowa┼éa bowiem z┬áczas├│w litewskich ca┼ée wojew├│dztwa: Wo┼éy┼äskie, Brzesko-litewskie, Podlaskie┬ái Brac┼éawskie, jednem s┼éowem pas ziemi, sto mil d┼éugi, pocz─ůwszy od granicy prusko-podlaskiej, ko┼éo Rajgrodu i Augustowa, a sko┼äczywszy w stepach na Pobere┼╝u. Najwi─Öcej mia┼éa w sobie ksi─Östw ruskich i litewskich, oraz moc ksi─ů┼╝─ůt, jako to: Ostrogskich, Zas┼éawskich, Zbaraskich, Wi┼Ťniowieckich,┬áPoryckich, Dubrowickich, Koreckich, Klewa┼äskich, O┼éyckich, Koszyrskich i t.┬ád. Dwa w niej by┼éy probostwa infu┼éackie: w O┼éyce i w Kodniu, i dw├│ch oficya┼é├│w: ┼éucki i brzeski. Dekanat├│w by┼éo 13, zasiada┼éo za┼Ť pra┼éat├│w dziewi─Öciu w kapitule, kt├│ra dwa razy na rok si─Ö zbiera┼éa, co rok za┼Ť obiera┼éa jednego cz┼éonka na trybuna┼é koronny. Po drugim podziale kraju prawie ca┼éa┬ádyecezya dosta┼éa si─Ö za kordon rosyjski i rozdwoi┼éa na cz─Ö┼Ť─ç ┼éuck─ů w cesarstwie┬ái brzesk─ů w Kongres├│wce. W cz─Ö┼Ťci polskiej zosta┼é biskup, s┼éawny dziejopis,┬áAdam Naruszewicz, kt├│ry zleci┼é zarz─ůd cz─Ö┼Ťci zakordonowej Cieciszowskiemu,┬ábiskupowi kijowskiemu. ÔÇô Biskupi ┼éuccy podlegali najprz├│d zwierzchnictwu arcybiskup├│w lwowskich, potem gnie┼║nie┼äskich, a po drugim rozbiorze mohilewskich. W roku 1798 nuncyusz Litto z dw├│ch dyecezyi: Kijowskiej i zakordonowej ┼üuckiej, zwi─ůza┼é now─ů, ┼╗ytomiersk─ů. W┼éa┼Ťciwie ┼╝adna z tych dyecezyi nie upad┼éa, tylko odt─ůd mia┼éy nazw─Ö ┼éucko-┼╝ytomierskiej i jednego biskupa ┼éucko-┼╝ytomierskiego, kt├│ry mia┼é dwie katedry: w ┼üucku i w ┼╗ytomierzu, i dwie kapitu┼éy katedralne. By┼éo te┼╝ dw├│ch sufragan├│w: ┼éucki i ┼╝ytomierski, a od konkordatu z roku 1847 i trzeci, kijowski.

19.┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo ┼üuckie, ruskie, istniej─ůce od pocz─ůtku wieku XIII, mia┼éo┬ákatedr─Ö swoj─ů, zbudowan─ů przez ksi─Öcia litewskiego, Lubarta, na zamku ┼éuckim,┬áw kt├│rej znajdowa┼é si─Ö gr├│b samego Lubarta i groby wielu innych ksi─ů┼╝─ůt litewskich i ruskich. Pierwszym biskupem unickim w ┼üucku by┼é Eustachy Mali┼äski, zmar┼éy w roku 1620, ostatnim Jan Krassowski od roku 1826.

20.┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo mohilewskie, dysunickie, za┼éo┼╝one przez kr├│la W┼éadys┼éawa IV,┬áprzezywa┼éo si─Ö rozmaicie od miast: Mohilewa (bia┼éoruskiego), M┼Ťcis┼éawia, Orszy i Witebska, do kt├│rych rozci─ůga┼éo swoj─ů jurysdykcy─Ö. Zwa┼éo si─Ö tak┼╝e wog├│le bia┼éoruskiem (obacz┬ábiskupstwo bia┼éoruskie).

21.┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Pi┼äskie, ruskie. Na Polesiu bywali zdawna w┼éadykowie┬áturowscy, ale gdy ustali, Wito┼éd, wielki ksi─ů┼╝─Ö litewski, d┼║wign─ů┼é biskupstwo

Pi┼äskie, do kt├│rego przy┼é─ůczy┼é dawne Turowskie, tak, ┼╝e w┼éadykowie pocz─Öli si─Ö┬ánazywa─ç: pi┼äscy i turowscy. Z pocz─ůtku w┼éadyk├│w pi┼äskich nazywano tylko turowskimi, potem Pi┼äsk wzi─ů┼é g├│r─Ö nad Turowem. Szereg w┼éadyk├│w pi┼äskich rozpoczyna si─Ö z pocz─ůtkiem wieku XV. Uni─Ö przyj─ů┼é Leoncyusz Po┼éczycki w Brze┼Ťciu roku 1589. Po upadku Rzeczypospolitej biskupstwo Pi┼äskie zosta┼éo zniesionem. Istnia┼éo cztery wieki. Ostatnim biskupem pi┼äskim i turowskim by┼é J├│zefat Bu┼éhak.

22.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo P┼éockie, ┼éaci┼äskie. Opr├│cz pra┼éat├│w zasiada┼éo w kapitule p┼éockiej 24 kanonik├│w, a ka┼╝dy prymas polski by┼é z urz─Ödu pierwszym┬ákanonikiem p┼éockim. ┼Üwietne to bardzo stanowisko biskup├│w p┼éockich za┬áudzielnego ksi─Östwa mazowieckiego, powi─Ökszy┼éo si─Ö jeszcze po wcieleniu┬áMazowsza do Korony. Je┼╝eli dawniej biskup rozpo┼Ťciera┼é w┼éadz─Ö w rozdrobnionych dzielnicach Mazowsza i, niby prymas mazowiecki, rz─ůdzi┼é krajem w czasie ma┼éoletno┼Ťci ksi─ů┼╝─ůt lub pierwszym by┼é ich doradc─ů, to w Polsce wst─ůpi┼é do senatu, bywa┼é kanclerzem, post─Öpowa┼é na biskupstwo krakowskie, a nawet na prymasostwo. Biskupami p┼éockimi bywali ksi─ů┼╝─Öta┬ámazowieccy, a nawet kr├│lewicze polscy. Proboszcz p┼éocki, J─Ödrzej Opali┼äski, w roku 1598 przyw┼éaszczy┼é sobie tytu┼é ksi─Öcia sielu┼äskiego na zasadzie rozleg┼éych d├│br sielu┼äskich, nale┼╝─ůcych do probostwa, i bawi┼é si─Ö naprawd─Ö w udzielno┼Ť─ç,┬árz─ůdz─ůc drobn─ů szlacht─ů sielu┼äsk─ů. Biskupi p┼éoccy przesiadywali zwykle w Pu┼étusku, a Hieronim Szeptycki w po┼éowie XVIII wieku przyj─ů┼é tytu┼é ksi─Öcia pu┼étuskiego. W roku 1762 biskupstwo p┼éockie liczy┼éo 16 dekanat├│w i 311 ko┼Ťcio┼é├│w.

