kresy

Zygmunt Gloger聽Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Krak贸w 1903


SPIS RZECZY.聽CZ臉艢膯 I.

S艂owia艅szczyzna przedchrze艣cija艅ska

Lechia

S膮siedzi Lechit贸w

Plemiona lechickie i ich ziemie

Polanie

艢l臋偶anie

Pomorzanie i Kaszubowie

Kujawianie

艁eczycanie i Sieradzanie

Mazowszanie

Lachowie

Granice pa艅stwa Polskiego w wieku X. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XI. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XII. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XIII. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XIV. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XV. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XVI. Granice pa艅stwa Polskiego w wieku VII.聽Granice pa艅stwa Polskiego w wieku XVIII.聽Granice porozbiorowe w wieku XIX.

CZ臉艢膯 II.

Prowincya Wielkopolska

Wojew贸dztwo Pozna艅skie z ziemi膮 Wschowsk膮

Wojew贸dztwo Kaliskie i Gnie藕nie艅skie

Wojew贸dztwo Sieradzkie z ziemi膮 Wielu艅sk膮

Wojew贸dztwo 艁臋czyckie

Wojew贸dztwo Brzesko-kujawskie

Wojew贸dztwo Inow艂oc艂awskie z ziemi膮 Dobrzy艅sk膮

Mazowsze

Wojew贸dztwo Rawskie

Wojew贸dztwo P艂ockie

Wojew贸dztwo Mazowieckie

Ziemia Czerska Ziemia Warszawska Ziemia Wiska聽Ziemia Wyszogrodzka Ziemia Zakroczymska Ziemia Ciechanowska聽Ziemia 艁om偶y艅ska Ziemia Ro偶a艅ska Ziemia Liwska Ziemia Nurska

Prusy polskie czyli kr贸lewskie

Wojew贸dztwo Che艂mi艅skie

Wojew贸dztwo Malborskie

Warmia

Wojew贸dztwo Pomorskie

Prowincya Ma艂opolska

Wojew贸dztwo Krakowskie

Wojew贸dztwo Sandomierskie

Wojew贸dztwo Lubelskie z ziemi膮 艁ukowsk膮

Wojew贸dztwo Podlaskie

Ziemia Bielska Ziemia Drohicka聽Ziemia Mielnicka

Wojew贸dztwo Ruskie

Ziemia Lwowska聽Ziemia Przemyska聽Ziemia Sanocka Ziemia Halicka Ziemia Che艂mska

Wojew贸dztwo Be艂skie

Wojew贸dztwo Wo艂y艅skie

Wojew贸dztwo Podolskie

Wojew贸dztwo Kijowskie

Wojew贸dztwo Brac艂awskie

Wojew贸dztwo Czernihowskie

Prowincya Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego

Wojew贸dztwo Wile艅skie

Wojew贸dztwo Trockie

Ksi臋stwo 呕mudzkie

Wojew贸dztwo Smole艅skie

Wojew贸dztwo Po艂ockie

Wojew贸dztwo Nowogr贸dzkie

Wojew贸dztwo Witebskie

Wojew贸dztwo Brzesko-litewskie

Wojew贸dztwo M艣cis艂awskie

Wojew贸dztwo Mi艅skie

Inflanty

Kurlandya i Semigalia

CZ臉艢膯 III.

Dyecezye i biskupstwa za Piast贸w

Biskupstwo Che艂mi艅skie Biskupstwo Che艂mskie, 艂aci艅skie Biskupstwo Che艂mskie, ruskie Arcybiskupstwo Gnie藕nie艅skie聽Biskupstwo Kamienieckie, 艂aci艅skie聽Biskupstwo Kamie艅skie, 艂aci艅skie Biskupstwo Ko艂obrzeskie Biskupstwo Krakowskie Biskupstwo Kujawskie Biskupstwo Lubuskie Biskupstwo 艁uckie Biskupstwo 艁ukowskie Biskupstwo Mi艣nie艅skie Biskupstwo P艂ockie Biskupstwo Pomorskie Biskupstwo Pozna艅skie Biskupstwo Przemyskie Biskupstwo Turowskie Biskupstwo W艂odzimierskie Biskupstwo Wroc艂awskie

G艂贸wniejsze zakony i klasztory w okresie Piast贸w

Benedyktyni

Kanonicy regularni latera艅scy

Cystersi

Miechowici, Templaryusze

Dominikanie

Franciszkanie

Paulini

Dyecezye i biskupstwa za Jagiellon贸w i kr贸l贸w elekcyjnych

Biskupstwo Bia艂oruskie Biskupstwo Che艂mi艅skie Biskupstwo Che艂mskie, 艂aci艅skie Biskupstwo Che艂mskie, ruskie Arcybiskupstwo Gnie藕nie艅skie Biskupstwo Inflanckie Biskupstwo Kamienieckie Biskupstwo Kamie艅skie Biskupstwo Kijowskie Metropolia Kijowska Biskupstwo Krakowskie Biskupstwo Kujawskie Biskupstwo Lubelskie Biskupstwo Lwowskie, ruskie Arcybiskupstwo Lwowskie, 艂aci艅skie Arcybiskupstwo Lwowskie, ruskie聽Arcybiskupstwo Lwowskie, ormia艅skie聽Biskupstwo 艁uckie, 艂aci艅skie Biskupstwo 艁uckie, ruskie Biskupstwo Mohilewskie, dysunickie Biskupstwo Pi艅skie, ruskie Biskupstwo P艂ockie Biskupstwo Pozna艅skie Biskupstwo Przemyskie, 艂aci艅skie Biskupstwo Przemyskie, ruskie Biskupstwo Smole艅skie, 艂aci艅skie Biskupstwo Warmi艅skie Biskupstwo Wende艅skie, 艂aci艅skie Biskupstwo Wile艅skie Biskupstwo 呕mudzkie

G艂贸wniejsze zakony i klasztory za Jagiellon贸w i kr贸l贸w obieralnych

Benedyktyni

Cystersi

Augustyanie

Dominikanie

Franciszkanie

Bernardyni

Jezuici

Pijarzy

Bazylianie

Kapucyni

Trynitarze

Obja艣nienie wst臋pne.

Niski stan mapografii i topografii za czas贸w istnienia dawnej Polski by艂 powodem, 偶e wszystkie stare mapy s膮 bardzo niedok艂adne i nie mog膮 s艂u偶y膰 jako 藕r贸d艂o naukowe do szczeg贸艂owego poznania i opisu dawnych granic, tak zewn臋trznych, jak i wewn臋trznych. Aby posi膮艣膰 dok艂adny obraz zw艂aszcza tych ostatnich, t. j. granic wojew贸dztw, ziem i powiat贸w, przedsi臋wzi臋li艣my przed laty 20-tu mozoln膮 prac臋 wykre艣lenia tych偶e na najdok艂adniejszych mapach聽nowoczesnych, pod艂ug spis贸w wsi w wieku XVI i XVII, uk艂adanych wojew贸dztwami, ziemiami, powiatami i nawet parafiami do r贸偶nych op艂at skarbowych. Dopiero u偶ycie i por贸wnanie takich 藕r贸de艂 urz臋dowych w聽po艂膮czeniu z dok艂adno艣ci膮 map dzisiejszych mog艂o jedynie da膰 nam 艣cis艂膮 podstaw臋 do opisu wszystkich granic. Przyszed艂szy do posiadania takiej niezb臋dnej kanwy, spo偶ytkowali艣my w dalszym ci膮gu na tym warstacie rozleg艂y聽materya艂 geograficzno-historyczny, zawarty w trzech obszernych dzie艂ach: 1)Volumina legum鈥,聽2) 鈥濻taro偶ytna Polska鈥 M. Bali艅skiego i T. Lipi艅skiego i 3)聽dwadzie艣cia tom贸w 鈥灺瑀贸de艂 Dziejowych鈥, opracowanych przez Ad.聽Pawi艅skiego i Al. Jab艂onowskiego. Skarbnic臋, z kt贸rej czerpali艣my, obok聽kronik, dope艂ni艂o kilkadziesi膮t monografij: ziem, powiat贸w, miast i prowincyj,聽oraz prace Ma艂eckiego, Abrahama i Juliana Bartoszewicza o biskupstwach dawnej Polski. Je偶eli praca nasza przedstawia niejedn膮 usterk臋, to niech nas wyt艂贸maczy wzgl膮d, 偶e w tym kierunku i zakresie, jako prawie pierwsza, nie mia艂a 偶adnych dobrych wzor贸w do na艣ladowania.

Autor.

S艂owia艅szczyzna przedchrze艣cija艅ska.

Odk膮d si臋gaj膮 pewniejsze wiadomo艣ci historyczne, Europa by艂a zamieszkiwana聽przez cztery szczepy rasy bia艂ej, aryjskiej, a mianowicie: roma艅ski, celtycki, germa艅ski i s艂owia艅ski. S艂owianie, osiedliwszy si臋 na przestrzeni mi臋dzy morzem Ba艂tyckiem, Adryatyckiem, Czarnem i kraina g贸rnej Wo艂gi, byli, z czterech powy偶szych, szczepem najliczniejszym i najwi臋kszy obszar ziemi zajmuj膮cym, ale zarazem najbierniejszym, tak i偶 s艂usznie powiedziano o nich, 偶e zaj臋li najwi臋kszy obszar w Europie, ale najmniejszy w historyi. W ci膮gu licznych wiek贸w rozrodziwszy si臋 po szerokich krainach na mnogie ludy i plemiona, d艂ugo nie mieli oni dla ca艂ego szczepu swego wsp贸lnej nazwy narodowej. Grecy i Rzymianie, nie znaj膮c mowy lud贸w 鈥瀊arbarzy艅skich鈥, nie umieli przez to samo odr贸偶nia膰 szczep贸w i zwykle zapisywali tylko niedok艂adne, pozmieniane nazwy pojedynczych plemion. Wymienieni przez聽Ptolemeusza w drugim wieku po Chrystusie聽Suoveni, mo偶e oznaczaj膮 S艂owian. Napewno jednak dopiero w sz贸stym wieku pojawia si臋, (naprz贸d u Jornandesa) og贸lna nazwa S艂owian, co da艂o p贸藕niejszym historykom pow贸d do mniemania,聽偶e S艂owianie dopiero w wiekach 艣rednich przyw臋drowali 偶e Wschodu do Europy.

Badania naukowe przyzna艂y S艂owianom odwieczn膮 znajomo艣膰: rolnictwa, bartnictwa, rybo艂贸stwa i hodowli zwierz膮t, osiad艂o艣膰 w domach i wsiach, wyrobienie 偶ycia rodzinnego i praw zwyczajowych, zami艂owanie do 偶ycia sielskiego, do muzyki, pie艣ni, ta艅c贸w, biesiad i zabaw towarzyskich. Ale g艂贸wn膮 cech膮 narodow膮 by艂a ta bierno艣膰 ich charakteru obok sk艂onno艣ci do wa艣ni s膮siedzkich i braku solidarno艣ci w obronie bytu niezawis艂ego. Nast臋pstwem tych og贸lnych zalet i wad by艂o to, 偶e S艂owianie dawali si臋 艂atwo podbija膰, ale z trudno艣ci膮 wynaradawia膰 i z ziemi ojczystej wykorzenia膰. Hunnowie, Gotowie, Wandale, Burgundy, Longobardowie, Obrzy, Gepidowie,聽Awarowie, Pieczyngi i Mongo艂owie nieraz w艂adali zwyci臋sko nad ich ziemi膮, a przecie偶 S艂owianie przetrwali wszystkie te burze i najazdy, po kt贸rych pozosta艂y聽tylko g艂uche o ujarzmicielach wie艣ci. Niemcy w ci膮gu tysi膮ca lat walki narodowej zdobyli tylko kilka krain. Normanowie (Waregi) i Bulgarzy, organizuj膮c pa艅stwa s艂owia艅skie, przyj臋li narodowo艣膰 i j臋zyk lud贸w, przez聽siebie ujarzmionych, a jedni tylko Madziarowie (W臋grzy) zdo艂ali zachowa膰聽swoj膮 narodowo艣膰 odr臋bn膮 po艣r贸d S艂owian.

Z pocz膮tkiem wieku X widzimy S艂owia艅szczyzn臋 w warunkach walk narodowych, kt贸re do dzisiaj prawie niezmienione pozosta艂y. Na zachodzie walczy艂a ona w boju 艣miertelnym z Niemcami, na po艂udniowym wschodzie, w r贸wninie pano艅skiej z W臋grami, a nad dolnym Dunajem z Bulgarami, czyli Wo艂garami, i szczepem zromanizowanym Wo艂och贸w; od p贸艂nocy nad g贸rn膮 Wo艂g膮 z Finnami, a nad Ilmenem, D藕win膮 i Dnieprem z Waregami. Od owych czas贸w przez ca艂y lat tysi膮c dzieje zachodnich S艂owian wype艂nia walka z聽niemczyzn膮, przewa偶nie nieszcz臋艣liwa, ale wytrwa艂a. Niemniej wszystkie cechy聽ujemne charakteru S艂owian, a mianowicie sk艂onno艣膰 do walk i wa艣ni wzajemnych i niesolidarno艣膰 w sprawach og贸lnych swego szczepu, nie uleg艂y zmianie na lepsze przez ca艂e dziesi臋膰 wiek贸w. Nawet wobec tak nies艂ychanego w dziejach ludzko艣ci zjawiska, jak hakatyzm germa艅ski w ko艅cu XIX wieku, Indy s艂owia艅skie nie stan臋艂y na wy偶ynie solidarnej obrony.

Lechia.

Szeroka r贸wnina, w po艣rodku starej S艂owia艅szczyzny, jakby w jej sercu po艂o偶ona, nachylona od Karpat i g贸r Olbrzymich ku morzu Baltyckiemu,聽przeci臋ta Odr膮, Wis艂膮 i ich dop艂ywami, by艂a odwieczn膮 ojczyzn膮 plemion lechickich, to jest narodu m贸wi膮cego j臋zykiem polskim. Pocz膮tek dziej贸w聽ka偶dego narodu ginie w mgle nie艣wiadomo艣ci i zapomnienia, ju偶 cho膰by dlatego, 偶e 偶aden nar贸d pierwotny i nieo艣wiecony nie posiada organizacyi pa艅stwowej ani swoich dziejopis贸w. Istnia艂a ju偶 wprawdzie nad morzem 艢r贸dziemnem cywilizacya grecka i rzymska, ale jak my dzisiaj ma艂o jeszcze wiemy o niekt贸rych ludach 艣rodkowej Afryki, tak Grecy i Rzymianie nie byli聽艣wiadomi tego, co si臋 dzia艂o za Karpatami, na p贸艂nocy. Geograf grecki Strabon, 偶yj膮cy w ostatnim wieku przed Chrystusem, pisze: 鈥濳to mieszka za Elb膮 (to jest聽na wsch贸d tej rzeki), tego wcale nie wiemy, bo nikt brzegiem morza drogi nie聽odbywa艂 na wsch贸d, ani za Elb膮 Rzymianie kiedykolwiek postali, ani te偶 pieszej聽podr贸偶y nikt w tamte strony nie przedsi臋wzi膮艂. Nie wiemy zatem, czy kto tam dla zimna mieszka膰 mo偶e i czy nawet s膮 ludzie?鈥.

Wobec nie艣wiadomo艣ci tak wielkiej, nic dziwnego, i偶 Rzymianie, zetkn膮wszy si臋 z Germanami nad Renem, nazwali ca艂膮 krain臋 ku p贸艂noco-wschodowi od Renu do Wis艂y Germani膮, co p贸藕niej zosta艂o argumentem dla nowo偶ytnych dziejopis贸w niemieckich. Geograf Ptolemeusz, 偶yj膮cy we dwa wieki po Strabonie, zna艂 ju偶 drog臋 od Karpat do Baltyku, kt贸ra, pod艂ug niego, wiod艂a przez kraj Lige贸w i przez ich gr贸d聽Calischa. A 偶e oznacza on nawet szeroko艣膰 geograficzn膮 tego grodu, t臋 sam膮, pod kt贸r膮 le偶y dzisiejszy Kalisz, zdaje si臋聽zatem nie ulega膰 w膮tpliwo艣ci, 偶e owi Ligeowie Ptolemeusza byli to 鈥 Lechowie,聽a聽Calischa聽鈥 to Kalisz p贸藕niejszy.

Zawsze jednak dzika, bo bezludna, le艣na i g贸rska kraina Karpat i Sudet贸w, niby murem chi艅skim, d艂ugo oddziela艂a Europ臋 艣rodkow膮 i po艂udniow膮 od nieznanej聽tam nikomu s艂owia艅skiej Lechii. Potem wojny franko-germa艅skie i najazdy Hunn贸w, Awar贸w, Bu艂gar贸w, Got贸w i W臋gr贸w na S艂owia艅szczyzn臋聽naddunajsk膮 zas艂ania艂y widok z zachodu i po艂udnia na S艂owian, mieszkaj膮cych nad Wis艂膮 i Odr膮, dop贸ki Karol Wielki w ko艅cu VIII wieku pot臋g膮 swego or臋偶a聽nie utorowa艂 drogi chrze艣cija艅skiemu apostolstwu do S艂owian nadelbia艅skich. S膮 tylko liczne wskaz贸wki, 偶e nasza stara Lechia by艂a od dawna rojowiskiem plemion s艂owia艅skich. Uczeni slawi艣ci utrzymuj膮, 偶e w VI i VII wieku po Chrystusie liczne oddzia艂y Lechit贸w rzuci艂y brzegi Wis艂y i osiad艂y nad Dunajem. Raicz, archimandryta serbski, twierdzi, 偶e S艂owianie naddunajscy przyszli z Polski i dzieje Serb贸w i Chorwat贸w zaczyna w Polsce. Nestor, kronikarz Rusi, a za nim Karamzyn, historyk rosyjski, powiadaj膮, i偶 trzy聽plemiona Lechit贸w: Wiatycze, Radymicze i Polanie przysz艂y od Wis艂y i osiad艂y nad Dnieprem, So偶膮 i Ok膮1). Natomiast pod艂ug Szafarzyka Czechowie, Morawianie i S艂owacy wyszli w wieku VI z nad Wis艂y i osiedli w krajach, kt贸re聽dot膮d posiadaj膮. Lelewel utrzymuje, 偶e 鈥濨ohemi臋 osiedli i zaludnili Dulebi, Chrobaci, Czesi, od Bugu, Sanu, Wis艂y i z Karpat przybyli鈥. Po艂o偶enie geograficzne Lechii by艂o o tyle szcz臋艣liwszem, 偶e, znajduj膮c si臋 w 艣rodku dawnej S艂owia艅szczyzny, otoczona od wschodu, po艂udnia i zachodu聽przez ludy krwi bratniej, nie by艂a tyle nara偶ona, co one, na w臋dr贸wki i najazdy narod贸w obcoplemiennych. Obotryci, Lutycy, Winuli i Czesi oddzielali Lechi臋聽od Niemc贸w 鈥 Morawianie i S艂owacy, od Awar贸w i Madziar贸w 鈥 Bu偶anie, Dulebowie, Drogowiczanie od Pieczyng贸w i Wareg贸w. Temu to po艂o偶eniu swemu przewa偶nie zawdzi臋czali Lechici, 偶e mogli si臋 uspo艂eczni膰 w duchu聽narodowym i rozwin膮膰 w nar贸d samodzielny, jedyny w S艂owia艅szczy藕nie, kt贸ryprzez p贸艂 tysi膮ca lat posiada艂 na swoim tronie w艂asn膮 dynasty臋 narodow膮, a przez dziesi臋膰 wiek贸w zachowa艂 niepodleg艂o艣膰.

1)聽Pod艂ug Nestora pierwsi Lachowie mieli pierwej przyby膰 nad Wis艂臋 z nad Dunaju, sk膮d uchodzili przed ciemi臋stwem lud贸w pa艅stwa rzymskiego, sadowi膮cych si臋 mi臋dzy S艂owianami naddunajskimi. Zromanizowanych takich przybysz贸w S艂owianie ci nazywali Wo艂chami.

S膮siedzi Lechit贸w.

Na ca艂ej d艂ugo艣ci 艣ciany wschodniej, pocz膮wszy od rzeki Biebrzy, czyli Bobry (dop艂ywu Narwi), a sko艅czywszy nad Sanem i w Karpatach, graniczyli Lachowie z plemionami S艂owian, kt贸re nazywano pierwej: Antami, Budynami, Bu偶anami, Dulebami, Drewlanami, a kt贸rym p贸藕niej narzucono og贸lne miano Rusi. Pocz膮tek nazwy Rusi nie jest s艂owia艅ski. Od nazwy szwedzkiej Rosslagen, przerobionej przez Finn贸w na Ruotsi, kt贸ra oznacza b膮d藕 Szwecy臋, b膮d藕 jedno z plemion skandynawskich, przezwali S艂owianie Rusi膮 dru偶yny聽Normand贸w, kt贸rzy, szukaj膮c 艂up贸w i fortuny, zagarn臋li (od r. 862 do 1018) pod聽sw膮 w艂adz臋 szerokie ziemie S艂owian nad Ilmenem, D藕win膮, Ok膮 i Dnieprem. Gdy Oleg, nast臋pca Ruryka, w wielkiej wyprawie na Carogr贸d prowadzi艂 wszystkie plemiona podbitych S艂owian, a mianowicie: Polan kijowskich, Siewierzan, Drewlan, Radymicz贸w, Chorwat贸w, Duleb贸w i Tywerc贸w,聽plemiona te, jako wojska podw艂adne Rus贸w, nazywa艂y si臋 ju偶 Rusi膮. Ale by艂a to聽nazwa urz臋dowa, narzucona, kt贸rej lud s艂owia艅ski przez d艂ugie czasy nie uznawa艂 za w艂asn膮 i narodow膮.

Ziemia S艂owian, po艂o偶ona nad g贸rnym Dniestrem i jego dop艂ywami, nazwana zosta艂a Rusi膮 Czerwon膮, a to, jak utrzymuj膮 badacze, od najznaczniejszego niegdy艣 w tej ziemi grodu, czyli zamku, zwanego Czerwonogr贸d, od kt贸rego i inne warowne zamki tej krainy, a mianowicie: Halicz, Lw贸w i Przemy艣l, nazwano w liczbie mnogiej 鈥瀏rodami czerwie艅skimi鈥. Poni偶ej tych聽grod贸w czerwie艅skich聽zaczyna艂y si臋 ju偶 stepy, a wnich nad Dniestrem i Bohem, a偶 po Dunaj i morze, koczowali Ohlicze, Tywercy i nies艂owia艅skiego rodu Pieczyngowie. Na p贸艂noco-wsch贸d grod贸w czerwie艅skich, nad Bugiem i Styrem, le偶a艂, granicz膮cy z Lechi膮, 偶yzny Wo艂y艅. By艂a to z dawnych czas贸w ziemia Duleb贸w, kt贸rzy oko艂o VI wieku po Chrystusie ujarzmieni zostali przez przyby艂ych w ziemie s艂owia艅skie okrutnych Obr贸w, czyli Awar贸w, a p贸藕niej (885 roku) podbici przez Olega weszli w sk艂ad pa艅stwa kijowskiego. Historyk聽arabski Masudi nazywa ich w wieku X Dulabe, a ksi臋cia ich zowie Wanis艂awem (Wie艅czys艂awem). Nestor m贸wi o mieszkaj膮cych nad Bugiem Bu偶anach, kt贸rzy聽nazwali si臋 Woly艅cami1).

Od 艁ucka wzi臋li nazw臋聽艁uczanie. Rolnicy w okolicach Kijowa nazwani zostali聽od p贸l聽Polanami, tak samo, jak Lechici nad Wart膮, lubo mogli przyw臋drowa膰 ku 艣redniemu Dnieprowi z nad Warty, w czasach, kiedy emigrowa艂y ludy lechickie (Radymicze i Wiatycze) nad Dniepr g贸rny. Na polesiu wo艂y艅skiem zamieszkiwali聽Drewlanie, nazwani tak mo偶e od swoich siedlisk po lasach. Podbici oni w ko艅cu IX wieku przez Olega, podlegali w艂adcom kijowskim, a obyczaje ich przedstawi艂 Nestor jak najgorzej. Gr贸d ich g艂贸wny zwa艂 si臋聽Iskorost. Nad Prypeci膮 i So偶膮 siedzieli聽Drogowiczanie, nazwani tak zapewne od聽bagnistej swojej krainy聽(drogwa聽= bagno). Gr贸d ich g艂贸wny by艂 Tur贸w nad Prypeci膮, od kt贸rego posz艂a nazwa ksi臋stwa Turowskiego, gdzie panowali ich ksi膮偶臋ta zale偶ni od Kijowa.Krywicze聽pierwej mieszkali mi臋dzy Prypeci膮 i聽D藕win膮, potem, oko艂o VI wieku, wypieraj膮c 艁otysz贸w ku Baltykowi, a Finn贸w聽ku odnodze Fi艅skiej, rozsiedli si臋 szeroko nad g贸rnym Dnieprem; Ok膮 i ku藕r贸d艂om Wo艂gi. Po艂ock i Smole艅sk by艂y g艂贸wnymi ich grodami. Byli oni, jak si臋聽zdaje, parci na wsch贸d i p贸艂noc przez Radymiczan i Wiatyczan, o kt贸rych聽twierdzi Nestor, 偶e szli z Lach贸w. Od roku 881 p艂acili Krywicze da艅 Waregom,聽a w roku 906 chodzili z Olegiem na Carogr贸d. Nad rzek膮 Po艂ot膮 tworzyli聽ksi臋stwo Po艂ockie i zwani byli Po艂oczanami. Nazwa Krywiczan przechowa艂a si臋聽dot膮d w mowie 艁otysz贸w, kt贸rzy Bia艂oru艣 zowi膮聽Krywu- zeme,聽t. j. ziemi膮 Kryw贸w.

Radymicze i Wiatycze聽(powiada Nestor) pochodzili od Lach贸w. By艂o bowiem聽dw贸ch braci w Laszech, jeden Radym, a drugi Wiatko (Wi臋tko, Wi臋cko,聽Wie艅czys艂aw), i, przyszed艂szy, osiedli: Radym nad So偶膮 i od niego przezwali si臋 Radymiczami, a Wiatko osiad艂 z rodem swoim nad Ok膮 i od niego przezwali si臋聽Wiatyczami鈥. Ten lechicki pierwiastek po艣r贸d ludu, kt贸remu narzucono w VIII wieku nazw臋 Bia艂orusin贸w, wyry艂 g艂臋bokie pi臋tno w jego j臋zyku, d藕wi臋kach g艂osowych (d藕, 膰), obyczajach, zwyczajach i wielu nazwach聽miejscowo艣ci, przeniesionych z nad Wis艂y na Bia艂oru艣 (np. Mi艅sk, P艂ock 鈥撀燩o艂ock, Siewierz i t. d.).

Szczep聽litewski, czyli聽letto艅ski, najbli偶szym jest S艂owian w rodzinie lud贸w pochodzenia aryjskiego. Przesz艂o trzecia cz臋艣膰 og贸lnej liczby wyraz贸w w聽j臋zyku litewskim pochodzi z mowy polskiej i s艂owia艅skiej. Szczep ten dzieli艂 si臋聽na 5 g艂贸wnych plemion, a mianowicie: w艂a艣ciwych聽Litwin贸w,聽呕mujdzin贸w,聽艁otysz贸w,聽Prus贸w聽i聽Jad藕wing贸w. Litwini, nazywaj膮cy siebie聽Letuwininkai, akraj sw贸j聽Letuwa, siedzieli nad 艣rednim Niemnem od uj艣cia Ha艅czy do uj艣cia Niewia偶y i nad dop艂ywami 艣redniego Niemna: Mereczank膮, Straw膮 i Wili膮. Ziemia, po艂o偶ona nad ni偶szym czyli dolnym Niemnem, od rzeki Niewia偶y do morza Ba艂tyckiego i nad dop艂ywami ni偶szego Niemna na prawym jego brzegu, nazwan膮 zosta艂a od swego po艂o偶enia聽呕emajczu-偶eme (偶emas =聽niski, dolny, a聽偶eme聽= ziemia). St膮d聽呕emajtis聽(偶mudzin) znaczy po litewsku to, co po polsku聽podolak, ni偶owiec2). Na p贸艂noc od Litwy i 呕mudzi, nad D藕win膮 i zatok膮 Rysk膮,聽ci膮gn臋艂y si臋 ziemie 艁otysz贸w, dziel膮cych si臋 na plemiona Kuron贸w (od nich Kurlandya), Semigal贸w (od nich Semigalia) i inne z Finnami w Inflantach zmi臋szane.

Kraina Prus贸w ci膮gn臋艂a si臋 od Nogatu, prawego brzegu dolnej Wis艂y i rzeki Ossy do Baltyku i dolnego Niemna, poprzecinana pasmami licznych jezior.聽Nazwa Prus贸w pojawia si臋 z ko艅cem dziesi膮tego wieku. Mowa ich by艂a jednym z dyalekt贸w litewskich. Kroniki naprzyk艂ad przytaczaj膮, 偶e raz krzy偶ak Herman,聽komtur elbl膮ski, przeorowi w Sieradzu 鈥瀙rusk膮 mow膮, dla okazania wi臋kszej dumy, odpowiedzia艂:聽ne prest,聽to jest nie rozumiem鈥. Na tej to zasadzie pobratymstwa litewsko-pruskiego Wito艂d twierdzi艂 przed marsza艂kiem Zakonu, 偶e ca艂e Prusy, a偶 po Oss臋, to jego ojcowizna. Prusowie dzielili si臋 na wiele drobnych plemion, jakby na powiaty. D艂ugosz powiada, 偶e pruska ziemia zawiera艂a 8 dzielnic, kt贸re by艂y nast臋puj膮ce, Pogezania (Pogeza), Natangia (Namktaga), Sumbia (Sama), Nadrawia (Nadrowa), Sza艂awia (Szalowa), Sudawia (Sudowa), Galindia (Galinda) i Barta. Inne 藕r贸d艂a wymieniaj膮 plemiona: Sam贸w, Bart贸w, Pomeran, Natang贸w, Gol臋d贸w, Nadraw贸w, Skatw贸w, Sudaw贸w i Warm贸w. Wszystkie nazwy rdzennie pruskie maj膮 sw贸j pocz膮tek w mowie prusko-litewskiej. I tak nazwa聽Prus贸w聽ma sw贸j 藕r贸d艂os艂贸w w wyrazach litewskichprausti聽= my膰 i聽prusna聽= pysk. Nazwa Warm贸w, pierwotnych mieszka艅c贸w Warmii, pochodzi od litewskiego wyrazu聽warmai聽i聽znaczy艂a: trzmiele. Ziemia pruska za czas贸w poga艅stwa 鈥瀗ie wiele mia艂a miast,聽a i te samem tylko po艂o偶eniem, to jest wodami i bagnami, by艂y obronne. Zamki聽wszystkie by艂y budowane z drzewa鈥. Boles艂aw Chrobry mia艂 pobra膰 g艂贸wne ich聽grody: Romowe, Balg臋 i Radzim.

Prusowie, s膮siaduj膮c od wiek贸w z Lechitami i ich rolnicz膮 krain膮 Polan nad Wis艂膮, Oss膮 i Lutrzyn膮, a dalej ku wschodowi z rolniczem, tak偶e lechickiem plemieniem Mazowszan, nauczyli si臋 pierwsi po艣r贸d lud贸w letto艅skich聽rolnictwa, a z rolnictwem, rzecz prosta, przej臋li od Lechit贸w i niekt贸re zwyczaje聽ich rolnicze. Cz臋sto za艣 pomagali or臋偶nie Litwinom i Jad藕wingom, jako聽wsp贸艂plemie艅com, i pod koniec trzynastego wieku r贸wnocze艣nie z Jad藕wingami聽ust膮pili na zawsze z widowni dziejowej. Byli bowiem, jako poganie, wypierani ze swoich siedlisk przez Krzy偶ak贸w, tak samo jak 艁otwa z nad D藕winy przez kawaler贸w mieczowych i jak Jad藕wingowie przez Polak贸w. A wszyscy przesiedlali si臋 do Litwy, jako do swoich pobratymc贸w, przyczyniaj膮c si臋 tem zapewne niema艂o do wzrostu si艂y litewskiej.

O Litwie przed XIII wiekiem ma艂o wiedziano i s艂yszano. Gdy roku 1205 鈥濴itwini, zebrawszy znaczne wojsko, wyruszyli przeciw Rusi, zast膮pili im drog臋 i wydali bitw臋 kniaziowie Olhowicze, a lubo znaczna cz臋艣膰 Rusi poleg艂a, Litwini wszelako zostali pobici鈥. Wtedy to po raz pierwszy (jak twierdzi D艂ugosz) us艂yszano w 艣wiecie imi臋 Litwin贸w, 鈥瀔t贸rzy przedtem ho艂duj膮c Rusinom, wierniki do 艂a藕ni i 艂yka sk艂adali im w dani鈥.

Pi膮tym szczepem litewskim, mo偶e najmniej licznym, byli w艂a艣nie Jad藕wingowie. Lud ten dziki, napastniczy i bitny, ze swego gniazda (kt贸rem by艂y bagniste puszcze i brzegi jezior w okolicy dzisiejszego Rajgrodu, Augustowa i Suwa艂k, po艂o偶one na p贸艂noc rzeki Leki, przezwanej nast臋pnie 艁ykiem), korzystaj膮c z pasma las贸w, odgraniczaj膮cych Mazowsze od Rusi, wbija艂 si臋 ku po艂udniowi po tym szlaku klinem mi臋dzy Mazowszan i Ru艣. Nazw臋 Jad藕wing贸w wywodz膮 od litewskich wyraz贸w:聽u偶聽i聽winge聽lub聽wingis.

Pierwszy znaczy聽za,聽a dwa ostatnie oznaczaj膮: k膮t, w臋gie艂, st膮d聽uzwingis

znaczy艂oby to samo, co mieszkaniec zak膮tny, pokucianin pobere偶ec. Bory graniczne mi臋dzy Mazowszem i Rusi膮, zajmuj膮ce przestrze艅 p贸藕niejszego聽wojew贸dztwa Podlaskiego, to jest nieszeroki pas kraju od Biebrzy, czyli Bobry,聽i wpadaj膮cego do niej 艁eku, ci膮gn膮cy si臋 ku po艂udniowi przez Narew i Bug a偶 ku ziemi 艁ukowskiej, by艂y naturalnym szlakiem, kt贸rym napastnicze plemi臋 podchodzi艂o znienacka i naje偶d偶a艂o rolnicz膮 Ma艂opolsk臋. D艂ugosz wspomina o Jad藕wingach raz pierwszy pod r. 1043, twierdz膮c, 偶e Mas艂aw, buntuj膮cy Mazowsze przeciw Kazimierzowi Odnowicielowi,聽poni贸s艂szy kl臋sk臋, 鈥瀙oduszcza艂 do wojny Prusak贸w, do kt贸rych si臋 by艂 schroni艂,聽tudzie偶 Jad藕wing贸w, S艂uczan (Slunenses) i inn膮 dzicz pruskiej ziemi鈥. Widoczne z tego, 偶e stare 藕r贸d艂a historyczne, z kt贸rych czerpa艂 D艂ugosz, uwa偶a艂y Jad藕wing贸w za wsp贸艂plemie艅c贸w i wsp贸艂mieszka艅c贸w 鈥瀙ruskiej ziemi鈥. Jako偶 najcz臋艣ciej wspominaj膮 kronikarze o Jad藕wingach obok Prus贸w.聽Mas艂aw razem ich poduszcza艂 i wzywa艂 na pomoc, a gdy zostali przez Polak贸w pobici, razem 鈥濸rusowie, Jad藕wingowie i inny barbarzy艅cy utrzymali si臋 (1084)聽w wierno艣ci鈥 dla Kazimierza Odnowiciela. Gdzieindziej m贸wi D艂ugosz wyra藕nie: 鈥濴itwini, 呕mudzini, Jad藕wingowie, chocia偶 odmienne pozyskali nazwiska, i na wiele osobnych podzielili si臋 rod贸w, byli wszelako聽jednym ludem鈥. A w innem miejscu znowu: 鈥濶ar贸d Jad藕wing贸w pochodzeniem swojem, j臋zykiem, religi膮, zwyczajami i obyczajami do Litwin贸w, Prusak贸w i 呕mudzin贸w wielce podobny, 偶y艂 tak偶e w ba艂wochwalstwie鈥. Wbiwszy si臋 klinem, jak powiedzieli艣my, na pokryte borami Podlasie, mi臋dzy Ru艣 i Mazowsze, Jad藕wingowie opanowali warowny zamek nadbu偶ny Drohiczyn i cz臋stymi napadami srodze dokuczali Polsce i Rusi. Roku 1243 posi艂kowali z Litwinami Konrada Mazowieckiego przeciw Boles艂awowi Wstydliwemu, a r. 1244 r贸wnie偶 z Litwinami i Prusakami chodzili na pomoc 艢wi臋tope艂kowi pomorskiemu przeciw Krzy偶akom. Roku 1269 razem z Litw膮 najechali i z艂upili ziemie Kujawsk膮, z kt贸rej uprowadzili wielk膮 zdobycz ludu i stad byd艂a. Roku 1280 razem z Litw膮 napadli i z艂upili ziemi臋 Lubelsk膮, co w贸wczas sta艂o si臋 powodem wyprawy Leszka Czarnego, kt贸ry, dop臋dziwszy Jad藕wing贸w i Litwin贸w mi臋dzy rzek膮 Narwi膮 i Niemnem, maj膮c 6000 wojska聽konnego i pieszego, w krwawej walce wyci膮艂 uczestnik贸w tej wyprawy podobno聽prawie do nogi.

1)聽Pod艂ug D艂ugosza nazwa Wo艂ynia pochodzi od zamku Wo艂y艅, istniej膮cego niegdy艣 we wsi Gr贸dku, przy uj艣ciu Huczwy do Buga. Atoli j臋zykoznawcy nowocze艣ni twierdz膮, 偶e gdy dawniej nazywano 鈥瀢ol膮鈥 puste ziemie od聽wolnego聽(swobodnego) na nich osiadania, a lud miejscowy wyrazy podobne,聽jak: kalina, malina, wymawia聽ka艂yna,聽ma艂yna, wi臋c i nazwa聽Wo艂y艅聽urobi艂a si臋聽w ten偶e spos贸b.

2)呕mud藕 wobec Litwy le偶a艂a geograficznie tak nad Niemnem, jak Ni偶 wobec聽Ukrainy kijowskiej nad Dnieprem, a Podole nad Dniestrem wzgl臋dem Rusi Czerwonej, za艣 呕u艂awy i Pomorze nad Wis艂膮 wzgl臋dem Polski.

Plemiona lechickie i ich ziemie.

Jak S艂owianie pierwotni d艂ugo nie mieli wsp贸lnej i og贸lnej dla siebie nazwy, tak聽i plemiona lechickie, u偶ywaj膮ce mowy polskiej, nie nosi艂y do ko艅ca X wieku聽wsp贸lnego miana narodu polskiego. Najstarszy kronikarz Rusi, Nestor, nazywa聽wog贸le Lechit贸w 鈥濴achami鈥 i powiada, 偶e S艂owianie, siedz膮cy nad Dunajem, ciemi臋偶eni przez Wo艂ch贸w (t. j. Wo艂och贸w, Rzymian i plemiona zromanizowane), porzucili krain臋 naddunajsk膮 i osiedli nad Wis艂膮, gdzie przezwali si臋 Lachami. 鈥濱 od tych Lach贸w przezwali si臋 Polanie, a drudzy 艁uticzanie, (艁臋czycanie), inni Mazowszanie, inni Pomorzanie鈥.聽Polanie. Odst臋p mi臋dzy 艣redni膮 Odr膮 i Wis艂膮 鈥 powiada Szujski 鈥 wyst臋puje, wedle bada艅 historyi siedlenia si臋 S艂owian, zgodnie z odkryciami archeologicznemi i zgodnie z p贸藕niejsz膮 history膮, kt贸ra wskazuje tam stosunkowo najznaczniejsz膮 liczb臋 grod贸w, jako kraj niepospolicie w staro偶ytno艣ci zaludniony, a wi臋c wcze艣nie uspo艂eczniony. Inaczej by膰 nie mog艂o, je偶eli zwa偶ymy, 偶e lud, kt贸ry wyni贸s艂 i przez p贸艂 tysi膮ca lat utrzyma艂 narodow膮 z krwi i ko艣ci dynasty臋 Piast贸w, kt贸ry ju偶 w X wieku stworzy艂 silne pa艅stwo mieczys艂awowe, nie m贸g艂 powsta膰 nagle z gromady 艂owc贸w lub聽pasterzy. Musia艂 wi臋c by膰 wynikiem kilkuwiekowego uspo艂ecznienia rolnik贸w,聽przed przyj臋ciem wiary chrze艣cija艅skiej.