23. Biskupstwo Pozna┼äskie. Kapitu┼éa pozna┼äska sk┼éada┼éa si─Ö z 10 pra┼éat├│w (proboszcz, dziekan, trzech archidyakon├│w, kantor, kustosz, scholastyk,┬ákanclerz) i 24 kanonik├│w. Na zwyczajne posiedzenia zbiera┼éa si─Ö co tydzie┼ä, na┬ánadzwyczajne dwa razy do roku. Sufragana znajdujemy ju┼╝ w roku 1469, ko┼Ťcio┼é├│w parafialnych w wieku XVIII liczy┼éa dyecezya pozna┼äska 590. Po┬ádrugim podziale ca┼ée biskupstwo Pozna┼äskie, pr├│cz Warszawy, dosta┼éo si─Ö pod┬ápanowanie kr├│la pruskiego. Gdy wkr├│tce potem rz─ůd pruski, zaj─ůwszy Warszaw─Ö, utworzy┼é biskupstwo Warszawskie, dyecezya pozna┼äska straci┼éa┬áWarszaw─Ö ostatecznie. Bulla papieska z roku 1821, urz─ůdzaj─ůc na nowo ko┼Ťci├│┼é┬ákatolicki w Prusiech z resztek dw├│ch dyecezyi: Pozna┼äskiej i Gnie┼║nie┼äskiej, utworzy┼éa jedn─ů z zachowaniem oddzielnych kapitu┼é i katedr pod rz─ůdem┬ájednego pasterza, kt├│ry nazywa si─Ö arcybiskupem pozna┼äskim i gnie┼║nie┼äskim.┬áW skutku tej┼╝e bulli trzy dekanaty arcybiskupstwa Gnie┼║nie┼äskiego: kami┼äski,┬átucholski i cz┼éuchowski, odesz┼éy do biskupstwa Che┼émi┼äskiego, przyby┼éy za┼Ť od┬ábiskupstwa Kujawskiego: kru┼Ťwicki, inowroc┼éawski i gniewkowski.

24.┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Przemyskie, ┼éaci┼äskie. Ko┼Ťci├│┼é katedralny za┼éo┼╝y┼é tu dopiero W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo. W senacie Polski jagiello┼äskiej biskup przemyski siedzia┼é ├│smy z rz─Ödu, ni┼╝ej warmi┼äskiego, a przed che┼émi┼äskim, po unii lubelskiej┬ásiedzia┼é mi─Ödzy ┼éuckim a ┼╝mudzkim. Dekanat├│w liczy┼éa dyecezya 9: przemyski, mo┼Ťciski, kro┼Ťnie┼äski, dynowski, samborski, jaros┼éawski, rzeszowski, sanocki ile┼╝ajski. Biskupi przemieszkiwali pospolicie w mie┼Ťcie Brzozowie. Przez swych, wysoko wykszta┼éconych biskup├│w, Piotra z Bnina i Andrzeja Krzyckiego, Przemy┼Ťl w swoim czasie by┼é siedliskiem wykszta┼écenia humanitarnego. W roku 1772 przesz┼éa dyecezya pod rz─ůdy austryackie.

25.┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Przemyskie, ruskie. Biskupi przemyscy nosili zwykle drugie┬ámiano biskup├│w Samborskich. Poniewa┼╝ tolerancya religijna w Rzeczypospolitej nie narzuca┼éa dysunitom unii, widzimy wi─Öc w dyecezyi przemyskiej, tak, jak we wszystkich prawie innych na Rusi, po dw├│ch biskup├│w, jednocze┼Ťnie rz─ůdz─ůcych, ka┼╝dy swoj─ů owczarni─ů. Unici mieli biskupa swego, dysunici za┼Ť w┼éadyk─Ö, kt├│ry do unii nie przyst─ůpi┼é. Taki stan┬ápodw├│jnego ko┼Ťcio┼éa trwa┼é w dyecezyi przemyskiej, od roku 1612, ca┼ée lat 80. Ostatnimi wsp├│┼ézawodnikami byli: Ma┼éachowski, unita, i Winnicki, dysunita.┬áGdy Ma┼éachowski w roku 1692 umar┼é, Winnicki przyst─ůpi┼é do unii i tym┬ásposobem rozdwojenie usun─ů┼é.

26.    Biskupstwo Smoleńskie, łacińskie. Król Zygmunt III, dobywszy
Smoleńska, w roku 1611 założył tamże osobne biskupstwo smoleńskie,

┼éaci┼äskie. Sejm zatwierdzi┼é t─Ö fundacy─Ö i roku 1618 przeznaczy┼é dobra na utrzymanie biskupa. Przez lat atoli 20 rz─ůdzili t─ů dyecezy─ů administratorowie. Dopiero W┼éadys┼éaw IV, po nowej wojnie smole┼äskiej, ustaliwszy w tamtych┬ástronach granice Rzeczypospolitej, wprowadzi┼é na biskupstwo roku 1637 Piotra┬áParczewskiego. Biskup smole┼äski, jako najm┼éodszy, zasiad┼é ostatnie, to jest siedmnaste, miejsce w senacie duchownym; wcielony do metropolii gnie┼║nie┼äskiej (r. 1633), liczy┼é si─Ö do senator├│w litewskich i by┼é te┼╝ tylko naznaczany z po┼Ťr├│d Litwin├│w. Po odpadni─Öciu Smole┼äska w roku 1667 do Rosyi, ca┼éa dyecezya sk┼éada┼éa si─Ö z czterech parafij katolickich i nie mia┼éa ju┼╝ kapitu┼éy ani katedry, alumni smole┼äscy wychowywali si─Ö w seminaryum kras┼éawskiem w Inflantach polskich, biskupi mieszkali w Warszawie, gdzie sejm Mokronowskiego wyznaczy┼é im wsparcia rocznego z┼ép. 20.000. W roku 1788 zosta┼é biskupem smole┼äskim uczony autor historyi narodu polskiego, Naruszewicz, nast─Öpca za┼Ť jego, Tymoteusz Gorze┼äski, by┼é ostatnim, a z kolei kanonicznie o┼Ťmnastym biskupem Smole┼äskim, mianowany w roku 1805 biskupem pozna┼äskim.

27.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo Warmi┼äskie, za┼éo┼╝one w Prusiech krzy┼╝ackich, roku 1243,┬ázachowuj─ůc w pewnej mierze niepodleg┼éo┼Ť─ç udzielnego ksi─Östwa, rz─ůdzonego┬áprzez biskup├│w, pozostawa┼éo pod zwierzchnictwem Zakonu krzy┼╝owego przez lat 223, to jest do roku 1466, w kt├│rym, po wojnie trzynastoletniej Kazimierza Jagiello┼äczyka, po┼é─ůczy┼éo si─Ö dobrowolnie z Polsk─ů i nale┼╝a┼éo do niej przez lat 306, to jest do pierwszego podzia┼éu (1772), przez kt├│ry dosta┼éo si─Ö pod panowanie pruskie Hohenzollern├│w. Przez traktat toru┼äski roku 1466 i uni─Ö ziem pomorsko-pruskich z Polsk─ů, biskupi warmi┼äscy zyskali bardzo wiele, bo pozbywali si─Ö uci─ů┼╝liwego zwierzchnictwa Zakonu, a stawali si─Ö niby prymasami polskiego Pomorza, prezyduj─ůc z urz─Ödu na ÔÇ×genera┼éach pruskichÔÇŁ, czyli sejmach prowincyi, z┼éo┼╝onej z trzech wojew├│dztw: pomorskiego, che┼émi┼äskiego i malborskiego, do kt├│rego i ksi─Östwo Warmi┼äskie si─Ö zalicza┼éo. Uk┼éadem piotrkowskim z roku 1512 zawarowano, ┼╝e po ┼Ťmierci ka┼╝dego biskupa kapitu┼éa prze┼Ťle kr├│lowi ca┼ékowit─ů list─Ö swoich cz┼éonk├│w, ┼╝e z tej listy kr├│l naznaczy cztery osoby, z kt├│rych znowu kapitu┼éa wybierze sobie biskupa. Hozyusz wysoko podni├│s┼é znaczenie biskupstwa Warmi┼äskiego, pierwszy by┼é na tej katedrze kardyna┼éem. Po nim szli kardyna┼éowie, synowiec kr├│la Stefana, J─Ödrzej Batory, i kr├│lewicz Jan Olbracht, syn Zygmunta III. Czwartym kardyna┼éem na tej katedrze by┼é Micha┼é Radziejowski. Kiedy biskupstwo Sambie┼äskie w Prusiech krzy┼╝ackich przyj─Ö┼éo luteranizm, biskup warmi┼äski┬áobj─ů┼é w┼éadz─Ö duchown─ů nad pozosta┼éymi tam katolikami i, dodawszy sobie tytu┼é┬ásambie┼äskiego, przybra┼é do swojej dyecezyi Kr├│lewiec i rozszerzy┼é j─ů a┼╝ po Niemen. Dyecezya niewielka mia┼éa w roku 1762 ko┼Ťcio┼é├│w 90. Ostatnim┬ábiskupem nominacyi polskiej by┼é g┼éo┼Ťny pisarz, uczony i poeta, Ignacy Krasicki,┬áz porz─ůdku, to jest od 1243 roku, trzydziesty ├│smy biskup warmi┼äski, przeniesiony w roku 1795, przez kr├│la pruskiego, na arcybiskupstwo┬ágnie┼║nie┼äskie.

28.    Biskupstwo Wendeńskie, łacińskie. Stefan Batory, po zawarciu pokoju z
Moskw─ů w roku 1582, odzyskawszy Inflanty, kt├│re si─Ö dobrowolnie podda┼éy
Zygmuntowi Augustowi, urz─ůdzaj─ůc ten kraj z Janem Zamojskim i Jerzym
Radziwiłłem, kardynałem biskupem wileńskim, postanowił jedno na całe
Inflanty biskupstwo, które nazwał wendeńskim od miasta Wendenu, po

┼éotewsku zwanego Kie┼Ť, nad rzek─ů Aa, gdzie znajdowa┼éa si─Ö katedra. Pierwszym biskupem by┼é mianowany s┼éawny filolog, starzec, J─Ödrzej Patrycy Nidecki. Gdy┬ájednak┼╝e Wenden wpada┼é cz─Östo w r─Öce Szwed├│w, biskupi wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç swoich rz─ůd├│w przep─Ödzali w Polsce. Od roku 1622 Szwedzi ju┼╝ nog─ů nie wyszli z Inflant. Szenking (nast─Öpca Nideckiego), za kt├│rego (r. 1621) biskupstwo wende┼äskie przy┼é─ůczone zosta┼éo do metropolii gnie┼║nie┼äskiej, nie doczeka┼é si─Ö ju┼╝ powrotu do katedry i umar┼é w opactwie sulejowskiem.

29.┬á┬á┬á┬áBiskupstwo wile┼äskie, ┼éaci┼äskie, za┼éo┼╝one roku 1387, w stolicy Litwy, po przyj─Öciu wiary chrze┼Ťcija┼äskiej przez W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼é─Ö. Kr├│lowa Jadwiga wiele si─Ö tak┼╝e przyczyni┼éa do fundacyi namow─ů i nak┼éadem. Poniewa┼╝ Litwa nie mia┼éa jeszcze ┼╝adnej cywilizacyi ani zak┼éad├│w naukowych, ta pani zacna, mi┼éuj─ůca sw├│j nar├│d, znacznym kosztem za┼éo┼╝y┼éa w Pradze czeskiej, jakopierwszorz─Ödnem ognisku naukowem Europy, burs─Ö dla utrzymania dwudziestu┬áucz─ůcych si─Ö m┼éodych Litwin├│w. Tym sposobem pierwsze gruntowniejsze┬ápromienie ┼Ťwiat┼éa zawdzi─Öcza┼éa Litwa szlachetnej wnuczce Piast├│w. Dobrogost,┬ábiskup pozna┼äski, upowa┼╝niony zosta┼é bull─ů papiesk─ů (12. marca 1387 r.) do urz─ůdzenia biskupstwa litewskiego i postanowienia biskupa. Pierwszym biskupem litewskim za Jagiellon├│w zosta┼é Polak, Andrzej Wasilko. Katedr─Ö wystawiono w pobli┼╝u g├│ry zamkowej wile┼äskiej pod nazwaniem patrona┬áPolski, ┼Ťw. Stanis┼éawa, Litwa bowiem, w├│wczas ┼Ťwi─Ötych swoich jeszcze mie─ç┬ánie mog┼éa. Biskupstwo by┼éo niezmiernie wielkie, bo obejmowa┼éo ca┼é─ů Litw─Ö,┬áp├│┼║niej bowiem dopiero nasta┼éo ┼╝mudzkie i podzieli┼éo si─Ö z wile┼äskiem. Biskup┬áwile┼äski zaj─ů┼é pierwsze miejsce w senacie litewskim, a dyecezya jego, podzielona na 26 dekanat├│w, rozci─ůga┼éa si─Ö od granic Mazowsza do D┼║winy i Dniepru. Biskupstwo Wile┼äskie, poniewa┼╝ nie by┼éo arcybiskupstwem, musia┼éo zatem podlega─ç w┼éadzy metropolitalnej gnie┼║nie┼äskiej. Zygmunt Stary w przywileju z roku 1508, oznaczy┼é og├│ln─ů liczb─Ö pra┼éat├│w i kanonik├│w wile┼äskich na 18. Ko┼Ťcio┼é├│w i altaryi by┼éo za Niesieckiego 440; kapitu┼éa mia┼éa za herb trzy korony, jak krakowska, na trybuna┼é litewski wybiera┼éa a┼╝ dw├│ch deputat├│w. Obszerno┼Ť─ç dyecezyi by┼éa powodem, ┼╝e wcze┼Ťnie bardzo biskupi u┼╝ywa─ç zacz─Öli sufragan├│w, kt├│rych by┼éo trzech a od roku 1798 czterech: wile┼äski, trocki, kurlandzki i brzeski. Samo Wilno liczy┼éo sze┼Ť─ç parafij, a ko┼Ťcio┼é├│w wszystkich, opr├│cz kaplic, 22. Na konfederacyi┬ágeneralnej za bezkr├│lewia, w roku 1764, stan─Ö┼éa formalna uchwa┼éa, ┼╝eby prosi─ç┬ástolic─Ö apostolsk─ů o podniesienie Wilna na arcybiskupstwo. (Gdy roku 1772 cz─Ö┼Ť─ç biskupstwa wile┼äskiego zad┼║wi┼äska i zadnieprska odpad┼éa do Rosyi, cesarzowa Katarzyna II ukazem z dnia 14. grudnia 1772 roku ustanowi┼éa dla tych ziem biskupstwo bia┼éoruskie, zamienione roku 1783 na archidyecezy─Ö mohylewsk─ů. Roku 1793 wcielono do tej archidyecezyi anektowane wojew├│dztwo mi┼äskie. Roku za┼Ť 1798 z woli cesarza Paw┼éa, przyby┼éy na jego┬ákoronacy─Ö z Rzymu nuncyusz Litta zorganizowa┼é w obr─Öbie ├│wczesnej gubernii mi┼äskiej dyecezy─Ö mi┼äsk─ů, kt├│ra istnia┼éa do roku 1869). Po roku 1847 dyecezya wile┼äska rozci─ůga┼éa si─Ö na dwie gubernie: wile┼äsk─ů i grodzie┼äsk─ů. W wile┼äskiej┬áby┼éo parafii 197, w grodzie┼äskiej 127.