Kraina tych rolnik贸w le偶a艂a po obu brzegach Warty, a musia艂a by膰, jak na owe聽czasy, niepospolicie zaludnion膮, skoro prawie wszystkie wsie dzisiejsze istnia艂y聽ju偶 za czas贸w poga艅stwa, bo niemal przy ka偶dej znajduj膮 si臋 艣lady prastarych cmentarzysk, cz臋sto rozleg艂ych, z ogromn膮 liczb膮 popielnic. Nazwy te偶 wiosek wielkopolskich prawie wszystkie istnia艂y ju偶 za Piast贸w. Ten w艂a艣nie wzrost zaludnienia u Lechit贸w nadwarte艅skich wywo艂a膰 musia艂 wcze艣nie potrzeb臋 rolnictwa, t j. przemiany las贸w na pola, od kt贸rych nazwano ich 鈥polanami鈥,聽czyli 鈥polakami鈥. Najtrafniej okre艣li艂 pocz膮tek tej nazwy D艂ugosz: 鈥濴echitowie,聽ci zw艂aszcza, kt贸rzy na聽polach聽siedzieli, zostali przez inne pokrewne sobie dru偶yny, koczuj膮ce po lasach, nazwani聽Polanami, t. j. p贸l mieszka艅cami, a ta nazwa tak si臋 potem mi臋dzy lud藕mi utar艂a, 偶e dawne nazwisko (Lechit贸w)聽posz艂o w zapomnienie, a nar贸d i kraj wszystek pocz膮艂 mianowa膰 si臋聽Polsk膮鈥. W kt贸rym wieku to nast膮pi艂o, nie podobna dzisiaj 艣ci艣le oznaczy膰. W ka偶dym razie聽Kromer zdaje si臋 by膰 bliskim prawdy, pisz膮c w wieku XVI: 鈥濶azwisko Polak贸w ledwie od siedmi albo o艣mi set lat do u偶ywania wesz艂o鈥. W najdawniejszych 艣wiadectwach, jakie mamy z ko艅ca X wieku, nazw臋 Polski pisano po 艂acinie:聽Polonia聽i聽Polenia,聽a Bruno, pisz膮c 偶ywot 艣w. Wojciecha oko艂o r. 1000, nazywa Polak贸w:聽Polani, Poloni聽i聽Poloniani.艢l臋偶anie. Rodzon膮 siostrzyc膮 Polski by艂a ziemia nadodrza艅ska, zamieszkana przez lechickie plemiona:聽艢l臋偶an贸w,聽Opolan贸w,聽Dedeszan贸w, czyli聽Dziadoszan贸w, nad dolnym Bobrem, aBobran贸w聽nad g贸rnym,聽Lach贸w聽cieszy艅skich na po艂udniu. Z po艣rodka szerokiej i 偶yznej nadodrza艅skiej r贸wniny聽wznosi si臋 stromo nad 艢widnic膮, widna zdaleka, piramidalna, przesz艂o 700 metr贸w nad poziom morza wysoka g贸ra, niegdy艣 lechickich bog贸w siedlisko, ws艂awiona pie艣niami i powie艣ciami polskiego ludu. G贸ra ta zwa艂a si臋 niegdy艣 艢l臋z (pisana w najdawniejszych dokumentachZlens), p贸藕niej przezwana i dzi艣 znana pod nazw膮聽Sob贸tki. P艂yn膮ca u jej podn贸偶a rzeka zwa艂a si臋 tak偶e 艢lez膮, a聽Lechici, nad ni膮 zamieszkali,聽艢l臋偶anami, tak samo jak zamieszkali nad Bobrem zwali si臋 Bobranami. Atoli nazwa聽艢l臋偶an贸w聽i od nich nazwa聽艢l膮ska, rozpostar艂a聽si臋 zwolna w mowie potocznej, ogarniaj膮c ca艂膮 cz臋艣膰 Polski po obu brzegach聽Odry i Cieszyn na po艂udniu. 艢l膮sk tak by艂 za doby Piast贸w rdzennie polskim, 偶e nawet potem, pomimo politycznego oderwania si臋 od ojczyzny, nie przesta艂 by膰 uwa偶any za cz臋艣膰 Polski. Czesi nazywali go zawsze nie聽艢l膮sko, ale 鈥Polsko鈥, a nawet Niemcy, kronikarze 艣l膮scy, w XV wieku tytu艂owali jeszcze swoje kroniki:聽Chronica principum Poloniae聽lub聽Chronica Polonorum.聽Pomorzanie i Kaszubowie. Na p贸艂noc od Polan, poza bagnist膮 Noteci膮, kraj, po艂o偶ony mi臋dzy Odr膮, Wis艂膮 i Ba艂tykiem, zwa艂 si臋 Pomorzem i zamieszkany by艂 przez Lechit贸w, mianowanych聽Pomorzanami. Nazywali oni siebie S艂owianami, a m贸wili dyalektem polskim, posiadaj膮c obyczaj i wszystkie urz臋dy rdzennie polskie. Nestor powiada wyra藕nie, i偶 byli oni 鈥濴achami鈥. Adam Breme艅ski pisze za czas贸w Boles艂awa Chrobrego, 偶e Pomorzanie nie r贸偶ni膮 si臋 od Polak贸w ani ubiorem, ani j臋zykiem. Boles艂aw Chrobry ustanowi艂 dla nich biskupstwo w Ko艂obrzegu. Cz臋艣膰 wschodnia lechickiego Pomorza nazywa si臋 z dawna Kaszubami. O pochodzeniu tej nazwy powiada kronikarz聽Bogufa艂, 偶e mia艂a wzi膮膰 pocz膮tek od d艂ugiego i szerokiego ubrania Kaszub贸w,聽kt贸re musieli podkasywa膰. Huba bowiem po s艂owia艅sku znaczy fa艂da, czyli zmarszczka. Zatem nazwa 鈥濳aszuby鈥 mia艂a powsta膰 z wyraz贸w zakasz, czyli kasz-huby. Mrongovius znowu w s艂ownikach swoich wywodzi t臋 nazw臋 od ko偶ucha. Co do przestrzeni, zajmowanej dzi艣 przez Kaszub贸w, to w nowoczesnym ich poemacie znajdujemy obja艣nienie, 偶e obecnie mieszkaj膮 mi臋dzy rzek膮 Brd膮 a morzem Gda艅skiem. Ju偶 w X wieku mieli Pomorzanie聽handlowne miasta nadmorskie, dzielili si臋 na rozmaite ludy, kt贸re mia艂y swoich聽naczelnik贸w. Mi臋dzy tymi by艂 Ismar, czyli Wyzimirz, kt贸ry wojowa艂 z Du艅czykami.

Kujawianie聽siedzieli na p贸艂noco-wsch贸d Polan w okolicach Gop艂a i 艂a艅cucha jezior, ci膮gn膮cych si臋 ku Noteci, kt贸ra w ich ziemi bra艂a pocz膮tek. W ziemi kujawskiej s艂yn臋艂y trzy grody: staro偶ytna Kruszwica, W艂odzis艂aw czyli W艂oc艂awek nad Wis艂膮 i Bydgoszcz przy granicy Pomorza. Na prawym brzegu Wis艂y ponad Drw臋c膮 zaliczano jeszcze do Kujaw ziemi臋 Dobrzy艅sk膮. W聽dokumentach spotyka si臋 nazwa Kujaw od wieku XII, po 艂acinie聽Cuiavia.聽艁臋czycanie i Sieradzanie. Polan od Mazowszan przedzielali 艁臋czycanie, to te偶 Nestor, wyliczaj膮c plemiona Lach贸w, wymienia kolejno naprz贸dPolan, potem聽艁utyczan聽(tak 艁臋czycan nazywa艂 ze wzgl臋du brzmie艅 swego j臋zyka i pisma), a聽po nich Mazowszan. Sieradzanie, tak nazwani od g艂贸wnego grodu swej ziemi聽Sieradza, mieszkali nad g贸rn膮 Wart膮, odgraniczeni od 艁臋czycan bagnistym聽Nerem.

Mazowszanie聽zajmowali szerok膮 krain臋, kt贸ra ci膮gn臋艂a si臋 po obu brzegach Wis艂y od rzeki Pilicy, a nawet poza Pilic膮 na po艂udniu od rzeki Radomki, a偶 po granic臋 litewskich Prus贸w na p贸艂nocy i rzek臋 艁臋k, p艂yn膮c膮 z jezior pruskich do聽Biebrzy (poza 艁臋kiem i Biebrz膮 siedzieli Jad藕wingowie). Na zachodzie od ziemi Kujawian i 艁臋czycan, od 藕r贸de艂 rzeki Bzury, ci膮gn臋艂y si臋 siedliska mazowieckie聽na wsch贸d a偶 po Biebrz臋 i 艢lin臋 (dop艂ywy Narwi) i po Nurzec, wpadaj膮cy do Bugu. Nestor nazywa Mazur贸w 鈥濵azowszanami鈥. Dokumenta, pisane po 艂acinie w wieku XI, mianuj膮 ich ziemi臋聽Masovia.Sk膮d powsta艂a ich nazwa, trudno dzi艣 dociec. Wiadomo, 偶e nazwy pierwotne lud贸w pochodz膮 cz臋sto albo od rodzaju krainy, kt贸r膮 zamieszka艂y, albo od charakterystycznych cech mieszka艅c贸w. Owo偶 j臋zykoznawcy dopatruj膮 w nazwie Mazowsza zwi膮zek z wyrazem serbskim聽mezewo,聽oznaczaj膮cym z w臋gierska r贸wnin臋, inni znowu聽wywodz膮 od mazi, czyli smo艂y, kt贸rej wyrobem zatrudniali si臋 le艣ni Mazurowie,聽a nawet jako smolarze rozchodzili si臋 w p贸藕niejszych wiekach po lasach ca艂ej Polski.

Lachowie. W poj臋ciu Nestora (powszechnem w S艂owia艅szczy藕nie) nazwa Lach贸w by艂a og贸ln膮 dla ca艂ej grupy plemion lechickich, a nazwy inne poszczeg贸lnemi. Z tego wida膰 jasno – powiada uczony Ma艂ecki – 偶e ca艂a grupa聽narodu Lach贸w, to jest Lechit贸w, rozpada艂a si臋 na dwie kategorye: 1) Lach贸w z聽poszczeg贸lnemi nazwami: Polan, 艁臋czycan, Mazowszan i Pomorzan, oraz 2) Lach贸w, poprzestaj膮cych na tem jednem nazwisku. Takimi za艣 byli Lachowie ma艂opolscy, zamieszkuj膮cy krain臋 krakowsk膮, sandomiersk膮 i lubelsk膮, nad g贸rn膮 Wis艂膮, od rzeki Pilicy i Radomki, po Karpaty, San i Bug. Ma艂ecki w znakomitej swojej ksi膮偶ce o Lechitach bada na podstawie Nestora, jak daleko聽mog艂y si臋ga膰 ku po艂udnio-wschodowi ziemie Lach贸w w wieku X. Nad Lachami聽tymi panowa膰 musieli ksi膮偶臋ta szczepowi, kt贸rzy b膮d藕 niepodlegli, b膮d藕 pod przewag膮 Piast贸w polskich, a niekiedy w艂adc贸w morawskich i czeskich pozostawali. Z kolei przysz艂a na po艂udnio-wschodzie przewaga Rusi. Nestor pisze, i偶 W艂odzimierz, wielki ksi膮偶臋 kijowski, w roku 981 podj膮艂 wypraw臋 鈥瀗a聽Lachy (tak nazywa Nestor zawsze ziemie Lach贸w) i pobra艂 grody ich: Przemy艣l,聽Czerwie艅 i inne, i osadzi艂 je swymi wojami鈥. Tak wi臋c (m贸wi Ma艂ecki) do pierwotnych Lach贸w nale偶a艂a, pod艂ug Nestora, i kraina grod贸w czerwie艅skich.聽Boles艂aw Chrobry odebra艂 je ksi膮偶臋tom ruskim i przy艂膮czy艂 znowu do Polski, ale聽gdy wielki ten kr贸l umar艂, ksi膮偶臋ta Jaros艂aw i M艣cis艂aw zebrali liczne woje i znowu poszli 鈥瀗a Lachy鈥, a zawojowawszy ziemi臋 z grodami, uprowadzili, z niej mnogich Lach贸w i mi臋dzy siebie ich rozdzieliwszy, Jaros艂aw osadzi艂 swoich nad rzek膮 Rosi膮. Grody za艣 czerwie艅skie, zatrzymane i osiedlone przez Ru艣, nazwane zosta艂y Rusi膮 Czerwon膮.

Poniewa偶 w zachodniej Lechii dominowali Polanie, a we wschodniej Lachowie, rzecz wi臋c prosta, 偶e na zachodzie Europy utrwali艂a si臋 nazwa聽Polski,聽Polonii,聽a na ca艂ym wschodzie, od Litwy i Rusi a偶 do Arabii, nazwa Polski uformowa艂a si臋聽od聽Lach贸w.聽W jakim czasie powsta艂a nazwa聽Lach贸w, czyli聽L臋ch贸w,聽Lech贸w,聽Lechit贸w, tego nikt podobno ju偶 dzisiaj nie zbada2). Godzi si臋 tylkownioskowa膰, 偶e w owych czasach zamierzch艂ych, kiedy pierwsze plemi臋 rolnicze w narodzie nazwane zosta艂o od p贸l聽polanami聽i聽polakami, a drugie od siedzib nadmorskich聽pomorzanami, trzecie od rozleg艂ych 艂膮k, czyli 艂臋k贸w,聽艂臋czycanami, to w贸wczas powsta膰 mog艂a analogicznie nazwa Lach贸w, Lech贸w od krainy le艣nej, lasowej, jeszcze p贸l nie posiadaj膮cej, kt贸r膮 zamieszkiwali oni聽jako 艂owcy, pasterze i rybacy. D艂ugosz, czerpi膮c wiadomo艣ci ze 藕r贸de艂 dawnych, m贸wi wyra藕nie, i偶 w s膮siedztwie聽Polak贸w聽mieszka艂y i 鈥瀕udy koczuj膮ce po lasach鈥. Prosta wi臋c analogia nakazuje wnosi膰, 偶e ci le艣ni聽jednoplemie艅cy Polan, nazwani zostali Lachami od swych las贸w, co j臋zykowo da si臋 r贸wnie偶 uzasadni膰, jak to przyzna艂 zapytany przez nas w tej mierze p. Jan聽Kar艂owicz.

Powszechnem zjawiskiem w 偶yciu plemion, nieuspo艂ecznionych jeszcze w narody, s膮 najazdy dru偶yn le艣nych, g贸rskich i koczuj膮cych, jako wi臋cej wojowniczych, na rolnicze, osiad艂e, zasobniejsze. Piastowie budowali ca艂e聽szeregi warownych grod贸w, aby zas艂oni膰 rolnicz膮 Polsk臋 jeszcze w wieku XII i XIII od napad贸w dzikich, le艣nych Pomorzan, Jad藕wing贸w, Prus贸w i Litwin贸w.聽Tembardziej w czasach dawniejszych musieli czyni膰 podobne napady na rolniczych Polan le艣ni Lachowie, sk膮d powsta膰 mog艂a legenda najazdu lechickiego i za艂o偶enia Gniezna przez Lecha.

1)聽聽Uczony Br眉ckner twierdzi, i偶聽Mazur聽od聽mazania, mycia (mo偶e umazania
smo艂膮) nazwany by艂 uszczypliwie przez s膮siednich Lechit贸w, jak Prus od
litewskiego聽prausti =聽my膰聽i prusna =聽pysk, jak dotkliwsze by艂o przezwisko
pruskiego plemienia Sudzin贸w od聽szudas =聽pomiot.

2)聽聽O pocz膮tku tej nazwy pisa艂 pr. Perwolf w Jagicza聽Archiv fuer slav. Philologie.
IV, 63-78, Jan Kar艂owicz i wielu innych.

Granice pa艅stwa Polskiego w wieku X.

Pierwsz膮, bardzo og贸lnikow膮 wzmiank臋 o granicach Polski przed-mieczys艂awowej podaje nam w kilku s艂owach najstarszy z kronikarzy naszych Marcin Gallus, m贸wi膮c o Ziemowicie, synu Piasta, 偶e do steru pa艅stwa (w wieku IX przyzwany), 鈥瀏ranice swego panowania dalej, ani偶eli kto inny przedtem, rozprzestrzeni艂鈥. Atoli dopiero w drugiej po艂owie X wieku, za聽Mieczys艂awa, czyli Mieszka I (prawnuka tego Ziemowita), Polska wyst臋puje po raz pierwszy na widowni臋 艣wiata, jako pa艅stwo wzgl臋dnie uorganizowane. Jest聽to zatem pierwsza doba, w kt贸rej mo偶e by膰 mowa o jej granicach.呕yj膮cy w wieku XI uczony Arab, Al-Bekri, w dziele swojem 鈥濳si臋ga podr贸偶y i聽kraj贸w鈥, przytacza ciekawe opowiadanie Izraelity Ibrahima z wieku X, kt贸ry聽m贸wi, 偶e kraj Mszki (Mieszka, Mieczys艂awa) graniczy na wschodzie z Rusami,聽a na p贸艂nocy z Brusami (Prusami). kt贸rych siedziby le偶膮 nad morzem聽(Baltyckiem) i kt贸rzy maja osobny j臋zyk, a nie znaj膮 mowy s膮siednich narod贸w.聽Kraj Mszki (t. j. Polska) jest聽wielkim聽mi臋dzy krajami s艂owia艅skimi, bogaty w chleb, mi臋so, mi贸d i pastwiska. Daniny, wybierane przez Mieszka, przeznaczone s膮 na utrzymanie jego ludzi (t. j. wojska). Ka偶dego miesi膮ca ka偶dy z nich (t. j. z wojownik贸w) dostaje pewn膮 liczb臋 tej dani. Ma Mieszko 3000 takiej dru偶yny, 鈥a to s膮 woje, kt贸rych setnia r贸wna si臋 dziesi臋ciu setniom innych wojownik贸w鈥. On tym ludziom daje odzienie i konie i or臋偶 i聽wszystko, co im potrzebne. A kiedy si臋 rodzi dziecko u kogokolwiek z nich, to聽Mieszko natychmiast po urodzeniu dzieci臋cia naznacza mu utrzymanie, czy dziecko jest m臋skiego lub 偶e艅skiego rodzaju. A gdy ono dosi臋gnie pe艂noletno艣ci, to je 偶eni, je偶eli jest m臋skiego rodzaju, i p艂aci za niego swadziebny podarek ojcu narzeczonej. Je偶eli za艣 jest 偶e艅skiego rodzaju, to j膮聽wydaje zam膮偶 i p艂aci jej ojcu. Plemi臋 S艂owian, kt贸re si臋 nazywa聽Ambaba, 偶yje聽w b艂otnistym kraju Mszka, ku p贸艂nocnemu zachodowi (Pomorze). Ma ono wielki gr贸d nad morzem, kt贸ry ma 12 bram i przysta艅 (zapewne Gda艅sk, Ko艂obrzeg lub Julin) z wybornemi portowemi urz膮dzeniami. Ksi臋cia nie maj膮 (Pomorzanie), ale rz膮dzi nimi starszyzna.