30. Biskupstwo ┼╗mudzkie, zwane po ┼éacinie┬ásamogitiensis,┬ámednicensis, za┼éo┼╝one by┼éo przez W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼é─Ö. Po sejmie horodelskim roku 1413┬áprzyjecha┼é Jagie┼é┼éo z Wito┼édem na ┼╗mud┼║, ┼Ťwie┼╝o odzyskan─ů od Krzy┼╝ak├│w, i w Miednikach zgaszono ┼Ťwi─Öty ogie┼ä pogan, pozabijano czczone przez nich w─Ö┼╝e i┬ápoburzono ba┼éwochwalcze o┼étarze. Wkr├│tce w tem siedlisku ba┼éwochwalstwa ┼╝mudzkiego stan─ů┼é ko┼Ťci├│┼é parafialny pod wezwaniem ┼Ťw. m─Öczennik├│w: Aleksandra, Ewancyusza i Teodula, a za nim o┼Ťm ko┼Ťcio┼é├│w innych w r├│┼╝nych stronach ┼╗mudzi. W Roku 1416 sob├│r konstancye┼äski zatwierdzi┼é fundacy─Ö biskupstwa ┼╗mudzkiego, podleg┼éego metropolii Gnie┼║nie┼äskiej. W roku 1417 zjechali do Miednik: Jan Rzeszowski, biskup lwowski, i Piotr Krakowczyk,┬ábiskup wile┼äski, i tam po┼Ťwiecili ma┼éy ko┼Ťci├│┼é katedralny i pierwszego biskupa.┬áPierwiastkowo by┼éo przy katedrze sze┼Ťciu kanonik├│w skromnie uposa┼╝onych, bo kraj posiada┼é nader ma┼éo ludno┼Ťci i pieni─Ödzy. Jeszcze w roku 1555 katedra by┼éa postawiona z drzewa, dopiero kiedy si─Ö spali┼éa, Kazimierz Pac, biskup ┼╝mudzki, w┼éasnym kosztem wybudowa┼é w roku 1691 katedr─Ö dzisiejsz─ů. Przed uni─ů roku 1569 biskup ┼╝mudzki zasiada┼é drugie miejsce w senacie litewskim, a po unii w senacie polskim siedzia┼é miedzy biskupem przemyskim i che┼émi┼äskim. Seminaryum dyecezyalne w Kro┼╝ach za┼éo┼╝y┼é oko┼éo roku 1570 biskup Pi─Ötkiewicz. Miasteczko Miedniki, w kt├│rem znajduje si─Ö, katedra, nazywane jest tak┼╝e Worniami. Biskupstwo w roku 1794 przesz┼éo pod┬ápanowanie rosyjskie, skutkiem za┼Ť konkordatu z roku 1847 dyecezya zamkni─Öt─ů┬ázosta┼éa w granicach dw├│ch gubernii: kowie┼äskiej i kurlandzkiej; w gubernii kowie┼äskiej jest dekanat├│w 17, w Kurlandzkiej 2 (kuro┼äski i semigalski).

Główniejsze zakony i klasztory za Jagiellonów i królów obieralnych.

Benedyktyni. W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo z kr├│low─ů Jadwig─ů sprowadzi┼é Benedyktyn├│w s┼éowia┼äskich do Krakowa. Wito┼éd roku 1405 za┼éo┼╝y┼é opactwo benedykty┼äskie w Starych Trokach i sprowadzi┼é do niego zakonnik├│w z Ty┼äca. Mazowsze, poniewa┼╝ nie posiada┼éo pa┼äskich fortun, wi─Öc te┼╝ i w fundacye klasztorne by┼éo ubogiem. Mia┼éo np. wog├│le tylko dwa opactwa: Kanonik├│w┬álatera┼äskich w Czerwi┼äsku i Benedyktyn├│w w samem mie┼Ťcie P┼éocku, nie licz─ůc┬áprobostwa Benedyktyn├│w lubi┼äskich z Wielkopolski w Je┼╝owie. Benedyktyni p┼éoccy, wskutek rozkazu papieskiego w roku 1781, oddali sw├│j ko┼Ťci├│┼é i klasztor na u┼╝ytek seminaryum dyecezyalnego, otrzymali za┼Ť w roku 1802 na w┼éasno┼Ť─ç klasztor po Jezuitach w Pu┼étusku. By┼é to ostatni klasztor benedykty┼äski w Kr├│lestwie, kt├│ry do roku 1830 mia┼é szko┼é─Ö, a w roku 1864 zosta┼é zniesiony. W Wielkiem Ksi─Östwie Litewskiem, opr├│cz klasztoru w Starych Trokach, mieli Benedyktyni drugi w Horodyszczu pod Pi┼äskiem, fundowany r. 1659, trzeci pod Nie┼Ťwie┼╝em ┼Ťwi─Ötego Krzy┼╝a, za┼éo┼╝ony roku 1673, czwarty w Mi┼äsku z roku 1700. Dzia┼éalno┼Ť─ç cywilizacyjna zakonu Benedykty┼äskiego od wieku XIV bardzo podupad┼éa i dopiero niejakie starania oko┼éo jej pod┼║wigni─Öcia widzimy w roku 1709, przez za┼éo┼╝enie┬ákongregacyi benedykty┼äsko-polskiej. W roku 1815 uleg┼éo zniesieniu opactwo Tynieckie,kt├│re si─Ö pod panowanie Austryi dosta┼éo, a roku 1819 ten┼╝e sam los spotka┼é dwa┬áopactwa w Kr├│lestwie: ┼Ťwi─Ötokrzyskie i Sieciechowskie.┬áCystersi. Pomi─Ödzy klasztorami cysterskimi w wieku XV kwit┼é szczeg├│lniej┬ástaro┼╝ytny konwent w Mogile. ┼╗yj─ůcy w├│wczas dwaj zakonnicy, Miko┼éaj i Jerzy┬áz Sambora, ozdabiali r─Ökopisy miniaturami. W kronice opactwa mogilskiego przechowa┼éa si─Ö wiadomo┼Ť─ç o zaci─Ötym sporze w kwestyi praw klasztoru pomi─Ödzy kr├│lem Kazimierzem Jagiello┼äczykiem a opatem mogilskim, Hirszbergiem. Po roku 1793 widzimy prowincy─Ö Cysters├│w polskich┬ápodzielon─ů. Odt─ůd w cz─Ö┼Ťci, odpad┼éej do Austryi, le┼╝a┼éy klasztory: j─Ödrzejowski,┬ásulejowski, w─ůchocki, koprzywnicki, mogilski i szczyrzycki, stanowi─ůce prowincy─Ö, tak zwan─ů ÔÇ×obojga GalicyiÔÇŁ. W prowincyach, zabranych przez Prusy, pozosta┼éo nieco wi─Öcej klasztor├│w, to jest Bledzew, Koronowo, L─ůd, Obra, Oliwa, O┼éobok, Owi┼äsko, Parady┼╝, Pelplin, Przem─Öt i W─ůgrowiec,┬ásk┼éadaj─ůcych prowincy─Ö Prus i Polski. Kasata Cysters├│w w Kr├│lestwie Polskiem┬ánast─ůpi┼éa w roku 1819. Na Litwie po roku 1832 zosta┼é tylko jeden klasztor w┬áKimbar├│wce. W Prusiech poznoszono klasztory i opactwa cysterskie w latach┬á1823 do 1836. Pozosta┼éy tylko w Galicyi dwa klasztory m─Öskie w Mogile i Szczyrzycu.

Augustyanie, czyli┬áKanonicy regularni ┼Ťwi─Ötego Augustyna┬áwprowadzeni┬ázostali do dawnej Polski przy ko┼äcu wieku XIII. Najpierwszy klasztor wystawi┼é┬áim na Pomorzu w Chojnicach ksi─ů┼╝─Ö pomorski ┼Üwi─Ötope┼ék (roku 1265).┬áPrzemys┼éaw wybudowa┼é dwa klasztory: W Starogrodzie i Bydgoszczy (r. 1295).┬áKazimierz Wielki wzni├│s┼é trzy ┼Ťwi─ůtynie temu zgromadzeniu: w Krakowie (r. 1348), w Wieluniu (r. 1350) i w Olkuszu (r. 1369). Ziemowit, ksi─ů┼╝─Ö Mazowiecki, wsp├│┼éczesny Kazimierzowi Wielkiemu, fundowa┼é klasztory: w Warszawie, Rawie i Ciechanowie. Spytek, wojewoda krakowski, roku 1381 wystawi┼é klasztor w Ksi─ů┼╝u. Opr├│cz tych, mieli jeszcze Augustyanie klasztory, za┼éo┼╝one w wieku XV: w Pil┼║nie, Reszlu i Parczowie. W wieku XVI: w Krasnym Stawie, Grodnie, Brze┼Ťciu litewskim, w Eleuzynie, Podgrodziu, Czerniczewie i t. d. Ukazem z dnia 28. pa┼║dziernika (8. listopada) 1864 roku┬ázniesione zosta┼éy w Kr├│lestwie Polskiem klasztory Augustyan├│w: w Warszawie,┬áRawie, Ciechanowie i Krasnym Stawie, a ze znajduj─ůcego si─Ö w Wieluniu utworzono jedyny klasztor etatowy.

Dominikanie. Z W┼éadys┼éawem Jagie┼é┼é─ů uda┼éo si─Ö wielu Dominikan├│w polskich dla nawr├│cenia Litwy, gdzie i klasztory potem budowa─ç dla nich zacz─Öto. ┼╗e┬ázakon kaznodziejski bra┼é ┼╝ywy udzia┼é w naukowych d─ů┼╝no┼Ťciach owych czas├│w, ┼Ťwiadczy o tem (jak twierdzi Zeissberg) najprz├│d budowa biblioteki klasztornej┬áw Krakowie, na kt├│r─ů Jadwiga z Pilicy zapisa┼éa w roku 1403 grzywien 120. Dalej i ta okoliczno┼Ť─ç, ┼╝e w matryku┼éach uniwersytetu jagiello┼äskiego mi─Ödzy┬ás┼éuchaczami znajdujemy cz─Östo zapisanych zakonnik├│w tego zgromadzenia, jak┬ár├│wnie┼╝ i mimochodem podana przez D┼éugosza wiadomo┼Ť─ç, i┼╝ w roku 1463 wybuch┼é w klasztorze po┼╝ar, podczas gdy kilku zakonnik├│w zajmowa┼éo si─Ö alchemi─ů. Odpowiednio do kierunku praktycznego, jaki sobie wytkn─ů┼é ten zakon, piel─Ögnowano w nim przewa┼╝nie przedmioty realne. Roku 1635 zmar┼é Waleryan, prowincya┼é zakonu i po dwakro─ç przeor klasztoru krakowskiego, s┼éynny matematyk, autor napisanej w roku 1615Nekrografii.┬áPo┼╝ar Krakowa (roku 1850), w kt├│rym zgorza┼éa staro┼╝ytna i bogata biblioteka dominika┼äska, zniszczy┼é nieocenione skarby dla dziej├│w cywilizacyi w Polsce. Dominikanie polscy ju┼╝ za Kazimierza Wielkiego chlubili si─Ö z posiadania ┼╝yciorysu najs┼éynniejszego ze swych braci, b┼éogos┼éawionego Jacka. O r─Ökopisach pargaminowych u Dominikan├│w w Lublinie i Wilnie mamy ju┼╝ wzmianki w wieku XV. Wielu Dominikan├│w by┼éo spowiednikami kr├│l├│w, inni w obozach zach─Öcali do m─Östwa, a potem, jako ┼Ťwiadkowie czyn├│w rycerskich, przy nabo┼╝e┼ästwach dzi─Ökczynnych opowiadali z ambon waleczno┼Ť─ç wodz├│w i rycerstwa. Inni znowu przemawiali w czasie sejm├│w i trybuna┼é├│w, zach─Öcaj─ůc┬ádo mi┼éo┼Ťci kraju i sprawiedliwo┼Ťci. Gdy w roku 1594 przyby┼é do Polski genera┼é┬áDominikan├│w, Hippolit, korzysta┼éy z obecno┼Ťci jego klasztory ┼Ťl─ůskie (wroc┼éawski, g┼éogowski i ┼Ťwidnicki) i uprosi┼éy, ┼╝e oddzieli┼é je od prowincyi czeskiej i utworzy┼é oddzieln─ů ┼Ťl─ůsk─ů. Ten┼╝e genera┼é, zjechawszy do Lwowa,┬áutworzy┼é roku 1595 z siedmiu klasztor├│w na Rusi prowincy─Ö rusk─ů, ale ta roku┬á1601 zamieniona zosta┼éa na wikaryat kongregacyi ruskiej, kt├│ry w roku 1612 dost─ůpi┼é godno┼Ťci ÔÇ×prowincyiÔÇŁ, a pierwszym prowincya┼éem, zatwierdzonym przez papie┼╝a, zosta┼é Grzegorz z Przemy┼Ťla.

Roku 1644, na kapitule w Rzymie, klasztory litewskie zapragn─Ö┼éy oddzieln─ů stanowi─ç prowincy─Ö, a stolica apostolska przychyli┼éa si─Ö do ich ┼╝yczenia. Dot─ůd by┼éy dwie prowincye: pierwsza┬ápolska, do kt├│rej nale┼╝a┼éy: ┼╗mud┼║, Litwa, Prusy, Pomorze z Kaszubami i Inflanty; druga┬áruska, obejmuj─ůca, opr├│cz wszystkich Rusi; Mo┼édawi─Ö, Siedmiogr├│d i Tatary─Ö. W roku 1647 urz─ůdzon─ů zosta┼éa prowincya trzecia Dominikan├│w,┬álitewska.┬áProwincya polska, istniej─ůca od roku 1228, mia┼éa w roku 1720 klasztor├│w m─Öskich 43, rezydencyj 3, klasztor├│w surowszej regu┼éy czyli obserwant├│w 12, ┼╝e┼äskich 10.┬áProwincya ruska, tak zwana ┼Ťw. Jacka, za┼éo┼╝ona roku 1612, liczy┼éa w roku 1720 klasztor├│w m─Öskich 69 i ┼╝e┼äskich 3.┬áProwincya litewska, za┼éo┼╝ona roku 1647,┬ázwana ┼Ťw. Anio┼éa Str├│┼╝a, najstarszy klasztor w swoich granicach mia┼éa za┼éo┼╝ony┬áw Wilnie roku 1501. P├│┼║niej najwi─Öcej fundacyi nast─ůpi┼éo tu w wieku XVII, a┬ádo r. 1818 liczy┼éa klasztor├│w m─Öskich 38, rezydencyj 4, misyi 3 i klasztor ┼╝e┼äski┬á1. Kitowicz w pami─Ötnikach swoich pisze o Dominikanach, i┼╝ byli ÔÇ×dobrzy szkolnicy, dobrzy spowiednicy i dobrzy kaznodziejeÔÇŁ. Litewscy Dominikanie utrzymywali do roku 1832 gimnazya w Grodnie, Zabia┼éach i Kalwaryi ┼╝mudzkiej, szko┼éy powiatowe w Mereczu, Uszaczu, Nie┼Ťwie┼╝u, Nowogr├│dku, Wierzbo┼éowie i Sejnach, parafialne za┼Ť przy ka┼╝dym swoim klasztorze.