鈥濿 og贸lno艣ci S艂owianie 鈥 powiada dalej Ibrahim w dziele Al-Bekri鈥檈go 鈥 s膮 bardzo m臋偶ni i zaczepni, a gdyby nie by艂o mi臋dzy nimi niezgody, skutkiem licznego rozrodzenia plemion, to nie zmierzy艂by si臋 w sile z nimi 偶aden nar贸d na 艣wiecie. Zamieszkuj膮 kraje bogate w pomieszkania i zapasy spo偶ywcze. S膮 gorliwi w rolnictwie i w pracy oko艂o swego utrzymania, w czem przechodz膮wszystkie narody p贸艂nocy. Towary ich (mieszka艅c贸w kraju Mieszka) morzem i l膮dem dochodz膮 do Rus贸w i do Konstantynopola. Siej膮 dwa razy do roku, latem聽i wiosn膮, po wi臋kszej cz臋艣ci proso. Ubieraj膮 si臋 w szerok膮 odzie偶, kt贸rej tylko dolna cz臋艣膰 r臋kaw贸w jest w膮ska. Maj膮 instrument muzyczny d臋ty, kt贸rego d艂ugo艣膰 przechodzi dwa 艂okcie, i drugi z o艣miu strunami. Napoje robi膮 zchmielu i miodu. Kr贸lowie S艂owian je偶d偶膮 na wielkich, tocz膮cych si臋, wysokich聽telegach, o czterech ko艂ach. W rogach s膮 cztery mocne podpory, a na nich, zawieszony na 艂a艅cuchach, kosz, kt贸ry okrywa si臋 jedwabiem. Siedz膮cy w聽koszu nie trz臋sie si臋, tak jak si臋 trz臋sie telega. Takie wozy maj膮 te偶 dla chorych i聽rannych鈥.

Granica Polski zachodnia. Pa艅stwo Mieczys艂awa I prawdopodobnie obejmowa艂o ju偶 wszystkie ziemie plemion lechickich. Ziemie za艣 te ku zachodowi si臋ga艂y znacznie dalej, ni偶 dzisiejsza granica ludno艣ci polskiej z niemieck膮. Rzeka Kwisa na zach贸d od Odry (dop艂yw lewego jej brzegu),聽odgranicza艂a Polsk臋 mieszkow膮 od Serb贸w 艂u偶yckich i Milczan, kt贸rych ziemie聽ju偶 w贸wczas w sk艂ad Rzeszy niemieckiej wchodzi艂y. Na przestrzeni zatem od聽pasma g贸r Czeskich do Odry, Kwisa odgranicza艂a pa艅stwo Mieszka od Rzeszy.聽Za Odr膮 nale偶a艂a tak偶e do Polski ziemia Lubuska, mi臋dzy Odr膮, Sprew膮 i 艁u偶ycami po艂o偶ona. W tej to ziemi zaborczy or臋偶 niemiecki spotka艂 si臋 po raz pierwszy z or臋偶em polskim i wyszczerbi艂 si臋 na nim. Przebieg艂y Mieszko, aby聽zabezpieczy膰 Lubuszan dla swego pa艅stwa, zgodzi艂 si臋 sk艂ada膰 cesarzowi ho艂d z聽ich ziemi.

Granica po艂udniowa聽Polski mieczys艂awowej przedstawia wiele niepewno艣ci.聽Wprawdzie wielkie pasmo Sudet贸w i Karpat stanowi艂o odwieczn膮, przyrodzon膮聽granic臋 Lechii z Czechami, Moraw膮 i S艂owacy膮, ale granica ta, w miar臋聽przewagi or臋偶a w艂adc贸w Polski, Czech lub Morawy, posuwa艂a si臋 na p贸艂noc lub na po艂udnie 艂a艅cucha g贸r powy偶szych. Kiedy w艂adza Piast贸w nie si臋ga艂a jeszczeMa艂opolski, a silnych ksi膮偶膮t na Wawelu nie sta艂o, podlega艂 Krak贸w czas jaki艣 (w wieku IX) pot臋偶nym w艂adcom Morawy. Mieczys艂aw I ostatecznie w roku 990 dokona艂 po艂膮czenia ca艂ego 艢l膮ska z Polsk膮, jako krain jednoplemiennych. Wdzierali si臋 jednak z poza g贸r nad Odr臋 i Czesi, kiedy r. 992 Boles艂aw II,聽czeski, Wroc艂aw z cz臋艣ci膮 艢l膮ska opanowa艂. Boles艂aw Wielki wypar艂 Czech贸w z聽tej ziemi, kt贸ra odt膮d organiczn膮 cz臋艣膰 Polski piastowskiej stanowi艂a. Oko艂o roku 973鈥974 panowanie czeskie si臋ga艂o po Krak贸w, ale ju偶 w ostatnich dwudziestu latach X wieku Mieszko i syn jego, Boles艂aw Wielki, pomkn臋li granice swego pa艅stwa daleko poza g贸ry 艣l膮skie i Karpaty. S膮 wskaz贸wki, 偶e roku 990 w艂ada艂a Polska Moraw膮. 卢r贸d艂a dziejowe m贸wi膮 o zdobytej przez Polak贸w prowincyi Wag, t. j. S艂owacyi, po艂o偶onej nad rzek膮 Wagiem,聽wpadaj膮cym do Dunaju. Kronika wielkopolska podaje, 偶e za Boles艂awa I Dunaj聽i Cisa by艂y granic膮 Polski. Dzieje nie przekaza艂y 艣ci艣lejszych dat tych聽podboj贸w. Mo偶e za艣lubienie W臋gierki przez Boles艂awa (r. 986) po艂o偶y艂o koniec聽tym walkom, lub rych艂e jej wygnanie da艂o dopiero im pocz膮tek. Jest tylko聽rzecz膮 pewn膮, 偶e w roku 1000 ca艂a prawie S艂owacya zakarpacka by艂a ju偶 w r臋ku聽Boles艂awa.

Nawet stosunek Lechii podkarpackiej, t. j. ziemi krakowskiej, oraz聽sandomierskiej i lubelskiej, do Piast贸w w wieku X, dla braku 藕r贸de艂聽historycznych, nie jest wyja艣niony. W wiekach dawniejszych Krak贸w, jak i wiele innych grod贸w i ziem na przestrzeni p贸藕niejszej Ma艂opolski, mia艂y swoich w艂asnych ksi膮偶膮t dzielnicowych. Z tamtych to w艂a艣nie czas贸w po聽s艂ynnych w艂adcach Wawelu pozosta艂y wiekopomne mogi艂y Kraka i Wandy. W聽wieku jednak IX i X doba tych ksi膮偶膮t ju偶 min臋艂a, a wzmiankowane u Gallusa rozszerzanie granic przez Piast贸w, zapewne odnosi si臋 do Mazowsza i Lechii podkarpackiej. Gdyby ta ostatnia kraina nie by艂a zespolona w wieku X z聽Piastami, to czy偶 mo偶liwe by艂yby dla nich podboje za Karpatami, nad Wagiem,聽Cis膮 i Dunajem?

Kresy p贸艂nocne. Dokument Ody (drugiej 偶ony Mieczys艂awa I) m贸wi o granicy聽jego dziedzictwa od morza do Prus i Rusi. Zatem Pomorze lechickie nale偶a艂o ju偶 do Mieszka, cho膰 w cz臋艣ci, jak to potwierdza i Ibrahim. 呕e Pomorze wschodnie, to jest nadwi艣la艅skie (Kaszuby), nale偶a艂o z ko艅cem X wieku do聽Polski, potwierdza to i Gaudenty, autor 偶ywota 艣w. Wojciecha. Arcybiskupstwo gnie藕nie艅skie si臋ga艂o w roku 1000 za Note膰 do rzeki Plitnicy, czy P艂ytnicy. Fakt聽za艣 ustanowienia biskupstwa pomorskiego w Ko艂obrzegu nadbaltyckim i przy艂膮czenia go przez Boles艂awa W. i cesarza Ottona III (w roku 1000) do arcybiskupstwa gnie藕nie艅skiego, oraz za偶y艂e stosunki biskupa pomorskiego Reinberna z monarch膮 polskim, nie pozwalaj膮 w膮tpi膰, 偶e ca艂e Pomorze, od Wis艂y do Odry, by艂o w owym czasie zale偶nem od Polski. Wyszczeg贸lniona przez kronikarzy rzeka Ossa jako granica prusko-polska i wiele innych wskaz贸wek, ka偶膮 znowu wnosi膰, 偶e w tej stronie by艂a to etnograficzna granica聽mi臋dzy ludno艣ci膮 polsk膮 i prusk膮. Granica ta, pocz膮wszy od morza gda艅skiego, bieg艂a na po艂udnie brzegiem Wis艂y, dziel膮cej Pomorze polskie od pruskiego, a偶聽do uj艣cia Ossy, dalej Oss膮 i jej dop艂ywem Lutrzyn膮, kt贸rych to dw贸ch rzek聽prawy brzeg by艂 pruski, a lewy polski. Nast臋pnie (poniewa偶 Mazowsze nale偶a艂o聽do Polski) bieg艂a na wsch贸d granic膮 Mazowsza od ziem pruskich, tym samym mniej wi臋cej szlakiem, gdzie dzi艣 istnieje granica Kongres贸wki z Prusami, od Rypina na wsch贸d a偶 do Grajewa i rzeki 艁eku.

艢ciana wschodnia. Nad rzekami 艁ekiem i Biebrz膮, czyli Bobr膮, by艂y ostatnie siedliska Mazowszan w dobie Piast贸w na p贸艂noco-wschodzie, a st膮d i wschodnia granica Polski piastowskiej z Jad藕wingami i Podlasiem t臋dy bieg艂a. Od po艂膮czenia si臋 Biebrzy z Narwi膮, sz艂a ona w g贸r臋 Narwi pod dzisiejszy Tykocin, sk膮d zwraca艂a si臋 ku po艂udniowi do rzek Nurca i Buga. S膮dzi膰 o tem nale偶y zar贸wno z odwiecznych siedlisk mazowieckich po te kresy si臋gaj膮cych, grod贸w typowych lechickich, dalej na wsch贸d (od Tykocina i Sura偶a) ju偶 nie spotykanych, i pot臋偶nych nasyp贸w grodzisk typu mazowieckiego niejako聽艂a艅cuchem si臋 ci膮gn膮cych (Pie艅ki-grodzisko, Wirna, Tykocin, Grodzkie, 艢wi臋ck聽i t. d.). Bug prawdopodobnie na ca艂ej swojej d艂ugo艣ci, od Nurca a偶 do swych聽藕r贸de艂, odgranicza艂 pa艅stwo Piast贸w od Rusi. Ze s艂贸w Nestora s膮dzi膰 trzeba, 偶e聽kraina grod贸w czerwie艅skich po roku 981 nale偶a艂a do Lach贸w, czyli do Polski. Poniewa偶 (jak twierdzi K臋trzy艅ski i Ma艂ecki) g艂贸wnym grodem czerwie艅skim by艂 Czerwonogr贸d blisko Dniestru i Seretu, przeto dalej Seret prawdopodobnie odgranicza艂 (przed r. 981) posiad艂o艣ci Lach贸w od Rusi na po艂udnio-wschodzie. Ziemia za艣, zdobyta w roku powy偶szym przez W艂odzimierza na Lachach, by艂a to p贸藕niejsza Ru艣 Czerwona. M贸wili zatem prawd臋 Ibrahim i Al-Bekri o聽pa艅stwie Mieszka (si臋gaj膮cem od Baltyku i Odry po grody czerwie艅skie), 偶e by艂聽to 鈥瀔raj wielki mi臋dzy s艂owia艅skimi鈥.

W wieku XI.

Roku 1003 Boles艂aw Chrobry, pragn膮c stworzy膰 wielkie pa艅stwo s艂owia艅skie,聽opanowa艂 Czechy, kt贸re jednak w roku nast臋pnym utraci艂. Morawa przez ca艂e聽panowanie Chrobrego nale偶a艂a do Polski. Kr贸l ten rozszerzy艂 granice Polski za Odr膮 zdobyciem nowych ziem s艂owia艅skich na Niemcach. Stracon膮 roku 1005聽w walkach z Sasami ziemi臋 艁u偶yck膮 z Budziszynem odzyska艂 we dwa lata聽p贸藕niej (1007). Traktat budziszy艅ski przyzna艂 Polsce Lubusz i Lubie艅 za Odr膮.聽Roku 1013, na zje藕dzie Boles艂awa z cesarzem Henrykiem II w Magdeburgu, monarcha polski otrzyma艂 lennem prawem 鈥瀌awno upragnione ziemie鈥, zapewne miedzy Elb膮 i Sprew膮 po艂o偶one. Nowym traktatem budziszy艅skim,聽zawartym z tym偶e cesarzem Henrykiem w styczniu roku 1018, 艁u偶yce i ziemia聽Milczan (mi臋dzy 艁u偶ycami a Czechami, rzek膮 Elb膮 i Kwis膮 po艂o偶ona) pozosta艂y w posiadaniu Polak贸w. Nieposkromionych Sas贸w tak przewa偶nie Boles艂aw pogromi艂 – pisze Gallus – i偶 u rzeki Sali (Salawa za Elb膮) 鈥瀔res 偶elazny granicom Polski za艂o偶y艂鈥.

Dzieje nie przekaza艂y nam daty, do kt贸rej S艂owacya zakarpacka by艂a prowincy膮 polsk膮. Mo偶na tylko przypuszcza膰, 偶e Boles艂aw panowa艂 jeszcze nad t膮 krain膮 w聽r. 1018, skoro pi臋ciuset W臋gr贸w towarzyszy艂o mu w 贸wczesnej wyprawie do Kijowa. W ka偶dym razie po odpadni臋ciu ziem, nad Wagiem, Cis膮 i Dunajem聽po艂o偶onych, pozosta艂a jeszcze za Karpatami w posiadaniu Polski ziemia Spiska. W艂a艣nie latem roku 1018 ruszy艂 Boles艂aw w kraje ruskie i zwyci臋偶y艂 Jaros艂awa聽nad Bugiem, kt贸ra to rzeka, jak 艣wiadcz膮 kronikarze, pa艅stwo polskie od kijowszczyzny w贸wczas odgranicza艂a. W sierpniu zaw艂adn膮艂 Boles艂aw Wielki Kijowem, w kt贸rym przez jedena艣cie miesi臋cy gospodarowa艂. Grody czerwie艅skie, przed laty 27-miu zdobyte przez Ru艣 na Lachach, zosta艂y teraz znowu dla Polski odzyskane. Nie na d艂ugo jednak. Gdy bowiem Boles艂aw Wielki w roku 1025 umar艂, panowanie jego syna, Mieczys艂awa II (Gnu艣nego), przynios艂o Polsce znaczne szczerby w granicach. Najprz贸d odpad艂y za Karpatami Morawy (w r. 1026, pod艂ug innych w r. 1034). Cesarz niemiecki Konrad oderwa艂 艁u偶yce nadelbia艅skie, a jednocze艣nie straci艂a Polska grody czerwie艅skie, czyli dzisiejsz膮 Ru艣 Czerwon膮. Po 艣mierci Mieczys艂awa聽Gnu艣nego (r. 1034), Brzetys艂aw czeski, korzystaj膮c z braku monarchy w Polsce, mszcz膮c si臋 przytem za rok 1003, zrobi艂 pami臋tny najazd na Polsk臋 i Gniezno i聽przyw艂aszczy艂 sobie cz臋艣膰 艢l膮ska z Wroc艂awiem, kt贸r膮 dopiero w r. 1052 Kazimierzowi, synowi Gnu艣nego, powr贸ci艂.

Od strony pogan pruskich i Rusi, granica zaludnienia lechickiego by艂a niew膮tpliwie w wieku XI, tak jak w ko艅cu X, granic膮 贸wczesnego pa艅stwa polskiego. Na lewym brzegu Ossy i Lutrzyny le偶a艂a w Polsce ziemia聽Che艂mi艅ska z kasztelani膮 grudzi膮dzk膮. Za Oss膮 i Lutrzyn膮, ku morzu i rzece聽Pregli, szumia艂a dziewicz膮 puszcz膮 pe艂na bagnisk i jezior kraina Prus贸w.

Rozmaite wskaz贸wki, a mianowicie: 1) zapiski o za艂o偶eniu biskupstwa p艂ockiego w roku 1076, 2) szeregi pogranicznych warownych grodzisk i kasztelanij mazowieckich (rypi艅ska, szre艅ska, s艂upska, grzebska, makowska, wiska i inne), 3) groby i 偶alniki (cmentarzyska) lechickie i p贸藕niejsza kolonizacya Prus krzy偶ackich, wykazuj膮 fakt ciekawy, o kt贸rym ju偶 nadmieniali艣my wy偶ej, 偶e granica pomi臋dzy Mazowszem i Prusami, na ca艂ej swej d艂ugo艣ci od rzeki Lutrzyny i Drw臋cy do rzeki 艁eku i Grajewa, od czas贸w聽piastowskich do obecnych tylko niewielkim uleg艂a zmianom. Granica powy偶szamniej-wi臋cej r贸wnolegle bie偶y w parumilowej odleg艂o艣ci na po艂udnie pasma聽jezior pruskich, co mia艂o swoj膮 przyczyn臋. Oto na granicach Polski piastowskiej聽z o艣ciennymi ludami ci膮gn臋艂y si臋 prawie wsz臋dzie pasem bezludne puszcze. Poniewa偶 siedliska Prus贸w gromadzi艂y si臋 g艂贸wnie przy jeziorach, to pasmo zatem puszcz pogranicznych z Mazowszem, ci膮gn臋艂o si臋 r贸wnolegle wzd艂u偶 po艂udniowej linii jezior pruskich.

Na p贸艂noco-wschodzie Mazowsza le偶a艂a, pomi臋dzy Narwi膮, Biebrz膮, 艁ekiem i granic膮 Prus贸w, ziemia Wizka, tak nazwana od warownego grodu Wizny,聽zbudowanego nad Narwi膮, poni偶ej uj艣cia Biebrzy. 艁ek odgranicza艂 t臋 ziemi臋 od聽Ja膰wie偶y, a warowne grody pod Wizn膮, Samborami, Pie艅kami i Kumelskiem聽zas艂ania艂y od dziczy poga艅skiej z p贸艂nocy i wschodu. Dalej ku po艂udniowi, przywschodniej granicy Mazowsza od Podlasia, takie偶 grody Lechit贸w, jako stra偶nice mazowieckie, pobudowane by艂y: pod Tykocinem, wsi膮 Grodzkie (gr贸d, zwany Mieczs艂ug), w 艢wi臋cku i nad Bugiem w Broku i Bra艅szczyku聽(grody biskup贸w p艂ockich). Na lewym brzegu Buga Gr贸dek i warownia dzi艣 pod聽wsi膮 Niewiadom膮, musia艂y by膰 tak偶e w owych czasach pogranicznymi od Rusi zamkami Mazowszan.

Prawnuk Chrobrego, Boles艂aw 艢mia艂y, zaj膮wszy si臋 przewa偶nie polityk膮 rusk膮,聽celem odzyskania grod贸w czerwie艅skich, jako dawnych grod贸w lechickich, aby聽by膰 bli偶ej Rusi, przeni贸s艂 siedzib臋 monarsz膮 z Gniezna do Krakowa. To oddalenie si臋 od Pomorza lechickiego, nie zro艣ni臋tego jeszcze spo艂ecznie z organizmem pa艅stwowym Polski, nie chc膮cego porzuci膰 ani prastaregogminow艂adztwa, ani bog贸w poga艅skich, spowodowa艂o oderwanie si臋 cz臋艣ci jego聽wi臋kszej od Polski. Po opuszczeniu Polski przez Boles艂awa 艢mia艂ego, brat jego m艂odszy, W艂adys艂aw Herman, obj膮艂 po nim w艂adz臋, ale wi臋cej sk艂onny do odzyskania Pomorza, ni偶 Rusi, obra艂 P艂ock za sta艂膮 siedzib臋 i dwiema wyprawami, w latach 1091 i 1092, rozpocz膮艂 d艂ugoletni膮 wojn臋 przeciw Pomorzanom, celem z艂膮czenia ich z Polsk膮 i nawr贸cenia do chrze艣cija艅stwa.