Franciszkanie. Gdy W┼éadys┼éaw Jagie┼é┼éo za┼éo┼╝y┼é biskupstwo w Wilnie,┬ápierwszym biskupem litewskim zosta┼é Polak, Franciszkanin, Andrzej Wasilko, a┬átym sposobem zakon franciszka┼äski stan─ů┼é na czele misyi apostolskiej w ziemiach litewskich; jednocze┼Ťnie powsta┼éo na Litwie kilka klasztor├│w tej┼╝e regu┼éy. Przez d┼éugi czas Franciszkanie polscy i czescy stanowili jedn─ů prowincy─Ö. Od roku 1517 do 1625 prowincya polska istnia┼éa ju┼╝ tylko w granicach dawnej Polski, obejmuj─ůc nadto Ru┼Ť i Litw─Ö, kt├│re, jeszcze w roku 1430, uwa┼╝ane jako osobne wikaryaty, p├│┼║niej po┼é─ůczone z prowincy─ů polsk─ů┬ázosta┼éy. W roku 1625 Franciszkanie odprawili w Rzymie kapitu┼é─Ö generaln─ů, na kt├│rej uchwalono utworzy─ç z klasztor├│w na Rusi i Litwie oddzieln─ů prowincy─Ö,┬áco stolica apostolska potwierdzi┼éa.Prowincya polska┬áprzed rokiem 1773 obejmowa┼éa klasztor├│w m─Öskich 30 i ┼╝e┼äskich 4, u┼╝ywa┼éa┬áwi─Ökszej piecz─Öci┬ástaro┼╝ytnej, na kt├│rej jeszcze i Czechy wymienione by┼éy, a dzieli┼éa si─Ö na czterykustodye: gnie┼║nie┼äsk─ů, che┼émi┼äsk─ů, krakowsk─ů i lubelsk─ů. W roku 1686 prowincya ruska podzielon─ů zosta┼éa na dwie osobne:┬árusk─ů┬ái┬álitewsk─ů. Prowincya┬áruska┬ásk┼éada┼éa si─Ö z czterech kustodyi: Lwowskiej, Przemyskiej, Zamojskiej i Modereckiej, obejmuj─ůcych razem 27 klasztor├│w. Prowincya┬álitewska┬ámia┼éa tak┼╝e cztery kustodye: Wile┼äsk─ů, Grodzie┼äsk─ů, Kowie┼äsk─ů i Po┼éock─ů z 30 klasztorami. W roku 1832 nast─ůpi┼éa kasata klasztor├│w franciszka┼äskich na Litwie z wyj─ůtkiem dziesi─Öciu, kt├│re p├│┼║niej zniesione zosta┼éy. W roku 1860 by┼éy jeszcze na Litwie dwa klasztory franciszka┼äskie w Wilnie i Grodnie, a na Wo┼éyniu jeden w Medereczu. W Kr├│lestwie Polskiem┬ánast─ůpi┼éa kasata Franciszkan├│w w roku 1864 z pozostawieniem jednego┬áklasztoru w Kaliszu.

Bernardyni. Kilkomiesi─Öczny pobyt Jana Kapistrana w Krakowie (od sierpnia r.┬á1453 do maja 1454) da┼é podniet─Ö do wprowadzenia do Polski zakonu bernardy┼äskiego, kt├│ry w┼éa┼Ťciwie by┼é tylko ga┼é─Özi─ů dawno ju┼╝ znanego i┬ázamieszka┼éego w tym kraju zakonu Franciszkan├│w. Z ┼éaski kardyna┼éa Zbigniewa┬áOle┼Ťnickiego za┼éo┼╝ony zosta┼é klasztor na Stradomiu w Krakowie i zaj─Öty przez 80 braci. W roku 1454 drugi powsta┼é w Warszawie, a potem ca┼éy szereg┬áklasztor├│w w Polsce, na Litwie i Rusi. Pierwszy klasztor we Lwowie wkr├│tce po┬áza┼éo┼╝eniu spalony zosta┼é przez inowierc├│w. Niebawem jednak podni├│s┼é si─Ö z┬ápopio┼é├│w. Jeszcze w XV wieku zas┼éyn─Öli cnotami i po┼Ťwi─Öceniem: w klasztorze┬ákrakowskim Szymon z Lipnicy, we lwowskim Jan z Dukli, w warszawskim W┼éadys┼éaw z Gielniowa. Z dzia┼éalno┼Ťci─ů rocznikarsk─ů, czyli pisaniem rocznik├│w, spotykamy si─Ö w konwencie bernardy┼äskim w Lublinie, kt├│ry w roku 1456 za┼éo┼╝yli dwaj rajcy tego miasta. To samo spotykamy w konwenciePrzeworskim, za┼éo┼╝onym roku 1465 przez Spytka Tarnowskiego, i w ┼üowickim,┬áza┼éo┼╝onym roku 1468 przez Jana Gruszczy┼äskiego, gdzie prowadzono ÔÇ×r─Ökopi┼Ťmienne kronikiÔÇŁ. Z pocz─ůtku Bernardyni polscy nale┼╝eli do prowincyi austryacko-czeskiej. Dopiero roku 1467, na kapitule w Krakowie, dokonano┬ározdzia┼éu prowincyi na trzy wikaryaty. Wikaryat polski obejmowa┼é Koron─Ö, Ru┼Ť i Litw─Ö, a liczy┼é w├│wczas klasztor├│w 12. W roku 1517 by┼éo ju┼╝ klasztor├│w 26, a┬ámianowicie: w Wielkopolsce 13, w Ma┼éopolsce 5, na Rusi 4 i w Litwie 4.

Wprowadzenie Bernardyn├│w do Litwy nast─ůpi┼éo w roku 1468. Pierwszy ich klasztor stan─ů┼é roku powy┼╝szego w Kownie nad samym Niemnem. W roku┬ánast─Öpnym kr├│l Kazimierz Jagiello┼äczyk pobudowa┼é im klasztor nad Wilenk─ů w┬áWilnie. Trzeci z kolei klasztor fundowa┼é Gasztold roku 1480 na wyspie narwianej w Tykocinie na Podlasiu, kt├│re pod├│wczas do Litwy nale┼╝a┼éo; czwarty roku 1494 Aleksander Jagiello┼äczyk w Grodnie. W roku 1530 nast─ůpi┼é rozdzia┼é prowincyi polskiej na polsk─ů i litewsk─ů, a roku 1571 zniesienie tego rozdzia┼éu. Na kapitule warszawskiej w roku 1628 og┼éoszono znowu podzia┼é prowincyi polskiej na cztery:┬áwielkopolsk─ů,┬áma┼éopolsk─ů,┬álitewsk─ů┬ái┬árusk─ů, kt├│re liczy┼éy razem 57 klasztor├│w. Kasata klasztor├│w nast─ůpi┼éa najprz├│d pod panowaniem pruskiem, wszystkich bez wzgl─Ödu. Na Litwie i Rusi istnia┼éo jeszcze do roku 1864 konwent├│w 13, po roku 1864 jeszcze kilka. W┬áKongres├│wce przy kasacie roku 1864 pozostawiono klasztor├│w 5 do wymarcia.┬áJezuici. Pierwszy konwent Jezuit├│w fundowa┼é w Warmii roku 1564 biskup Hozyusz. Po nim Noskowski, biskup p┼éocki, za┼éo┼╝y┼é jezuickie kolegium w Pu┼étusku, gdzie po 400 m┼éodzie┼╝y pobiera┼éo nauki. Trzeci dom Jezuit├│w roku 1569 sprowadza do Wilna biskup Protaszewicz. W roku 1582 staje w tem┬ámie┼Ťcie seminaryum dla kleru unickiego, fundacyi Grzegorza XIII, a kr├│l Batorypodnosi je do godno┼Ťci pierwszej i jedynej akademii w Litwie. Roku 1571┬áotrzymuj─ů Jezuici kolegium w Poznaniu, a ks. Jak├│b Wujek zostaje rektorem tej┬áosady. Prymas Karnkowski oddaje im roku 1583 kolegium w Kaliszu, a arcybiskup lwowski, Soko┼éowski, sprowadza ich r. 1585 do Lwowa. Zygmunt┬áAugust oddal Jezuitom w Wilnie ko┼Ťci├│┼é farny ┼Ťw. Jana. Batory wprowadzi┼é ich┬ár. 1580 do Po┼éocka, r. 1582 do Rygi, r. 1583 do ko┼Ťcio┼éa ┼Ťw. Barbary w Krakowie, r. 1584 do Grodna i t. d. W r. 1772, to jest na rok przed kasat─ů zakonu, Jezuici w Polsce podzieleni zostali na cztery prowincye: wielkopolsk─ů, ma┼éopolsk─ů, mazowieck─ů i litewsk─ů. W d┼éugim szeregu znakomitych autor├│w i kaznodziej├│w tego zakonu, pierwsze miejsce zajmuje Piotr Skarga Paw─Öski, kt├│rego ┼╗ywoty ┼Ťwi─Ötych za ┼╝ycia jego dziewi─Ö─ç razy by┼éy drukowane; po dzi┼Ť dzie┼ä ka┼╝dy studyowa─ç je musi, kto chce dobrze w┼éada─ç polskim j─Özykiem. W┬áostatnich latach istnienia Zakonu s┼éyn─Öli w kraju Jezuici: Wyrwicz, Bohomolec i┬áuczony autor historyi narodu polskiego, Naruszewicz. Kasata Zakonu jezuickiego nast─ůpi┼éa r. 1773, to jest po pierwszym rozbiorze, i dlatego nie┬ánast─ůpi┼éa w ca┼éej Polsce przedrozbiorowej jednocze┼Ťnie. Gdy bowiem Stanis┼éaw┬áAugust zastosowa┼é si─Ö niezw┼éocznie do┬ábreve┬áKlemensa XIII, to Fryderyk II w zaborze pruskim przeprowadzi┼é kasat─Ö dopiero w roku 1780, a cesarzowa Katarzyna pozostawi┼éa Jezuit├│w na Bia┼éej Rusi, jak byli za rz─ůd├│w Rzeczypospolitej. R├│wnie wzgl─Ödnym okaza┼é si─Ö dla nich cesarz Pawe┼é I, kt├│ry w r. 1811 szko┼é─Ö ich po┼éock─ů podni├│s┼é do stopnia akademii i otworzy┼é im misye za Wo┼ég─ů, na Kaukazie, w Rydze i Odesie, a dopiero nam├│wiony przez┬áSiestrzencewicza, wydali┼é Jezuit├│w ze swego pa┼ästwa roku 1820.┬áPijarzy. Zakon ┼Ťw. J├│zefa Kalasantego, czyli zgromadzenie szk├│┼é pobo┼╝nych┬á(Scholarum Piarum)┬ásprowadzi┼é do Polski kr├│l W┼éadys┼éaw IV, szczeg├│lny Pijar├│w opiekun. – Pierwsze kolegium otrzymali w Warszawie przy ulicy D┼éugiej (gdzie za Kongres├│wki ko┼Ťci├│┼é ich przemieniony zosta┼é na sob├│r┬áprawos┼éawny). Kolegium ich w Krakowie za┼éo┼╝one zosta┼éo r. 1664, w Che┼émie┬ár. 1667, w ┼üowiczu r. 1668, w Piotrkowie r. 1673, w Radomiu r. 1680, w┬áWieluniu r. 1691, w ┼üukowie r. 1696, w Radziejowie r. 1728, w Opolu r. 1743 i┬átu przemieszkiwa┼é najznakomitszy z Pijar├│w polskich, ksi─ůdz Stanis┼éaw Konarski. Istnieli jeszcze pijarzy: w ┼üom┼╝y, Szczuczynie ┼éom┼╝y┼äskim, Drohiczynie, Lidzie, Lubieszowie, Wilnie, Wi┼ékomierzu, Mi─Ödzyrzeczu koreckim i t d. Za Stanis┼éawa Augusta Pijarzy liczyli w dw├│ch prowincyach, polskiej i litewskiej, 26 kolegi├│w i rezydencyj.