W wieku XII.

Kiedy W艂adys艂aw Herman dzieli艂 pa艅stwo swoje mi臋dzy syn贸w, w贸wczas obszerne ziemie polskie, po obu brzegach Odry po艂o偶one, a sk艂adaj膮ce聽wielkorz膮dztwo 艢l膮skie, dosta艂y si臋 Boles艂awowi Krzywoustemu, a ten p贸藕niej聽zapewni艂 t臋 prowincy臋 znowu pierworodnemu synowi swemu W艂adys艂awowi. Krzywousty, wydaj膮c roku 1108 c贸rk臋 Judyt臋 za Stefana, najstarszego syna kr贸la w臋gierskiego Kolomana, wyznaczy艂 jej w posagu ziemi臋 Spisk膮, z zastrze偶eniem zwrotu tej dzielnicy dla Polski po jego 艣mierci. Od tego czasu jednak Spi偶, stanowi膮cy pami膮tk臋 panowania Mieszka I i Boles艂awa Wielkiego za Karpatami, pozosta艂 przy W臋grzech i tylko jego cz臋艣膰 (oko艂o 60 mil 俦) odzyska艂a Polska p贸藕niej za W艂adys艂awa Jagie艂艂y (r. 1412). W 1109 cesarz Henryk V zdoby艂 na Polsce Lubusz zaodrza艅ski i podarowa艂 go arcybiskupowi聽magdeburskiemu, ale Krzywousty odzyska艂 potem stracon膮 ziemi臋 i oko艂o roku聽1124 biskupstwo lubuskie, zale偶ne od Gniezna, fundowa艂. Krwawa wojna z Pomorzanami, trzymaj膮cymi si臋 uparcie ba艂wochwalstwa i gminow艂adztwa,聽rozpocz臋ta przez W艂adys艂awa Hermana, uko艅czon膮 zosta艂a pomy艣lnie dla Polski聽dopiero przez jego syna, Krzywoustego. Widowni膮 tych 艣miertelnych zapas贸w starego 艣wiata lechickiego z piastowskim porz膮dkiem rzeczy by艂a przewa偶nie聽linia bagnistej Noteci, rozgraniczaj膮cej Polan z Pomorzanami, i po艂o偶one na niej聽kasztelanie polskie: Nak艂o i Osielsk. Do roku 1119 Krzywousty zwalcza艂 buntowniczego 艢wi臋tope艂ka na Pomorzu kaszubskiem, czyli wschodniem, a od roku powy偶szego rozpocz膮艂 walk臋 z Pomorzem zachodniem, nadodrza艅skiem, kt贸rem rz膮dzi艂 Warcis艂aw i gdzie ludne i bogate miasta nadmorskie by艂y聽ogniskami 偶ycia pogan. W roku 1121 dotar艂 Krzywousty do Szczecina, gdzie si臋 Warcis艂aw upokorzy艂 i chrzest przyj膮艂. W roku 1122 monarcha polski wyprawi艂聽aposto艂贸w do Julina, zni偶y艂 haracz roczny po nawr贸ceniu si臋 znaczniejszych miast pomorskich, jak: Pirzyc, Kamienia, Julina, Szczecina, Gradca, Lubina i Ko艂obrzegu. W roku 1130 st艂umiwszy bunt w Julinie, za艂o偶y艂 tam biskupstwo. Podbiwszy wysp臋 Rugi臋, oraz cz臋艣膰 Pomorza zaodrza艅skiego i zetkn膮wszy si臋 tam z posiad艂o艣ciami du艅skiemi, wszed艂 Krzywousty w przymierze z kr贸lem Danii, Nielsem, kt贸rego w艂adzy podlega艂o plemi臋 s艂owia艅skie Obotryt贸w, mieszkaj膮cych tam, gdzie dzi艣 le偶膮 ksi臋stwa meklenburskie. Aby za艣 zwi膮zek S艂owian zaodrza艅skich z Polsk膮 zabezpieczy膰 przed pot臋g膮 niemieck膮, nie waha艂 si臋 Boles艂aw (1135 roku) w Merseburgu z艂o偶y膰 ho艂d lenny cesarzowi Lotarowi z wyspy Rugii i Pomorza zaodrza艅skiego. W jesieni 1138 roku zako艅czy艂 偶ycie Boles艂aw Krzywousty, jeden z聽najwi臋kszych bohater贸w Polski piastowskiej, praprawnuk Boles艂awa Wielkiego,聽z dw贸ch 偶on pozostawiaj膮c pi臋ciu syn贸w, a chc膮c z艂agodzi膰 z艂e skutki聽polityczne starego zwyczaju dzielenia pa艅stwa mi臋dzy syn贸w1), ustanowi艂聽zasad臋 senioratu, czyli zwierzchnictwo pierworodnego brata nad dzielnicami braci m艂odszych. Najstarszy wi臋c syn Krzywoustego, W艂adys艂aw, otrzyma艂 ziemie krakowskie i 艣l膮skie ze stolicami Krakowem i Wroc艂awiem, jako dzielnic臋 pierwszorz臋dn膮, do kt贸rej mia艂o by膰 stale przywi膮zane prawo zwierzchnictwa monarszego nad innemi. Drugi z kolei syn, Boles艂aw (K臋dzierzawy), dosta艂 Mazowsze z Kujawami; trzeci, Mieczys艂aw (Stary) Wielkopolsk臋 z nale偶膮cemi do niej ziemiami poni偶ej 艢l膮ska nad 艣redni膮 Odr膮; czwarty, Henryk, ziemi臋 Sandomiersk膮 i Lubelsk膮 po granice Rusi i podg贸rze Karpat; pi膮ty, Kazimierz, osierocony niemowl臋ciem, jak wiadomo, nic tymczasem nie dosta艂. Pomorze z Rugi膮 mia艂o zapewne ho艂dowa膰 monarsze zwierzchniczemu, ale wobec rozbicia pa艅stwa na cztery dzielnice i zaborczo艣ci Niemc贸w, prawo monarchy polskiego straci艂o si艂臋 wykonawcz膮. Tylko w Gnie藕nie pozosta艂 arcybiskup nad ca艂膮 Lechi膮 i by艂y strze偶one kr贸lewskie korony Piast贸w, jako w miejscu koronacyi: 1) Boles艂awa Wielkiego, 2) synajego, Mieczys艂awa II, 3) wnuka boles艂awowego, Kazimierza Odnowiciela, i 4)聽prawnuka Boles艂awa 艢mia艂ego.

Tym sposobem wesz艂a Polska (1138 roku) w dob臋 podzia艂贸w mi臋dzy聽rozradzaj膮cych si臋 potomk贸w Krzywoustego, w dob臋, kt贸ra mia艂a trwa膰 p贸艂tora wieku. W okresie tym, o ile Polska, jako pa艅stwo, popad艂a w niemoc polityczn膮,聽o tyle d藕wign臋艂y si臋 miasta i kultura w jej dzielnicach, ksi膮偶臋ta bowiem, aby podnie艣膰 swoje dochody, wspierali rzemios艂a, handel, miasta, i zaludniali pustkowia. Najsmutniejszym tylko wynikiem tej epoki by艂a utrata ziem zaodrza艅skich i oderwanie si臋 bogatego i arcynarodowego 艢l膮ska od Polski, a poddanie go wp艂ywowi niemieckiemu. Sta艂o si臋 za艣 to tym sposobem, 偶e gdy W艂adys艂aw II, pan na 艢l膮sku i ziemi krakowskiej, wyp臋dzony z ojczyzny przez m艂odszych braci, nie chc膮cych ulega膰 jego przewadze, szuka艂 pomocy u Niemc贸w (o偶eniony by艂 z Agnieszk膮, siostr膮 przyrodni膮 cesarza Konrada III), to, lubo zmar艂 na wygnaniu, trzej jego synowie, poparci przez Niemc贸w,聽powr贸cili do Polski, gdzie otrzymali (1164 roku) nad Odr膮 艢l膮sk ca艂y i Luzacy臋聽od stryja swego, Boles艂awa K臋dzierzawego. A mianowicie: Mieczys艂aw otrzyma艂 艢l膮sk g贸rny z Raciborzem, Boles艂aw Wysoki dosta艂 艢l膮sk 艣redni i cz臋艣膰 dolnego z Wroc艂awiem, a Konrad dalsze w d贸艂 Odry posiad艂o艣ci z Luzacy膮 i ziemi膮 G艂ogowsk膮. Ci to trzej Piastowicze, acz wnukowie pogromcy Niemc贸w na 鈥濸siem polu鈥, ale zrodzeni z Niemki, wychowani w Niemczech i powr贸ceni do ojcowizny za wp艂ywem niemieckim, pierwsi rozpocz臋li聽niemczenie 艢l膮ska i stali si臋 przyczyn膮 jego oderwania od macierzy narodowej.聽Konrad zmar艂 bezdzietnie, ale potomkowie Boles艂awa Wysokiego i聽Mieczys艂awa, natworzywszy ksi臋stw mniejszych i stawszy si臋 lennikami kr贸l贸w czeskich i cesarz贸w niemieckich, przetrwali na 艢l膮sku, germanizuj膮c go, lat 511聽(od roku 1164 do 1675).

Jeszcze przed wygnaniem W艂adys艂awa II, podczas jego wojny z m艂odsz膮 braci膮,聽ksi膮偶臋ta ruscy, za udzielenie posi艂k贸w W艂adys艂awowi, otrzymali od niego z dzielnicy mazowieckiej Boles艂awa K臋dzierzawego ziemi臋 Wisk膮, kt贸ra skutkiem tego, przez czas jaki艣, prawdopodobnie nied艂ugi, oderwana by艂a od Mazowsza i Polski.

Najm艂odszy z syn贸w Krzywoustego, Kazimierz Sprawiedliwy, cz臋艣膰 Pomorza w okolicy Szczecina wydzieli艂 osobnym ksi膮偶臋tom, Bogus艂awowi i Kazimierzowi,聽kt贸rzy 1180 roku przez cesarza niemieckiego za ksi膮偶膮t Rzeszy niemieckiej聽uznani, dwom panom podlegali, ale rozci膮gn膮wszy panowanie swoje za Odr膮 a偶聽do Rugii, sprzyjali wi臋cej Niemcom, ni偶 Polsce. Wreszcie na Pomorzu kaszubskiem, czyli gda艅skiem, ustanowi艂 Kazimierz wielkorz膮dc臋聽(namiestnika), a tym sposobem ca艂e Pomorze, od Gda艅ska do Rugii, na dwa lub trzy ksi臋stwa si臋 rozpad艂o. Gdy Kij贸w przestawa艂 by膰 sp贸jni膮 Rusi i traci艂 urok,聽z艂upiony i poni偶ony 1169 roku przez Suzdalc贸w, Kazimierz Sprawiedliwy zwr贸ci艂 swoj膮 polityk臋 ku wschodowi i, mi臋szaj膮c si臋 czynnie w zatargi wewn臋trzne Rusi wo艂y艅skiej, przyszed艂 do zwierzchnictwa nad Romanem,聽ksi臋ciem w艂odzimierskim, kt贸remu odda艂 zdobyty przez siebie 1182 roku Brze艣膰聽nadbu偶ny, a p贸藕niej i Halicz. A gdy potem Bela III, kr贸l w臋gierski, osadzi艂 na Haliczu syna swego Andrzeja, Kazimierz wyp臋dzi艂 (1189 roku) Andrzeja i聽przywr贸ci艂 W艂odzimierza, poprzednika Romanowego. Pod koniec swego 偶ycia聽(1192 roku) Kazimierz Sprawiedliwy przedsi臋wzi膮艂 wypraw臋 krzy偶ow膮 przeciwko 艂upieskim Jad藕wingom i Prusom, kt贸rzy naje偶d偶ali rolnicze聽Mazowsze i Ma艂opolsk臋, i zada艂 poganom ci臋偶k膮 kl臋sk臋 w puszczach nad g贸rn膮Narwi膮.

1)Na Rusi Rurykowicze wprowadzili ten zwyczaj od 艣mierci W艂odzimierza聽Wielkiego, t. j. od roku 1015.

W wieku XIII.

Podzia艂y Piast贸w os艂abia艂y ci膮gle si艂臋 narodow膮 Polski, a jakkolwiek syn Kazimierza Sprawiedliwego, Leszek Bia艂y, dziel膮c si臋 w roku 1207 z bratem swoim Konradem krajami Lechii, do Mazowsza i Kujaw przyda艂 Konradowi聽ziemi臋 艁臋czyck膮 i Sieradzk膮, to jednak ten ostatni nie m贸g艂 podo艂a膰 ci臋偶kiemu聽zadaniu obrony swego kraju przeciw ustawicznym najazdom barbarzy艅skich Prus贸w i Jad藕wing贸w. Pragn膮c tej ci臋偶kiej kl臋sce jak膮kolwiek tam臋 po艂o偶y膰,聽przedsi臋wzi膮艂 Konrad ustanowienie zakonu rycerskiego, kt贸ry zosta艂 nazwany,聽od danego mu Dobrzynia, zakonem聽Kawaler贸w Dobrzy艅skich. Ale gdy wi臋ksz膮 ich cz臋艣膰 wyci臋li Prusacy, Konrad wezwa艂 w roku 1225 do walki z poganami zakon niemiecki braci szpitalnych Naj艣wi臋tszej Maryi Panny, kt贸ry, za艂o偶ony w Palestynie podczas wojen krzy偶owych, nie m贸g艂 si臋 utrzyma膰 w Ziemi 艢wi臋tej i przeni贸s艂 si臋 by艂 do Europy. Tych, jak ich nazwano w Polsce, 鈥濳rzy偶ak贸w鈥 Konrad uposa偶y艂 bogato (roku 1228鈥1230) obszern膮 ziemi膮 Che艂mi艅sk膮, jako ja艂mu偶n膮 za obowi膮zek walki z poga艅stwem w obronie ziem polskich. Rycerze niemieccy po艂膮czyli oba zakony w jeden, a upodobawszy sobie Polsk臋, obrali j膮 za swoje g艂贸wne siedlisko. W ci膮gu wieku XIII ca艂膮 krain臋 prusk膮, od rzeki Ossy i granic Mazowsza po Ba艂tyk i dolny Niemen, Krzy偶acy ujarzmili i, pogan miejscowych b膮d藕 wyt臋piwszy, b膮d藕 wypar艂szy ku Niemnowi, pozwolili ch臋tnie, bo we w艂asnym interesie, na kolonizowanie bezludnego prawie kraju przez osadnik贸w, przybywaj膮cych z Mazowsza,聽Pomorza polskiego, Kujaw i Niemiec. Zakon, uko艅czywszy w roku 1283 podb贸j聽krainy Prus贸w, zacz膮艂 niezw艂ocznie posuwa膰 swoje zagony w g艂膮b 呕mudzi i Litwy i wznosi膰 zamki murowane, aby mie膰 oparcie do wypraw na Ragnet臋 i Christmemel nad Niemnem. Kr贸l litewski, Mindowe, oddawszy si臋 w r臋ce聽nienasyconych Krzy偶ak贸w, od roku 1254 do 1260 ust臋powa艂 im kolejno dobra i聽powiaty na 呕mudzi: Rosienie, Bejsago艂臋, Kro偶e, ziemi臋 Karszewsk膮, po艂ow臋 Ejrago艂y i Poniemunia, ziemi臋 Salen w Inflantach, ca艂e Dejnowo, czyli ziemi臋聽Jatwiezk膮 (mi臋dzy rzekami Ha艅cz膮 i 艁ekiem), wreszcie Szalowi膮 i聽ca艂膮 呕mud藕.Dzielnica wielkopolska znalaz艂a si臋 w trudnem po艂o偶eniu wobec s膮siedztwa zaborczych margrabi贸w brandeburskich i zuchwa艂ego 艢wi臋tope艂ka pomorskiego. Pomimo wi臋c dzielno艣ci i zabiegliwo艣ci Boles艂awa, ksi臋cia Wielkopolski, odpadaj膮 od niej kasztelanie: kistrzy艅ska, kolbacka, lipnicka i cz臋艣膰 santockiej. Margrabiowie wyparli os艂abionych podzia艂ami Piast贸w z za Odry, tak, 偶e Ciel臋cin sta艂 si臋 pogranicznym ich grodem, a Santok i Drezdenko ledwie uratowane zosta艂y przez Polak贸w. Na gruncie polskim za Odr膮, stan臋艂a聽nowa marchia brandeburska. 艢wi臋tope艂k pomorski, dobywaj膮c Santoka, Nak艂a i Wyszogrodu (wielkopolskiego) na linii Noteci, dziedzin臋 piastowsk膮 uszczupla艂.聽Za jego to spraw膮, zabity zosta艂 Leszek Bia艂y w G膮sawie i Pomorze od Polski oderwane. Ale syn tego 艢wi臋tope艂ka, zwany Mszczujem, b臋d膮c bezdzietnym, naznaczy艂 (1284 roku) swoim spadkobierc膮 Przemys艂awa II, ksi臋cia Wielkopolski. Tym sposobem po 艣mierci Mszczuja (1295 roku) Pomorze powr贸ci艂o znowu pod ber艂o Piast贸w. Nic podobnego nie mog艂o nast膮pi膰 w prowincyi 艣l膮skiej, gdzie ros艂a liczba ksi臋stw i ksi膮偶膮t piastowskich, kt贸rzy, z wychowaniem niemieckiem, przyj膮wszy obyczaje Teuton贸w i przeszed艂szy na stron臋 Rzeszy i kr贸l贸w czeskich, ziemi臋 lechick膮 przemieniali w posad臋 niemieck膮. Pierwszy da艂 przyk艂ad przeniewierstwa ojczy藕nie i idei Piast贸w polskich Kazimierz, ksi膮偶臋 cieszy艅ski, czyni膮c potajemnie donacy臋 ksi臋stwa Opolskiego kr贸lowi czeskiemu 1289 roku.

Boles艂aw IV K臋dzierzawy, dostawszy, pod艂ug testamentu swego ojca, Boles艂awa Krzywoustego, Mazowsze i Kujawy, by艂 w艂a艣ciwie pierwszym聽ksi臋ciem mazowieckim. Po nim Mazowsze i Kujawy przesz艂y na najm艂odszego聽z jego braci, Kazimierza Sprawiedliwego. Gdy w pocz膮tkach XIII wieku synowie Sprawiedliwego: Leszek Bia艂y i Konrad dzielili si臋 krajem, widzieli艣my, 偶e Konrad, opr贸cz Mazowsza, dosta艂 Kujawy, ziemi臋 艁臋czyck膮 i Sieradzk膮. Ten to Konrad sta艂 si臋 za艂o偶ycielem linii Piast贸w mazowieckich (kt贸rzy potem, jako lenni ksi膮偶臋ta korony polskiej, wyga艣li dopiero w roku 1526). Z Kujaw atoli i ziem: 艁臋czyckiej, Sieradzkiej, Dobrzy艅skiej, Micha艂owskiej i cz膮stki Mazowsza, utworzy艂a si臋 w wieku XIII pod synem Konrada, Kazimierzem I, dzielnica Kujawska, kt贸r膮 syn tego Kazimierza, W艂adys艂aw 艁okietek, wcieli艂 do korony, gdy tymczasem w艂a艣ciwe ksi臋stwo Mazowieckie, kt贸re dosta艂o si臋 Ziemowitowi I, bratu tego Kazimierza, a stryjowi 艁okietka, wcielone do niej zosta艂o dopiero w miar臋 wygasania linii Ziemowitowej w wieku XV i XVI. Dzielnica ta po 艣mierci Ziemowita I (1262聽roku) rozdzielona znowu pomi臋dzy dw贸ch jego syn贸w na dwa ksi臋stwa: P艂ockie(Boles艂awa) i Czerskie (Konrada), granicz膮c na p贸艂noco-wschodzie z Jad藕wingami i Litw膮, mia艂a ci臋偶kie z tego powodu s膮siedztwo. Mazowsze聽bowiem, jako kraj rolniczy, by艂o zasobne w ludno艣膰 i byd艂o, Jad藕wingowie za艣 i聽Litwini, jako mieszka艅cy le艣nych puszcz, potrzebowali ci膮g艂ych 艂up贸w. A聽艂upem po偶膮danym by艂 zar贸wno lud, uprowadzany corocznie w niewol臋 (kt贸rego聽obeznanemi聽zp艂ugiem r臋kami, stwarza艂a sobie Litwa w艂asne rolnictwo), jak i dobytek jego, narz臋dzia, tkaniny i zbo偶e. Spustoszenia te w wieku XIII zacz臋艂y si臋 powtarza膰 tak cz臋sto, 偶e p贸艂nocne i wschodnie Mazowsze, a mianowicie聽ziemia Wizka i okolice mi臋dzy Narwi膮 a Bugiem po艂o偶one, zamo偶ne pierwej w聽ludno艣膰 i grody, przemieni艂y si臋 w pustkowia. Boles艂aw, ksi膮偶臋 p艂ocki, aby zapobiedz temu nieszcz臋艣ciu i zag艂adzie, gro偶膮cej jego ziemiom, a stworzy膰聽stosunki przyjazne z Litw膮, w roku 1279 o偶eni艂 si臋 z Gaudemund膮 Zofi膮, c贸rk膮聽ksi臋cia litewskiego Trojdena, toruj膮c pierwszy tym sposobem drog臋 do brzemiennego w nast臋pstwa dziejowe i cywilizacyjne sojuszu polsko-litewskiego.