Bazylianie. Zakon ┼Ťw. Bazylego pod┼éug regu┼é, potwierdzonych przez papie┼╝y w┬áwieku IV i V po Chrystusie, rozszerzy┼é si─Ö nietylko na wschodzie, ale i na┬ázachodzie. ÔÇô Prze┼éo┼╝ony klasztoru nazywa┼é si─Ö pierwotnie┬áarchimandryt─ů, a gdy┬ási─Ö klasztory pomno┼╝y┼éy, ka┼╝dy dom mia┼é swego┬áihumena┬á(z greckiego w├│dz,┬ánaczelnik). Po wprowadzeniu wiary chrze┼Ťcija┼äskiej na Ru┼Ť, Bazylianie znale┼║li┬átam dobre przyj─Öcie. Skutkiem unii politycznej roku 1569 i unii ko┼Ťcielnej r. 1595 w dyecezyach ruskich, nale┼╝─ůcych do Polski, liczba klasztor├│w bazylia┼äskich powi─Ökszy┼éa si─Ö znacznie. Zar├│wno zwolennicy jak przeciwnicy unii widzieli w Bazylianach najlepsze poparcie swej sprawy. Do po┼éowy XVII wieku na Litwie i Bia┼éorusi za┼éo┼╝ono 45 klasztor├│w unickich, na po┼éudniowej┬áza┼Ť Rusi do 55 dysunickich. Metropolita kijowski, J├│zef Welamin Rutski, celem┬ánaprawy zakonu Bazylian├│w, zebrawszy jego prze┼éo┼╝onych na kapitu┼é─Ö do Nowogrodowicz r. 1617, zaprowadzi┼é reform─Ö zakonu, a wszystkie te uchwa┼éy stolica apostolska zatwierdzi┼éa. Klasztory Bazylian├│w na Rusi litewskiej stanowi┼éy odt─ůd jedn─ů kongregacy─Ö┬áPrzenaj┼Ťwi─Ötszej Tr├│jcy┬á(zatwierdzon─ů┬áprzez Urbana VIII roku 1624). Prawdziw─ů epok─Ö stanowi synod, odbyty r. 1720┬áw Zamo┼Ťciu, kt├│ry zaprowadzi┼é szko┼éy dla zakonnik├│w i dla ┼Ťwieckiej m┼éodzie┼╝y we wszystkich klasztorach, licz─ůcych wi─Öcej ni┼╝ dwunastu zakonnik├│w. Skutkiem tych postanowie┼ä duchowie┼ästwo zakonne tak si─Ö odrodzi┼éo i podnios┼éo, ┼╝e w 20 lat potem Bazylianie kierowali najpomy┼Ťlniej prawie ca┼éem wychowaniem m┼éodzie┼╝y katolickiej na Rusi. Metropolita Szeptycki zwo┼éa┼é roku 1739 synod do Lwowa, gdzie utworzon─ů zosta┼éa nowa,┬ániezale┼╝na od┬álitewskiej, prowincya koronna ruska, pod tytu┼éem┬áOpieki Naj┼Ťw.Panny. Na kapitule w Dubnie r. 1743 po┼é─ůczono obie prowincye w jedn─ů┬ákongregacy─Ö ÔÇ×Naj┼Ťwi─Ötszej Tr├│jcyÔÇŁ. Ka┼╝da prowincya mia┼éa odt─ůd oddzielnego┬áprowincya┼éa, ale obie wybiera┼éy wsp├│lnego protoarchimandryt─Ö. Bazylianie, podnosz─ůc si─Ö sami, podnosili zarazem ┼Ťwieckie duchowie┼ästwo i lud ca┼éy, oddaj─ůc przez to wielkie us┼éugi Ko┼Ťcio┼éowi. Lud z ca┼éej Litwy d─ů┼╝y┼é na nabo┼╝e┼ästwa i spowied┼║ do Bazylian├│w w ┼╗yrowicach, a z ca┼éej Rusi po┼éudniowej do Poczajowa. Po reformie roku 1743 pocz─Öli Bazylianie zak┼éada─ç szko┼éy na szersz─ů stop─Ö, oddaj─ůc na ich utrzymanie wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç swoich┬áfundusz├│w. We wszystkich klasztorach prowadzono szko┼éy ni┼╝sze, a: w Wilnie,┬áLwowie, ┼Üwierzniu, ┼üawrowie, Kamie┼äcu, Po┼éocku, Witebsku, ┼üucku, ┼╗ydyczynie, Che┼émie, Zahajcach, Zamo┼Ťciu, Tr─Öbowli, Zbara┼╝u, Satanowie, Poczajowie, Krzemie┼äcu, Zag├│rowie, ┼╗yrowicach, Lubarze, Borunach i t. d.┬áwyk┼éadano filozofi─Ö, retoryk─Ö i nauki gimnazyalne. Po kasacie zakonu Jezuit├│w┬áRzeczpospolita odda┼éa wiele szk├│┼é jezuickich Bazylianom, np. w Brze┼Ťciu, Nowogr├│dku, Grodnie, Mi┼äsku, Brac┼éawiu, Dubnie, Ostrogu, Winnicy, Barze, ┼üucku, ┼╗ytomierzu, Lublinie, Owruczu, Antopolu, Wilnie i t. d. Po pierwszym rozbiorze kraju r. 1772 pozosta┼éo w Polsce 40 klasztor├│w bazylia┼äskich, kt├│rych wszystkie przywileje zatwierdzi┼é sejm r. 1775. Dla lepszego nadzoru nad klasztorami uchwalono na kapitule w Torokaniu r. 1780 rozdzieli─ç prowincy─Ö litewsk─ů na┬álitewsk─ů i bia┼éorusk─ů, a rusk─ů na┬ápolsk─ů i halick─ů. Odt─ůd dla ka┼╝dej z tych prowincyi by┼é oddzielny┬áprotoihumen,┬áwszystkie za┼Ť po dawnemu zosta┼éy pod jednym┬áprotoarchimandryt─ů.┬áPo ostatnim podziale kraju zniesion─ů zosta┼éa roku 1796 godno┼Ť─ç protoarchimandryty. Po ┼Ťmierci cesarzowej Katarzyny, za cesarza Paw┼éa,┬áwystarali si─Ö Bazylianie o wznowienie protoarohimandryi i wcielenie prowincyi bia┼éoruskiej do litewskiej. Cesarz Aleksander I, ukazem z dnia 5. maja, 1804 r.,zni├│s┼é na nowo protoarchimandry─Ö, a za cesarza Miko┼éaja I w roku 1827 nast─ůpi┼éa kasata 40 klasztor├│w bazylia┼äskich z pozostawieniem jednak szk├│┼é, kt├│re utracili w r. 1831. Dnia 16. lutego 1832 r. zosta┼é zniesiony urz─ůd┬áprowincyalski. Reszta pozosta┼éych klasztor├│w zaliczon─ů zosta┼éa w roku 1839 do┬áko┼Ťcio┼éa wschodniego. Utrzyma┼éy si─Ö tylko w Kongres├│wce, w dyecezyi Che┼émskiej, 4 klasztory unickie do roku 1865: w Che┼émie, Bia┼éej, Zamo┼Ťciu i┬áLublinie i pi─ůty w Warszawie przy ulicy Miodowej do roku 1872. ÔÇô W┬áAustryi┬á(Galicyi) Bazylianie pozostali przy swoich prawach do roku 1782, poczem┬ázniesiono ubo┼╝sze ich klasztory: swaryczowski, pacykowski, kry┼éoski, jazenicki,┬ápitrycki, zadarowski, czortkowski, bielecki, ┼éanowicki, ┼éukski, biesiedzki, lwowski ┼Ťw. Jana, derewczy┼äski, horpidski i buczy┼äski. Z pozosta┼éych 14 m─Öskich i 2 ┼╝e┼äskich utworzono r. 1785 jedn─ů prowincy─Ö┬áhalick─ů, dla kt├│rej┬áprzywr├│cono r. 1802 (patentem cesarskim z 29. kwietnia) dawne ustawy, o ile te┬ánie sprzeciwia┼éy si─Ö politycznym prawom pa┼ästwa austryackiego.┬áKapucyni. Kr├│l Jan III na podzi─Ökowanie Bogu za swoje zwyci─Östwa nad Turkami i Tatarami, spe┼éniaj─ůc uczyniony ┼Ťlub, sprowadzi┼é w roku 1681 z W┼éoch pierwszych Kapucyn├│w do Warszawy, a udaj─ůc si─Ö roku 1683 na┬áwypraw─Ö pod Wiede┼ä, w otoczeniu rodziny i dostojnik├│w dnia 23. lipca po┼éo┼╝y┼é┬ákamie┼ä w─Ögielny pod ko┼Ťci├│┼é kapucy┼äski przy ulicy Miodowej. Jad─ůc przez Krak├│w, gdy modli┼é si─Ö u Karmelit├│w na Piasku przed cudownym obrazem┬áNaj┼Ťwi─Ötszej Maryi Panny, ┼Ťlubowa┼é znowu fundacy─Ö Kapucyn├│w w Krakowie,┬áa kr├│lowa fundacy─Ö Sakramentek w Warszawie. Fundacya krakowska nast─ůpi┼éa ju┼╝ po ┼Ťmierci Sobieskiego z ofiar prywatnych. P├│┼║niej posz┼éy inne w Lublinie, Lubartowie, ┼üom┼╝y, Zakroczymiu i t. d. Gdy w roku 1754 by┼éo ju┼╝ w Polsce 9┬áklasztor├│w i 9 rezydencyj, Benedykt XIV wyni├│s┼é kustody─Ö polsk─ů do godno┼Ťci┬áprowicyi, kt├│ra jednak do roku 1761 pozostawa┼éa pod nadzorem zarz─ůdu┬áprowincyi czeskiej. Po pierwszym rozbiorze kraju klasztory galicyjskie z┼é─ůczone┬ázosta┼éy w oddzieln─ů kustody─Ö. W roku 1853 prowincya polska sk┼éada┼éa si─Ö jeszcze z 7 klasztor├│w w Kongres├│wce, 4 w cesarstwie i 6 w kustodyi galicyjskiej.

Trynitarze. Gdy Saraceni stali si─Ö postrachem lud├│w chrze┼Ťcija┼äskich, powsta┼é┬áw wieku XII zakon, kt├│ry mia┼é na celu ratowanie je┼äc├│w i wydostawanie ich z r─ůk fanatycznych barbarzy┼äc├│w. Zakon ten powitany by┼é z zapa┼éem, bo do przedsi─Öwzi─Öcia podobnego potrzeba by┼éo bohaterskiej odwagi i wielkiego po┼Ťwi─Öcenia. Papie┼╝ Innocenty III zatwierdzi┼é uroczy┼Ťcie zakon Trynitarzy. Do Polski przybyli Trynitarze bardzo p├│┼║no. Jeden z pierwszych ich klasztor├│w fundowany by┼é w Warszawie na Solcu roku 1693 z ko┼Ťcio┼éem, zamienionym w roku 1865 na parafialny. Mieli tak┼╝e klasztory we Lwowie, Wilnie (Trynopol nad Wili─ů), w Kamie┼äcu podolskim i ┼üucku. Ksi─ůdz Adam, Trynitarz, wyda┼é ciekaw─ů ksi─ů┼╝k─Ö:┬áZebranie wszystkich redempcyj, kt├│re prowincya Polska zakonu Naj┼Ťw. Tr├│jcy od wykupienia niewolnik├│w w krajach ┼Ťwieckich i tatarskich od r. 1688 do 1783 czyni┼éa. Pokazuje si─Ö z tego, ┼╝e dzia┼éalno┼Ť─ç Trynitarzy polskich rozpocz─Ö┼éa si─Ö w r. 1688. W og├│le przez lat 437, t. j. do r.┬á1695 wszyscy z Europy Trynitarze wykupili niewolnik├│w na Wschodzie 30.732.

KONIEC.