Od najazdu Mongo艂贸w, kt贸rzy z pomoc膮 Rusi spustoszyli w roku 1241聽Ma艂opolsk臋, datuje si臋 epoka najcz臋stszych podzia艂贸w i ci膮g艂ych wojen mi臋dzy聽ksi膮偶臋tami domu Piast贸w. Korzystaj膮 z tego s膮siedzi. Dani艂o halicki, syn Romana, zajmuje (1245 roku) Lublin Boles艂awowi Wstydliwemu, kt贸ry go jednak odzyskuje i zadaje ci臋偶kie kl臋ski pustosz膮cym ziemi臋 lubelsk膮 Jad藕wingom (roku 1264 i 1266). Ten偶e Dani艂o Romanowicz po艂膮czy艂 Ru艣 Czerwon膮 z Wo艂yniem i zapanowa艂 w Kijowie, a pragn膮c nabra膰 powagi i zyska膰 poparcie Europy wobec Mongo艂贸w, nawi膮za艂 stosunki ze stolic膮Apostolsk膮, kt贸rej o艣wiadczy艂, 偶e chce przyj膮膰 z ca艂膮 Rusi膮 katolicyzm i prosi艂 o聽koron臋 kr贸lewsk膮 dla siebie. Jako偶 w roku 1246 Opiso, legat papieski, ukoronowa艂 go na kr贸la Rusi w Drohiczynie che艂mskim czyli Dorohusku. Wobec jednak pot臋gi tatarskiej, gro偶膮cej z nad Donu i Wo艂gi ci膮g艂em niebezpiecze艅stwem S艂owia艅szczy藕nie, nie m贸g艂 Dani艂o utrzyma膰 samodzielno艣ci Rusi i w roku 1250 uzna艂 si臋 ho艂downikiem chana hordy Kapczackiej, a zawis艂o艣膰 jego od tej hordy sta艂a si臋 tak wielka, 偶e towarzyszy艂 wszystkim zagonom Tatar贸w na Polsk臋, ilekro膰 go zawo艂ano do najazdu. Tatarzy opodatkowali te偶 stale dzier偶awy ruskie, nas艂awszy swoich poborc贸w (baskak贸w) do 艣ci膮gania pog艂贸wnego. Nogaj za艂o偶y艂 oddzielny chanat w okolicach Kurska. Wobec takiego ubezw艂adnienia Rusi, gro藕n膮 postaw臋 przybiera ba艂wochwalcza Litwa, wzmocniona nap艂ywem emigruj膮cych do niej聽wsp贸艂plemiennych Prus贸w, 艁otysz贸w, Jad藕wing贸w i uprowadzonych w niewol臋t艂um贸w ludu polskiego. Mindowe (zwany przez Polak贸w Mendogiem, Mendakiem), pierwszy g艂o艣ny w艂adca Litwy, podarowawszy 呕mud藕 Krzy偶akom, posuwa swoje granice w ziemie ruskie. Dani艂o przed zgonem聽(zmar艂 w roku 1264) podzieli艂 Ru艣 mi臋dzy swoich syn贸w w ten spos贸b, 偶e Lew聽siad艂 w Haliczu, Swarno w Przemy艣lu, M艣cis艂aw na 艁ucku a Wasylko na W艂odzimierzu. Zazdrosny Lew zabi艂 Wasylka (1270 roku) i zagarn膮艂 jego聽dzier偶awy. Ksi膮偶臋ta ci jednak tylko pozornie panowali, bo w rzeczywisto艣ci byli聽wasalami pot臋gi mongolskiej, kt贸rej brzemi臋 tak zaci臋偶y艂o na nieszcz臋艣liwej Rusi, 偶e (jak m贸wi Lelewel) sta艂o si臋 dla niej oboj臋tnem, kto jej zwierzchnikiem, byle jej prawa prywatne i obyczaje jako-tako szanowa艂.聽Zwierzchnictwo za艣 Litwy lub Polski wyzwala艂o j膮 z pod jarzma mongolskiego. Pomimo upadku politycznej jedno艣ci, Polska by艂a jedynym w S艂owia艅szczy藕nie聽narodem, kt贸ry nie ho艂dowa艂 nikomu, to jest ani Niemcom, ani Madziarom, ani Tatarom, ani Litwie. Niezale偶nie wi臋c obok najwadliwszej formy pa艅stwa, rozcz艂onkowanego mi臋dzy liczn膮 rodzin臋 Piast贸w, danym by艂 szczepowi lechickiemu wysoki zaszczyt dzier偶enia sztandaru niezawis艂o艣ci, postradanego przez wszystkie inne ludy s艂owia艅skie.

Koniec wreszcie wieku XIII przyni贸s艂 narodowi polskiemu jednoczenie si臋聽dzielnic ksi膮偶臋cych w wi臋ksze organizmy. Do tej w艂a艣ciwie epoki nale偶y powstanie dw贸ch nazw聽Wielkopolski i Ma艂opolski, s艂u偶膮cych do oznaczenia: pierwsza Polski pierwotnej, zachodniej, kt贸rej stolic膮 by艂o Gniezno i Pozna艅,聽druga do oznaczenia krain lechickich nad g贸rn膮 Wis艂膮, to jest ziemi:聽krakowskiej, sandomierskiej i lubelskiej. Skutkiem wygasania ksi膮偶膮t po艂膮czy艂 si臋 Sieradz z Ma艂opolsk膮, Pomorze z Wielkopolsk膮 a w ko艅cu Ma艂opolska,聽Sieradz, 艁臋czyca i Kujawy z dzielnic膮 wielkopolsk膮. Polska przywr贸cona przez聽Przemys艂awa II w roku 1295 do godno艣ci kr贸lestwa, wznawia艂a my艣l jedno艣ci聽monarchii koronacyami: tego偶 Przemys艂awa II (1295 roku), Wac艂awa czeskiego聽(1300 roku), a ostatecznie W艂adys艂awa 艁okietka (1320 roku), a偶 si臋 tytu艂 kr贸lewski i polityczny pa艅stwa ustali艂. Wy偶ej wspomniany Wac艂aw III czeski, wezwany przez Wielkopolan na kr贸la, przybywszy z wiosn膮 roku 1300, ukoronowa艂 si臋 w starej stolicy Piast贸w, Gnie藕nie.

W wieku XIV.

Wac艂aw czeski, wyzuwszy W艂adys艂awa 艁okietka z jego dzielnic, panowa艂 przez聽lat pi臋膰 na Wielkopolsce, Ma艂opolsce i Pomorzu. Przesiadywa艂 jednak tylko w Czechach, a Polsk膮 rz膮dzi艂 przez tak zwanych聽starost贸w, to jest namiestnik贸w聽kr贸lewskich, ustanowionych nad prowincjami. Starostowie ci, nasy艂ani z Czech,聽zaj臋ci g艂贸wnie 艣ci膮ganiem dochod贸w dla siebie i monarchy, nie byli skorzy do聽odzyskiwania ziem pogranicznych, oderwanych przez s膮siad贸w od Polski.聽Patrzyli oni naprzyk艂ad oboj臋tnie na Lublin, opanowany przez ksi膮偶膮t Rusi, a偶 wierna ojczy藕nie szlachta krakowska i sandomierska sama w roku 1302聽odzyska艂a or臋偶em od Jerzego, ksi臋cia Rusi Czerwonej, ten starodawny gr贸d聽ma艂opolski.

Po 艣mierci Wac艂awa i powrocie do Polski W艂adys艂awa 艁okietka, ten偶e (roku 1307) zleci艂 rz膮dy Pomorza synowcom swoim, ksi膮偶臋tom kujawskim,聽Kazimierzowi i Przemys艂awowi. Tak nakazywa艂 interes pa艅stwa, ale obrazi艂 si臋聽za to na 艁okietka, chciwy najwy偶szych urz臋d贸w, r贸d magnat贸w pomorskich, 艢wi臋c贸w, i pocz膮艂 zdradzieckie knowania przeciw Polsce z Waldemarem brandeburskim, kt贸rego podm贸wi艂 do wkroczenia na Pomorze (roku 1308) i obl臋偶enia Gda艅ska. 艁okietek, zaj臋ty na granicach Rusi, wezwa艂 Krzy偶ak贸w na pomoc przeciw Waldemarowi, a ci korzystaj膮c z oddalenia i niedostatecznych聽si艂 monarchy polskiego, zdradzaj膮c go najhaniebniej, od listopada roku 1308 do聽sierpnia roku 1309 zdobyli wszystkie grody pomorskie na za艂ogach polskich. Tym sposobem ksi膮偶臋ta szczeci艅scy, wdar艂szy si臋 w Pomorze wschodnie, s艂upskie, a Zakon krzy偶acki w zachodnie czyli gda艅skie, prowincy臋 ca艂膮 rozerwali mi臋dzy siebie. W Wielkopolsce, gdzie 艁okietek w艣r贸d mo偶now艂adztwa mia艂 tak偶e licznych nieprzyjaci贸艂, po 艣mierci Wac艂awa聽czeskiego rz膮dzi艂 Henryk, ksi膮偶臋 g艂ogowski, Piastowicz. Nale偶a艂o wi臋c najprz贸d聽opanowa膰 Wielkopolsk臋, co uczyni艂 艁okietek w roku 1309, odst膮piwszy聽Henrykowi kraj na lewym brzegu Odry. Chciwi Krzy偶acy, wpl膮tawszy w swoje聽sid艂a, jak lichwiarze, nieprzezornego Leszka, ksi臋cia inow艂oc艂awskiego i wyszogrodzkiego (synowca 艁okietkowego), wy艂udzili od niego (w latach 1303聽do 1317) za 562 grzywien ziemi臋 Micha艂owsk膮, w tajemnicy przed jego bra膰mi,聽Przemys艂awem i Kazimierzem.

Ksi膮偶臋ta 艣l膮scy jako zniemczeni, ci膮偶膮c wi臋cej ku w艂adcom czeskim ni偶 narodowym Piastom, na艣ladowali Kazimierza cieszy艅skiego w poddawaniu swych dzier偶aw zwierzchnictwu czeskiemu. W podobny spos贸b przekaza艂 ksi臋stwo swoje w roku 1322 Henryk VI wroc艂awski. Brat jego Boles艂aw III,聽ksi膮偶臋 lignicki, uzna艂 si臋 te偶 (roku 1323) ho艂downikiem Jana czeskiego. Za nim poszli w latach 1322鈥1327 ksi膮偶臋ta drobniejsi: opolski, bytomski, o艣wi臋cimski,聽ko藕le艅ski, ole艣nicki i g艂ogowski. Jeden tylko Bernard, ksi膮偶臋 na 艢widnicy i Jaworzu, i syn jego Boles艂aw, nalegania czeskie wytrwale odpiera艂. W艂adys艂aw 艁okietek przez przyja藕艅 z Gedyminem usi艂owa艂 zas艂oni膰 Polsk臋 przed napadami Litwin贸w i uprowadzaniem ludu rolniczego w niewol臋 do Litwy. Rok 1325 upami臋tni艂 si臋 wa偶nym w nast臋pstwa dziejowe wypadkiem, kt贸rym by艂o ma艂偶e艅stwo syna 艁okietkowego, m艂odego Kazimierza, z Ann膮 (Aldon膮) c贸rk膮 Gedymina. Nieprzyja藕艅 ksi膮偶膮t mazowieckich dla 艁okietka聽przynosi艂a tak smutne owoce, jak przymierze Mazowsza z Krzy偶akami (r. 1326)聽i uznanie si臋 Wac艂awa, ksi臋cia p艂ockiego, (r. 1329) wasalem czeskim. Od roku 1329 rozpocz臋艂y si臋 znowu krwawe zapasy Polski z Zakonem, kt贸ry od powy偶szej daty zatrzymywa艂 ziemi臋 Dobrzy艅sk膮. Nie powr贸ci艂o jej Polsce wielkie zwyci臋stwo 艁okietka (roku 1331) pod P艂owcami. Roku 1332 s臋dziwy ten bohater chodzi艂 raz ostatni przed 艣mierci膮 na krwawe boje z Krzy偶akami.

Syn W艂adys艂awa 艁okietka, Kazimierz Wielki, zostawszy (r. 1333) kr贸lem,聽odzyska艂 dla Polski Ko艣cian na Boles艂awie lignickim, ale w roku 1335 zrzek艂 si臋聽praw do ziemi Che艂mi艅skiej na korzy艣膰 Krzy偶ak贸w i do zwierzchnictwa nad 艢l膮skiem na rzecz Czech, co by艂o ostatecznym oderwaniem si臋 艢l膮ska, tej聽prastarej ziemi lechickiej od Polski聽1). Nie przeszkadza艂o to jednak聽Kazimierzowi strzedz tem pilniej tak niebezpiecznej dla Polski gospodarki Czech贸w na 艢l膮sku. Czuwa艂 wi臋c, aby nie zbroili granic, aby gr贸d biskupi Milicz nie dosta艂 si臋 w ich r臋ce, a korzystaj膮c z k艂opot贸w pieni臋偶nych ksi膮偶膮t 艣l膮skich, bra艂 w zastaw od nich Namys艂贸w, Kreusburg, Byczyn臋, Kmistat, i zdobywszy na Konradzie, ksi臋ciu ole艣nickim, Wschow臋, przy艂膮czy艂 j膮 do Polski.

Skutkiem stara艅 Kazimierza Wielkiego papie偶 Benedykt XII poleci艂 (r. 1338) wytoczy膰 proces kanoniczny Zakonowi o bezprawne przyw艂aszczenie ziem polskich w latach 1330鈥1332. Wyrokiem, wydanym roku 1339 przez s膮d duchowny w Warszawie, skazano Zakon na zwrot Polsce ziem: Pomorskiej, Che艂mi艅skiej, Micha艂owskiej, Dobrzy艅skiej i Kujaw, oraz na zap艂acenie 194.000 grzywien wynagrodzenia za szkody. Wyrok ten podnosi艂 moralne prawa Polski do tych dzier偶aw, ale rezultat贸w praktycznych na razie nie da艂. Kazimierz zaj臋ty pracami ekonomicznemi i prawodawczemi wielkiej聽donios艂o艣ci dla narodu, unikaj膮c niebezpiecznych wojen, zawar艂 z Zakonem (23.聽lipca 1343 roku) traktat, zwany 鈥瀔aliskim鈥, kt贸rym zrzek艂 si臋 Pomorza i ziemi Micha艂owskiej, a odzyska艂 Kujawy i ziemi臋 Dobrzy艅sk膮.

Gedymin (dziad Jagie艂艂y, pierwszy organizator pa艅stwa litewskiego) zdobywszy聽Wo艂y艅 i W艂odzimierz w roku 1319, nast臋pnie Kij贸w w roku 1320, Podole, Witebsk, Po艂ock (roku 1327), zaj膮艂 wszystkie ziemie od Putywla do morza Czarnego. Do Nowogrodu wys艂a艂 (r. 1331) syna swego, aby t臋 Rzeczpospolit膮 ubezpieczy膰. Od czasu Gedymina mia艂a Litwa swego wielkiego kniazialitewskiego i ruskiego, ca艂em pa艅stwem w艂adaj膮cego, zwierzchnika wszystkich聽kniazi贸w. Wi膮偶膮c swoj膮 rodzin臋 pokrewie艅stwem z Rurykowiczami, osadza艂 swoimi ksi臋stwa ruskie.

Gdy bojarowie otruli panuj膮cego na Haliczu Boles艂awa Trojdenowicza, kt贸ry by艂 o偶eniony z Gedymin贸wn膮, siostr膮 rodzon膮 pierwszej 偶ony Kazimierza Wielkiego, kr贸l ten polski przedsi臋wzi膮艂 (r. 1340) wypraw臋 krzy偶ow膮 do Lwowa przeciwko Dedkowi, staro艣cie ziemi ruskiej, tudzie偶 poganom, to jest Tatarom i Litwinom, kt贸rzy ow艂adn臋li ca艂膮 Rusi膮. Pokonaniem Tatar贸w, a w cz臋艣ci i Litwy (roku 1341) Kazimierz Wielki oswobodzi艂 Ru艣 naddniestrza艅sk膮 z pod przewagi pogan i wzi膮艂 j膮 w posiadanie Polski. Odt膮d bojarzy przejmowali si臋 my艣l膮 szlachty polskiej i narodowo艣ci膮 polsk膮 (powiada Lelewel), a wielki kr贸l, jako niepor贸wnany organizator i gospodarz, do ko艅ca聽swego 偶ycia zajmowa艂 si臋 zagospodarowaniem, zaludnianiem i zabezpieczeniem聽spustosza艂ych ziem ruskich. Podobna jednak gospodarka krajowa i wojna poci膮ga艂y za sob膮 wielkie wydatki pieni臋偶ne, kt贸rymi przyci艣ni臋ty, zastawi艂 Kazimierz ziemi臋 dobrzy艅sk膮 Krzy偶akom za 8.000 kop groszy szerokich.

Olgierd, syn Gedymina, siedzia艂 na Wilnie, brat jego Kiejstut dzier偶y艂 Troki z zachodni膮 Litw膮, a Lubart Wo艂y艅. O dalsze ziemie Rusi przysz艂o si臋 艣ciera膰 Kazimierzowi z tymi pot臋偶nymi synami Gedymina. Roku 1349 opanowa艂聽Kazimierz Wielki na Lubarcie: 艁uck, W艂odzimierz, Be艂z i Che艂m. Litwa jednak聽nie da艂a za wygran膮 i Lubart, po krwawych bojach, odebra艂 (r. 1352) Wo艂y艅 Kazimierzowi Wielkiemu.

Gdy Karol czeski zrzek艂 si臋 swoich dziwnych do Mazowsza pretensyj (r. 1353),聽ksi膮偶臋 mazowiecki Ziemowit III z艂o偶y艂 ho艂d (r. 1355) monarsze polskiemu z聽ca艂ego Mazowsza, kt贸re tym sposobem powraca艂o teraz do politycznej z Polsk膮 solidarno艣ci, tak wa偶nej wobec niebezpiecznego s膮siedztwa Zakonu. Kazimierz,聽przy dobrowolnym ho艂dzie pan贸w brandeburskich, odzyska艂 (r. 1365) bez krwi rozlewu grody warowne Santok i Drezdenko.

Gdy horda Kapczacka, po 艣mierci Uzbeka (r. 1341), pocz臋艂a sw膮 pot臋g臋 os艂abia膰 przez domowe niesnaski, odosobnili si臋 od niej Perokopcy, kt贸rzy u Perokopu krymskiego na stepach czarnomorskich koczowali. Olgierd, oswobadzaj膮c od jarzma Tatar贸w mongolskich Ru艣 naddnieprsk膮, zapu艣ci艂 si臋 zwyci臋sko (r. 1363) a偶 po Krym i sk艂oni艂 Perekopc贸w do uznawania聽zwierzchno艣ci Litwy. Roku 1366 wybuch艂a znowu wojna mi臋dzy Polsk膮 i Litw膮聽o ziemie wo艂y艅skie. Traktat, po tej wojnie zawarty, uregulowa艂 stan posiadania w ten spos贸b, 偶e Lubart Gedyminowicz wzi膮艂 ziemi臋 艁uck膮, a Kazimierz Wielki, na znak swego zwierzchnictwa, zatrzyma艂 w niej gr贸d 艂ucki. Niemniej pozosta艂 przy Polsce W艂odzimierz z powiatami: Horodelskim, Lubomskim, Turczy艅skim, Ratne艅skim, Koszyrskim i W艂uczy艅skim. Grody: Krzemieniec, Przemy艣l, Olesko, Be艂z, Grabowiec, Che艂m, 艁opatyn i Szczebrzeszyn zosta艂y pod ber艂em polskiem. Nadbu偶ne za艣 grody: Brze艣膰, Mielnik i Drohiczynpozosta艂y w posiadaniu Kiejstuta. Na Pokuciu i po艂udnio-wschodzie 艢niatyn by艂 w贸wczas granicznym grodem polskim. Taki stan posiad艂o艣ci pa艅stwa polskiego聽pozosta艂 do 艣mierci kr贸lewskiej, kt贸ra nast膮pi艂a dnia 5. listopada 1370 roku. Po zgonie Kazimierza Wielkiego siostrzeniec jego i spadkobierca tronu, Ludwik, kr贸l w臋gierski, odda艂 w lenno Dobrzy艅 Kazimierzowi, ksi臋ciu szczeci艅skiemu, wnukowi Kazimierza W., ziemi臋 za艣 Wielu艅sk膮 i Ostrzeszowsk膮 W艂adys艂awowi, ksi臋ciu opolskiemu. Temu偶 ksi臋ciu powierzy艂聽Ludwik (r. 1372) rz膮dy Rusi, zlecaj膮c obron臋 przed Litw膮, kt贸ra zaraz po zgonie聽Kazimierza Wielkiego oderwa艂a od Polski cz臋艣膰 Wo艂ynia z grodem w艂odzimierskim.

Jeszcze za Gedymina sta艂 si臋 nast臋puj膮cy wypadek zabawny podarowania Litwy聽przez cesarza niemieckiego Zakonowi: Roku 1334 przyci膮gn膮艂 na 呕mud藕 w liczbie Krzy偶ak贸w Henryk ksi膮偶臋 bawarski i zbudowa艂 na ziemi 呕mudzkiej w okolicy Gie艂gudyszek i Wielony nad Niemnem zamek, kt贸ry nazwa艂 Bajerburgiem, to jest bawawarskim. W贸wczas (w grudniu 1337 r.) cesarz Ludwik Bawarczyk wys艂a艂 Zakonowi z Monachium dwa przywileje, w kt贸rych z wielkiej rado艣ci zapisuje Krzy偶akom na w艂asno艣膰 ca艂膮 Litw臋 i ziemie do niej nale偶膮ce: 呕mud藕, Kars贸w i Ru艣 z ca艂膮 w艂adz膮 艣wieck膮 i s膮dow膮. Poleca艂 cesarz Ludwik, aby Bajerburg by艂 stolic膮 Litwy, aby stan膮艂 w nim najprz贸d ko艣ci贸艂 katedralny, potem metropolitalny. Chor膮giew grodu z herbem bawarskim mia艂a przodkowa膰 na wszystkich przeciw poganom聽wyprawach. Dalej chyba nie mog艂a p贸j艣膰 (m贸wi Bartoszewicz) pr贸偶no艣膰 cesarza聽niemieckiego, ani jego pochlebstwo wzgl臋dem Zakonu teuto艅skiego.聽Pod tym to Bajerburgiem, pragn膮c go zdoby膰, poleg艂 艣mierci膮 bohatersk膮 (1337聽roku) sam Gedymin, a przewodnictwo w dalszej walce Litwy z pot臋g膮 Zakonu聽odziedziczyli po nim synowie jego Olgierd i Kiejstut, mianowicie Kiejstut, jako ksi膮偶臋 Trok i 呕mudzi. Od tej chwili zw艂aszcza, gdy 呕mud藕 zyska艂a swego pana,聽nasta艂a doba najgwa艂towniejszego naporu Zakonu i najrozpaczliwszej obrony Litwin贸w. Zamki krzy偶ackie i litewskie: Wielona, Jurborg, Christmemel, Bajerburg, Rauda艅, Friedberg, Bistena, Junigeda, Putenik, Onkeim,聽Marienwerder i wiele innych, po wielekro膰 by艂y burzone i odbudowywane. Pod聽koniec tej krwi膮 i pogorzeliskami bez przerwy ziej膮cej epoki, Jagie艂艂o (syn聽najstarszy Olgierda z drugiej jego 偶ony Juljanny), siad艂szy po 艣mierci ojca (1377聽roku) na stolicy wile艅skiej, 偶eby si臋 utrzyma膰 na tronie litewskim, wsp贸lnie z bratem Skirgie艂艂膮 w roku 1382 ust膮pi艂 Zakonowi 呕mud藕 a偶 po rzek臋 Dubiss臋, a rad nie rad, musia艂 i艣膰 potem za t膮 polityk膮 Jagie艂艂y i syn Kiejstuta Witold, do kt贸rego 呕mud藕 prawem spadku po Kiejstucie nale偶a艂a. Dla Zakonu wa偶n膮 by艂a 呕mud藕 ze wzgl臋du, 偶e przegradza艂a posiad艂o艣ci dw贸ch聽pa艅stw krzy偶ackich: Prus i Inflant. Koniecznie chcia艂o si臋 Niemcom 呕mudzi, bo聽dot膮d Mistrz Wielki tylko przez morze m贸g艂 znosi膰 si臋 z podw艂adnym sobie Mistrzem inflanckim, a kiedy obadwaj z dw贸ch stron na 呕mud藕 uderzali, to w po艣rodku na zgliszczach podawali sobie r臋k臋. Traktat Witolda z Wielkim Mistrzem Konradem von Jungingen, zawarty (12. pa藕dziernika 1398 foku) na聽wyspie niemnowej Salinie, przy uj艣ciu Dubissy, ust膮pi艂 Zakonowi nietylko ca艂膮 zachodni膮 呕mud藕 od Kurlandyi i Baltyku po Dubiss臋 i wysp臋 Salin臋, ale i dalej聽na po艂udnie za Niemnem ku Mazowszu naznaczy艂 granic臋 rzekami Szeszup膮, Nett膮 i Biebrz膮 do Narwi. Aby podbi膰 zupe艂nie ten kraj sobie przyznany, Krzy偶acy wzmocnieni przybyciem rycerstwa z Francyi, Niderland贸w i wielu innych kraj贸w Zachodu, w lutym 1400 roku wykonali morderczy napad na ziemi臋 呕mudzk膮. Zn臋kani do szcz臋tu 呕mudzini prosili o lito艣膰, obiecywali przyj膮膰 chrze艣cija艅sk膮 wiar臋 i dostawili zak艂adnik贸w. Tak podbit膮 zosta艂a ostatnia kraina ba艂wochwalcza w Europie. Zakon wzni贸s艂 zaraz dwie warownie w 艣rodku tej ziemi: Friedberg na miejscu Wielony, jako stolic臋 krzy偶ackiej 呕mudzi, nie za艣 w Bajerburgu, jak tego 偶yczy艂 sobie cesarzLudwik, i Gotteswerder, silniej obwarowan膮 murem i opasan膮 wa艂ami. Kraj ca艂y聽otrzyma艂 administracy臋 niemieck膮. Ucisk, wywarty na opornych, przybra艂 ostateczne granice. Zak艂adnik贸w 偶mudzkich p臋dzono do oczyszczania stajen jako najgorszych niewolnik贸w. Niemcy wt艂oczyli jarzmo na wszystkich, wolne barki zaprawili do rob贸t nocnych, odj臋li mieszka艅com polowanie, rybo艂贸stwo i handel. W贸wczas pop艂och zapanowa艂 powszechny na 呕mudzi, wszystko, co 偶y艂o, ucieka艂o do Litwy, pomimo 偶e Mistrz Wielki 偶膮da艂 wydawania zbieg贸w i pozasieka艂 drzewem le艣ne drogi, na wolnych nawet ludzi czyni膮c zasadzki i okropn膮 ch艂ost膮 napowr贸t zap臋dzaj膮c do ich dom贸w.

Zdawa艂o si臋, 偶e dla 呕mudzi nieunikniony b臋dzie taki sam los straszny, jakiemu uleg艂 podbity dawniej przez Zakon pokrewny Litwinom szczep Prus贸w, kt贸ry b膮d藕 wygin膮艂 pod mieczem, b膮d藕 ratowa艂 si臋 ucieczk膮 do Litwy i 呕mudzi, a聽utrzyma艂 si臋 tylko w jednym zak膮tku swojej ziemi, mi臋dzy Pregl膮 a Niemnem, i聽s艂u偶y艂 ujarzmicielom w ich napadach na bratni膮 sobie Litw臋. Zwyci臋zki Zakon聽w艂ada艂 teraz szerokim pasem ziemi nadmorskiej od Kaszub i Wielkopolski a偶 po聽odnog臋 Fi艅sk膮, dzier偶膮c w swem r臋ku uj艣cia trzech wielkich rzek: Wis艂y, Niemna i D藕winy, a zasilany rycerstwem ca艂ej prawie Europy przedstawia艂 pot臋g臋 militarn膮 pierwszorz臋dn膮 w 艣wiecie. Podobno nikt w贸wczas nie w膮tpi艂, 偶e ostatnia godzina dla 呕mudzi ju偶 wybi艂a, a po niej wybije dla Litwy. Ziemia bowiem niepodleg艂ego ludu litewskiego mi臋dzy Dubiss膮 a Wilnem by艂a ju偶 tylko cz臋艣ci膮 wobec ujarzmionych przez Zakon ziem pruskich, 偶mudzkich i 艂otewskich, a najpot臋偶niejsi jej w艂adcy: Gedymin, Jagie艂艂o i Witold zaj臋ci budowaniem wielkiego pa艅stwa na Rusi, odst臋powali gniazdo rodzinne nienasyconemu Molochowi, tak, 偶e ca艂y nar贸d litewski zamierza艂 emigrowa膰 wg艂膮b ma艂oludnej Rusi.

Ale top贸r, zawieszony nad karkiem nieszcz臋艣liwego ludu, powstrzymanym zosta艂 przez wielkie wypadki dziejowe, rozwijaj膮ce si臋 w Polsce. Po 艣mierci聽Ludwika w臋gierskiego, panowie ma艂opolscy, kieruj膮c si臋 g艂臋bokim rozumem politycznym, zaprosili Jagie艂艂臋 na m臋偶a kr贸lewny Jadwigi. By艂a to wielka dla S艂owia艅szczyzny chwila historyczna, gdy w dniu 15. lutego 1386 roku w艂adca聽poga艅skiej Litwy przyjmowa艂 na zamku krakowskim chrzest 艣wi臋ty i imi臋聽polskie W艂adys艂awa. Za tym zwi膮zkiem posz艂y inne. Siostr臋 swoj膮, Aleksandr臋,聽wyda艂 Jagie艂艂o za Ziemowita mazowieckiego, za艣 brata swego, Wigunda, ochrzczonego imieniem Aleksandra, o偶eni艂 z c贸rk膮 W艂adys艂awa ksi臋cia opolskiego, kt贸rego przy ziemi Wielu艅skiej i Kujawach pozostawi艂. Gdy W艂adys艂aw Jagie艂艂o urz膮dza艂 i chrzci艂 Litw臋, kr贸lowa Jadwiga ratowa艂a聽tymczasem Ru艣 Czerwon膮, kt贸ra, zostaj膮c w dzier偶eniu jej siostry Maryi, teraz, gdy rz膮dy W臋gier obj膮艂 m膮偶 Maryi, Zygmunt luksemburski, mog艂a si臋 dosta膰 wposiadanie W臋gier. Kr贸l z wyprawy apostolskiej po Litwie przyby艂 (jesieni膮 r. 1387) do Lwowa, gdzie Piotr, wojewoda wo艂oski, ho艂d monarsze polskiemu z艂o偶y艂. Tutaj nale偶y s艂贸w kilka powiedzie膰 o Wo艂oszy. Nazw臋聽Wlach,聽W艂och,聽Wo艂och聽nadawali S艂owianie wog贸le wszystkim ludom zromanizowanym, bez r贸偶nicy pierwotnego ich pochodzenia, szczeg贸lniej za艣 zromanizowanym plemionom p贸艂wyspu ba艂ka艅skiego, kt贸re rozpr贸szone w艣r贸d S艂owian, b艂膮ka艂y si臋 od wiek贸w ze swemi stadami od po艂udniowych Karpat po Hellad臋. Ka偶de聽znaczniejsze gniazdo takich Wlach贸w, Wo艂och贸w, otrzymywa艂o nazw臋 Wlachii聽czyli Wo艂oszy, najznaczniejszem za艣 ze wszystkich by艂a g贸rzysta kraina Siedmiogrodzka. Z niej to lud pasterski Wo艂och贸w sp艂ywa艂 jakby falami po stokach g贸rskich ku nizinom we wszystkie strony, nad Dunaj, Mo艂daw臋 i w stron臋 naszego Prutu i Dniestru, romanizuj膮c wytrwale nowozagarniane聽przestrzenie. Kraj, po艂o偶ony pomi臋dzy Karpatami, Dniestrem i uj艣ciem Dunaju,聽zale偶a艂 d艂ugie czasy, tak pod wzgl臋dem politycznym jak i cerkiewnym, od Halicza i Rusi. Osiadaj膮cy tu Rumunowie, czyli Wo艂osi, obieraj膮c sobie wojewod臋, uznawali tedy zwierzchnictwo ksi膮偶膮t halickich. Kiedy wi臋c聽Kazimierz Wielki ksi臋stwo Halickie w roku 1340 na rzecz korony polskiej zaj膮艂,聽wojewodowie wo艂oscy powinni byli kr贸la polskiego za zwierzchnika swego uzna膰. Jako偶 pocz臋li ho艂d oddawa膰, a stosunki wzajemne Polski z Wo艂osz膮 trwa艂y od wieku XIV do ko艅ca istnienia Rzeczypospolitej. Polacy nazywali聽Wo艂oszczyzn膮聽lub聽Wo艂osz膮聽ca艂膮 przestrze艅 od Dniestru ku dolnemu Dunajowi, gdzie w po艂owie XIV wieku istnia艂y ju偶 dwa odr臋bne politycznie wojew贸dztwa,聽czyli hospodarstwa. Z tych w艂a艣ciwie tylko jedno granicz膮ce z Polsk膮, mi臋dzy Dniestrem i Karpatami po艂o偶one, nosi艂o nazw臋 etnograficzn膮 Wo艂oszczyzny, a po 艂acinie miano geograficzne 鈥濵oldavia鈥; hospodar za艣 zwany by艂 zwykle聽wojewod膮 wo艂oskim聽lub聽mo艂dawskim. Wojew贸dztwo dalsze, to jest mi臋dzy Karpatami siedmiogrodzkiemi a Dunajem le偶膮ce, stale nazywali Polacy (na艣laduj膮c w tem Wo艂och贸w) 鈥濵ultanami鈥 (tyle co聽Muntenia,聽Montania, ziemia za g贸rami). O tej r贸偶nicy dw贸ch nazw: Multan i Wo艂oszy, cz臋sto dzi艣 b艂臋dnie pl膮tanych, nale偶y dobrze pami臋ta膰. Hospodarowie to wo艂oscy czyli mo艂dawscy, a nie multa艅scy, obowi膮zywali si臋 zachowa膰 Polsce wierno艣膰, dostawia膰 7000 ludzi posi艂k贸w na wojn臋, udziela膰 polskiemu handlowi聽wszelkiej pomocy, nie stawia膰 zamk贸w nad Dniestrem, nie budowa膰 na tej rzece聽jaz贸w, nie pobiera膰 ce艂, rocznie nadsy艂a膰 kr贸lowi 400 wo艂贸w i 200 wor贸w wyziny na kuchni臋, 200 sztuk szkar艂atu i 100 koni, tudzie偶 osobi艣cie dla z艂o偶enia ho艂du przybywa膰.

Jagie艂艂o, zostawszy kr贸lem polskim, powierzy艂 bratu swemu, Skirgielle, wielkoksi膮偶臋c膮 w艂adz臋 Litwy i odda艂 mu Troki, Wilno i Po艂ock, zatrzymuj膮c tylko sobie tytu艂 i prawa najwy偶szego ksi臋cia. Jako偶 wielu dzielniczych ksi膮偶膮t ruskich dope艂ni艂o (roku 1388) z艂o偶enia ho艂du Jagielle z rozmaitych ziem Rusi.聽Witoldowi wyznaczy艂 najprz贸d Grodno, potem da艂 mu Wo艂y艅 z pozostawieniem聽polskiego starosty w 艁ucku. Wreszcie (r. 1391) odda艂 kr贸l zwierzchnictwo聽wielkoksi膮偶臋ce nad ca艂em pa艅stwem litewskiem temu bratu stryjecznemu, kt贸ry聽odt膮d rz膮dzi艂 samow艂adnie w艣r贸d potomk贸w swego stryja Olgierda i Rurykowicz贸w. 艢mier膰 Skirgie艂艂y zapewni艂a Witoldowi Kij贸w. Smole艅sk zdoby艂 on na 艢wiatos艂awiczach i zho艂dowa艂 liczne ksi臋stwa mi臋dzy Litw膮 a聽Moskw膮 po艂o偶one. Nowogr贸d i Psk贸w przyjmuj膮 鈥瀙osadnik贸w鈥 (namiestnik贸w)聽z jego imienia. Witold, pomimo ci臋偶kiej kl臋ski (r. 1399) nad Worskl膮 przez Tatar贸w zadanej, utrzyma艂 zwierzchno艣膰 Litwy nad hord膮 i nawet w Kapczackiej han贸w ze swojej r臋ki wprowadza艂. Znaczn膮 cz臋艣膰 Podola, straconego przez Fiedora Korjatowicza, odda艂 Jagie艂艂o prawem lennem Spytkowi z Melsztyna, zas艂u偶onemu rycerzowi i panu ma艂opolskiemu.

1)Zrzeczenie si臋 praw zwierzchnictwa nad 艢l膮skiem nast膮pi艂o na zje藕dzie w聽Trenczynie dnia 24 sierpnia 1335 roku.

W wieku XV.

Na zje藕dzie w Wilnie stan膮艂 dnia 18. stycznia 1401 r. pierwszy akt po艂膮czenia聽Litwy z Polska, jako zobowi膮zanie si臋 Litwin贸w trwania przy koronie i kr贸lu. W聽maju r. 1404 zatwierdzi艂 Jagie艂艂o w Raci膮偶u uk艂ad kaliski o granice mi臋dzy聽Polsk膮 i Zakonem. Krzy偶acy jednak nie przestali wdziera膰 si臋 w granice Polski,聽b膮d藕 pod Lubiczem nad Wis艂膮, b膮d藕 przez nieprawne kupno Drezdenka od starosty polskiego, kt贸rym by艂 Niemiec.

Roku 1404 Litwa wypar艂a ze Smole艅ska kniazi贸w krwi Ruryka i przy艂膮czy艂a聽ziemi臋 Smole艅sk膮 do swoich dzier偶aw. Psk贸w i Nowogr贸d osobno sta艂y z Litw膮聽sprzymierzone. Na wsch贸d posiad艂o艣ci litewskich, w krainie Ugr贸w, po obu stronach rzeki Kla藕my, utworzy艂a si臋 nowa Ru艣 Wielka, w kt贸rej samow艂adca, wielki ksi膮偶臋 moskiewski, zostawa艂 pod panowaniem Z艂otej hordy Mongo艂贸w. Witold zawar艂 z nim umow臋 (we wrze艣niu r. 1408), moc膮 kt贸rej obie strony przyj臋艂y rzek臋 Ugr臋 jako granic臋 mi臋dzy Litw膮 i Moskw膮. Zawarty po zwyci臋stwie grunwaldzkiem traktat toru艅ski z Zakonem (1. lutego 1411 r.)聽powraca艂 Polsce ziemi臋 Dobrzy艅sk膮, Mazowszu Zawkrze艅sk膮, a Litwie 呕mud藕, jako do偶ywocie dla Jagie艂艂y i Witolda. Jeszcze na rok przed Grunwaldem, kiedy Polska przygotowywa艂a si臋 ju偶 do wielkiej wojny z Zakonem, Witold w sierpniu聽roku 1409 wkroczy艂 na 呕mud藕 i wyp臋dzi艂 za艂ogi krzy偶ackie. Rozejm 3. wrze艣nia przerwa艂 jednak t臋 wojn臋, a wyrok polubowny Wac艂awa czeskiego przyzna艂 呕mud藕 Krzy偶akom. Szcz臋艣ciem dla tej nieszcz臋snej ziemi, ocali艂a j膮 Polska pod Grunwaldem. Wprawdzie traktat toru艅ski oddawa艂 呕mud藕 kr贸lowi聽polskiemu i Witoldowi tylko do偶ywotnio, ale ju偶 od Polski i Litwy zale偶a艂o, aby聽do偶ywocie zamieni膰 na wieczno艣膰. Nowym s臋dzi膮 polubownym obrany zosta艂 Zygmunt, kr贸l w臋gierski, a gdy pe艂nomocnik jego Benedykt Makra przyby艂 w styczniu roku 1413 do Lwowa, Witold w imieniu swojej c贸rki, i panowie polscy, w imieniu kr贸lewny Jadwigi, jako dziedziczki, a obok nich bojarowie 偶mudzcy, zanie艣li jednomy艣lny protest przeciw owemu artyku艂owi pokoju聽toru艅skiego o do偶ywociu. Cesarz Zygmunt zastawi艂 r. 1412 kr贸lowi polskiemu聽miasta spiskie za sum臋 40.000 kop groszy. Tym sposobem powraca艂a wew艂adanie Polski cz臋艣膰 krainy zakarpackiej, zwana 艢pi偶em, kt贸r膮 roku 1108 da艂聽Krzywousty kr贸lowi w臋gierskiemu w do偶ywotnim tylko posagu za sw膮 c贸rk膮.聽Dnia 8. pa藕dziernika 1413 r. stan膮艂 w Horodle nowy, 艣ci艣lejszy od wile艅skiego聽zwi膮zek Litwy z Polsk膮. Jak przed 膰wierci膮 wieku Jagie艂艂o, zostawszy chrze艣cijaninem i kr贸lem, aposto艂owa艂 po Litwie w otoczeniu duchownych polskich, tak obecnie po uroczystym akcie horodelskim, kr贸l i wielki ksi膮偶臋 Witold udali si臋 zaraz w podobn膮 podr贸偶 apostolsk膮 do 呕mudzi, kt贸r膮 uorganizowano teraz w ksi臋stwo 呕mudzkie. Pierwszym 鈥瀞tarost膮鈥, czyli wojewod膮 偶mudzkim zosta艂 Kie偶gaj艂o, 呕mudzin, wojewoda wile艅ski. W 28 w艂o艣ciach, czyli powiatach 偶mudzkich (zwanych 鈥瀟raktami鈥) ustanowiono w贸jt贸w i聽ciwun贸w. Na soborze konstancye艅skim roku 1416 stan臋艂o osobne聽biskupstwo 偶mudzkie, kt贸re biskupi polscy kanonicznie ufundowali roku 1417 i聽kt贸rego pierwotna siedziba znajdowa艂a si臋 w Miednikach czyli Worniach.Zakon rozpocz膮艂 znowu zatargi o granic臋 呕mudzi, kt贸r膮 chcia艂 Witold zakre艣li膰聽a偶 po uj艣cie Niemna i zaj膮膰 Memel czyli K艂ajped臋. Wreszcie traktat mi臋dzy聽Polsk膮 i Zakonem dnia 27. wrze艣nia 1422 roku zawarty (nad jeziorem Mielnem,聽na Kujawach, gdzie Jagie艂艂o obozowa艂), na zawsze wciela艂 呕mud藕 do Litwy. Krzy偶acy zatrzymywali Pomorze, ziemi臋 Che艂mi艅sk膮 i Micha艂owsk膮, a oddawali Nieszaw臋, Or艂贸w i Murzyn贸w na Kujawach, zrzekaj膮c si臋 na wieki聽praw do 呕mudzi. Traktat zdobyty krwi膮 polsk膮, stokro膰 korzystniejszym by艂 dla Litwy ni偶 Korony. Polska bowiem, zawieraj膮c ten traktat, odzyskiwa艂a zaledwie聽kilka mil kwadr. ziemi lechickiej (na lewym brzegu Wis艂y), a wyrzeka艂a si臋 ca艂ego Pomorza, bo g艂贸wnie miano na wzgl臋dzie zabezpieczenie 呕mudzi dla Litwy. Memel tylko pozosta艂 przy Zakonie, a w r. 1431 oznaczono te granic臋 pokojem w Christmemlu.

Roku 1411 Witold, zazdrosny o granic臋 swych dziedzin, sprzeciwia艂 si臋 w艂膮czeniu Podola do Korony. Ale po jego 艣mierci, kt贸ra roku 1430 nast膮pi艂a, Polacy zaj臋li Kamieniec Podolski, Czerwonogr贸d, Smotrycz i Ska艂臋, windykuj膮c (r. 1432) takowe na rzecz Korony. W roku 1434 utworzono z Podola wojew贸dztwo. Panuj膮cy na Czernihowie 艢widrygie艂艂o, otrzyma艂 od Jagie艂艂y po Witoldzie godno艣膰 wielkiego ksi臋cia litewskiego, gdy jednak聽niespokojny ten ksi膮偶臋 pocz膮艂 si臋 buntowa膰, Jagie艂艂o uczyni艂 wielkim ksi臋ciem,聽do偶ywotnim i lennym, Zygmunta Kiejstutowicza, brata Witoldowego. Wo艂y艅 pozostawiono przy Wielkiem ksi臋stwie litewskiem z wyj膮tkiem Horod艂a, Wietlina, 艁opatyna, Ratna, w艂膮czonych do Korony.

Dnia 31. maja 1434 roku W艂adys艂aw Jagie艂艂o zmar艂 w Gr贸dku, jad膮c do Halicza, aby w tej starej stolicy Rusi odebra膰 ho艂d od nowego wojewody mo艂dawskiego,聽Stefana. Po zgonie Jagie艂艂y, Litwa z Witebskiem, Po艂ockiem, Orsz膮 i Smole艅skiem, rz膮dzona by艂a dalej przez Zygmunta Kiejstutowicza, a Rusi膮 po艂udniow膮 z Kijowem i Czernihowem w艂ada艂 艢widrygie艂艂o, kt贸ry nie przestawa艂 wichrzy膰, chc膮c wedrze膰 si臋 na tron wielkoksi膮偶臋cy litewski. Za pomoc krzy偶ack膮 przyrzeka艂 da膰 Zakonowi trzymilowy pas ziemi 偶mudzkiej wzd艂u偶 morza. Stary Zygmunt Kiejstutowicz z synem swoim Micha艂em bronili si臋 przeciw wdzierstwu 艢widrygie艂艂y i waleczno艣ci膮 rycerstwa polskiego odnie艣li 艣wietne zwyci臋ztwo (r. 1435) pod Wi艂komierzem nad po艂膮czonemi wojskami 艢widrygie艂艂y i Mieczowych kawaler贸w inflanckich. Zwyci臋stwo to mia艂o dla Litwy znaczenie drugiego Grunwaldu, bo zamkn臋艂o dob臋 napa艣ci聽Zakonu inflanckiego, kt贸rego wielki mistrz ju偶 pokojem, zawartym roku 1433 w聽Brze艣ciu kujawskim, zrzek艂 si臋 by艂 na zawsze wszelkich uroszcze艅 do 呕mudzi, ale pomimo to popiera艂 je or臋偶em, dop贸ki Polacy nie znie艣li go na polach wi艂komierskich. Upadek pot臋gi Zakonu pruskiego od Grunwaldu, za艣 inflanckiego od Wi艂komierza si臋 datuje, w 膰wier膰 wieku jeden po drugim. To te偶 i 艢widrygie艂艂o aktem z 4. wrze艣nia 1437 roku uznawa艂 ju偶 pokornie zwierzchnicz膮 w艂adz臋 Polski nad Czernihowem i Kijowem. Traktat Polski z Zakonem pruskim dnia 5. stycznia 1437 roku w Brze艣ciu zawarty, przyznawa艂 Krzy偶akom Arenswalde i Wedel, a przy Polsce, jak pierwej, potwierdza艂: Nieszaw臋, Or艂贸w i Murzyn贸w.

Roku 1441 przysz艂o do spor贸w i wojny granicznej na Podlasiu mi臋dzy ksi膮偶臋tami Litwy i Mazowsza. Roku 1443 biskup krakowski, Zbigniew聽Ole艣nicki, kupi艂 od ksi膮偶膮t Wac艂awa cieszy艅skiego i Bolka raciborskiego ksi臋stwo Siewierskie i do biskupstwa krakowskiego wieczy艣cie w艂膮czy艂. Roku 1448 Kazimierz Jagiello艅czyk wcieli艂 do wielkiego ksi臋stwa litewskiego Starodub, Bra艅sk (zadnieprski) i Putywl, to jest dzielnic臋 wyp臋dzonego z niej Micha艂a Zygmuntowicza, wnuka Kiejstutowego. Dnia 31. sierpnia 1449 roku聽kr贸l Kazimierz zawar艂 traktat z Wasylem Wasylewiczem, wielkim ks. Moskwy,moc膮 kt贸rego Smole艅sk, Mce艅sk i Lubuck zosta艂y przy Litwie, R偶ew przy Moskwie, a Psk贸w i Nowogr贸d Wielki wyj臋te zosta艂y z pod wp艂ywu litewskiego. Tego偶 roku Piotr, wojewoda mo艂dawski, sk艂ada艂 ho艂d Kazimierzowi, a w roku 1459 czynili to samo ksi膮偶臋ta Nowosielscy i Odojewscy z Rusi zadnieprskiej. Posadnica, Marfa Borecka w Nowogrodzie,聽uda艂a si臋 z biskupem Teofilem do Kazimierza Jagiello艅czyka, prosz膮c o pomoc przeciw Moskwie. Wskutek zawartego przymierza, wys艂any na namiestnika do聽Nowogrodu knia藕 Micha艂 Olelkowicz, nie zdo艂a艂 wp艂ywem litewsko-polskimuratowa膰 niepodleg艂o艣ci rzeczypospolitych: Nowogrodzkiej i Pskowskiej. Obie聽upadaj膮c (1471鈥1479), przesta艂y by膰 przedmurzem Litwy i u艂atwi艂y wielkim ksi膮偶臋tom moskiewskim drog臋 do dalszych na Rusi litewskiej podboj贸w. Dnia 4. czy 6. lutego 1454 roku stany pruskie dor臋czy艂y Wielkiemu Mistrzowi聽przez herolda w Malborgu manifest, wypowiadaj膮cy wojn臋 Zakonowi. Miasta:聽Grudzi膮dz, 艢wiec, Gniew, Grebin, Gda艅sk, Elbl膮g, a we wschodnich Prusiech Preussmarkt, Holland, Brodnica, Brandenburg, Balga, I艂awa, S艂uch贸w, Rastenburg i inne, wybuchem powstania pozbywa艂y si臋 rz膮d贸w krzy偶ackich.

Pos艂owie pruscy i burmistrze miast najznaczniejszych bawili w Krakowie, aby przyj膮膰 polskie podda艅stwo. Dopiero atoli po 13-letniej wojnie z Zakonem o niepodleg艂o艣膰, w kt贸rej Polska czynny wzi臋艂a udzia艂, stan膮艂 dnia 19. pa藕dziernika 1466 roku wieczysty pok贸j, powracaj膮cy Polsce Pomorze z Gda艅skiem, Malborgiem, Elbl膮giem, Sztumem, ziemi臋 Che艂mi艅sk膮 i Micha艂owsk膮. Prusy w艂a艣ciwe (Samland, Hinterland, Niederland), to jest przez Krzy偶ak贸w na poganach prusko-litewskich niegdy艣 zdobyte i nast臋pnie ludno艣ci膮 przewa偶nie mazursk膮 zasiedlone, pozosta艂y przy Zakonie, ale pozosta艂y jako ksi臋stwo ho艂duj膮ce Polsce. Ka偶dy nowo obrany Wielki Mistrz obowi膮zanym by艂 w sze艣膰 miesi臋cy po swojej elekcyi dope艂ni膰 ho艂du monarsze polskiemu i nikogo nigdy za zwierzchnika swego pr贸cz papie偶a i kr贸la polskiego nie uznawa膰. Biskupstwo che艂mi艅skie w艂膮czono do archidyecezyi gnie藕nie艅skiej, warmi艅skie za艣 zosta艂o udzielnem pod protekcy膮 kr贸lewsk膮. W stanie powy偶szym Pomorze gda艅skie i Prusy kr贸lewskie jako cz臋艣膰 Rzeczypospolitej przetrwa艂y do jej ko艅ca i rozbior贸w w roku 1772 i 1793. Przedmurzem od granic tureckich by艂 dla Polski dzielny wojewoda mo艂dawski, Stefan (1458鈥1501), kt贸ry instynktem politycznym ci膮偶y艂 do Polski. Ho艂d jego, z艂o偶ony Kazimierzowi Jagiello艅czykowi, odby艂 si臋 roku 1484 w Ko艂omyi. Kr贸lewicz Jan Olbracht, moc膮 umowy zawartej (r. 1491) z bratem聽W艂adys艂awem, kr贸lem czeskim, otrzyma艂 tytu艂 ksi臋cia 艢l膮ska i za zrzeczenie si臋 praw do tronu czeskiego wzi膮艂 w posiadanie: G艂og贸w, Bytom, Cieniaw臋, Ko藕le i聽Krosno, ale tylko do czasu, w kt贸rym zostanie kr贸lem polskim, co wpr臋dce聽(1492) nast膮pi艂o. Na wiosn臋 roku 1493 Wielki Mistrz Zakonu, Jan Tieffen, sk艂ada艂 w Toruniu kr贸lowi Janowi Olbrachtowi ho艂d nale偶ny Polsce z Prus聽ksi膮偶臋cych, to jest kr贸lewieckich.

W miar臋 wymierania bezdzietnych ksi膮偶膮t mazowieckich, dzielnice ich聽wcielano do Korony. I tak po 艣mierci W艂odzis艂awa II, kt贸ra zasz艂a w lutym roku聽1462, nast膮pi艂o wcielenie dzielnicy Be艂zkiej i Rawskiej. Po zgonie za艣 Janusza II, ksi臋cia p艂ockiego (w lutym r. 1495), z ksi臋stwa jego utworzono wojew贸dztwo P艂ockie. Od Jana, ksi臋cia o艣wi臋cimskiego i zatorskiego, Piast贸w 艣l膮skich, kupi艂 w r. 1494 kr贸l Jan Olbracht ksi臋stwo Zatorskie za 80.000 贸wczesnych z艂otych polskich czyli dukat贸w i za 200 grzywien rocznego do偶ywocia.

Wielki ksi膮偶臋 moskiewski, Iwan Wasilewicz, przybrawszy tytu艂 cara wszech Rosyi i sprzymierzywszy si臋 z Mengligirejem, w wojnie rozpocz臋tej z Litw膮 roku 1493, zdoby艂: Sierpiejsk, Mce艅sk, Wia藕m臋 i Nowogr贸d siewierski.聽Aleksander Jagiello艅czyk, jako w贸wczas jeszcze za 偶ycia Jana Olbrachta wielki聽ksi膮偶臋 litewski, niekorzystnym dla Litwy traktatem z dnia 7. lutego 1494 r. zrzek艂 si臋 ostatecznie praw zwierzchnictwa nad Pskowem i Nowogrodem i odda艂: Wia藕m臋, Chlepe艅, Oleksin, Teszyn贸w, Ros艂awl, Weniew, M艣cis艂aw, Torusy, Obole艅sk, Kozielsk, Nowosielsk, Bielew, Woraty艅sk, Odojew i Peremy艣l, a odzyska艂 Lubuck, Mce艅sk i Sierpiejsk. Po zawarciu tego traktatu przysz艂o r. 1495 do ma艂偶e艅stwa mi臋dzy Aleksandrem Jagiello艅czykiem i聽Helen膮, c贸rk膮 Iwana Wasilewicza. Pomimo jednak tego zwi膮zku, kt贸ry pok贸j i聽granice Litwy z Moskw膮 mia艂 ustali膰, gdy d膮偶enia pa艅stwa moskiewskiego do dalszych podboj贸w nie ustawa艂y, przysz艂o w r. 1500 do nowej wojny, w kt贸rej Litwa utraci艂a Mce艅sk, Sierpiejsk, Putywl i Bra艅sk (zadnieprski). Ju偶 od wojny w r. 1490 Litwini zrozumieli, 偶e kraje ich nad Dnieprem mog膮 by膰 tylko ocalone przez zwi膮zanie si臋 z Polsk膮 w jedno pa艅stwo. Jako偶 dnia 10. maja 1499 na sejmie w Piotrkowie, odnowiono uni臋 horodelsk膮 ze strony polskiej w obecno艣ci pos艂贸w litewskich, a dnia 20. lipca tego偶 roku na sejmie litewskim wBrze艣ciu uczynili to samo Litwini w obecno艣ci pos艂贸w polskich. P贸藕niejsza unia聽lubelska z roku 1569 by艂a ju偶 tylko niejako kodyfikacy膮 prawodawcz膮 ca艂ego聽szeregu um贸w, rozpocz臋tych aktem zjazdu wile艅skiego z dnia 18. stycznia 1401聽roku.

W wieku XVI.

Strata wielu ziem zadnieprza艅skieh w wojnie z Moskw膮 roku 1500, sk艂oni艂a聽Litw臋, po wst膮pieniu na tron Aleksandra Jagiello艅czyka do nowego aktu unii (3.聽pa藕dziernika 1501 r.), okre艣laj膮cego na przysz艂o艣膰 wsp贸lny wyb贸r kr贸la przez zjazd elekcyjny polski i litewski. Oba kraje zobowi膮za艂y si臋 do wzajemnej pomocy or臋偶nej, wsp贸lnych przymierzy, przywilej贸w i monety, a uk艂ad powy偶szy sta艂 si臋 punktem wyj艣cia dla dalszych dzia艂a艅 obu narod贸w w celu swego zjednoczenia. Roku 1503 stan膮艂 z Moskw膮 6-letni rozejm, kt贸ry przyznawa艂 jej Czernih贸w, Starodub, Lubecz, Trubeck, Radchoszcz臋, Bra艅sk (zadnieprski), Mce艅sk, Lubuck i Sierpiejsk.

Gdy Aleksander Jagiello艅czyk kr贸lowa艂, brat jego m艂odszy Zygmunt I. rz膮dzi艂 z聽woli trzeciego swego brata W艂adys艂awa, kr贸la czeskiego i w臋gierskiego,聽ksi臋stwem G艂ogowskiem. Ten kilkoletni pobyt Zygmunta na 艢l膮sku upami臋tni艂聽si臋 w dziejach ziem piastowskich nad Odr膮, zaprowadzonym przez kr贸lewicza polskiego wzorowym porz膮dkiem i 艂adem. Prawie w tym samym czasie nast膮pi艂a i w Moskwie zmiana tronu. Po Iwanie III Wasylewiczu, pierwszym carze Moskwy, zmar艂ym roku 1505, nast膮pi艂 syn jego Wasyl III, kt贸ry roku聽1512 wybra艂 si臋 na wojn臋 przeciw Litwie, postanawiaj膮c walczy膰 鈥瀙贸ki konia i聽miecza stanie鈥. Roku 1513 zapomoc膮 niemieckich puszkarzy ogromne wojsko Wasila zdoby艂o na Litwinach Smole艅sk. Starania Warsonofiego, episkopa聽smole艅skiego, aby Smole艅sk odda膰 Polsce, nie powiod艂y si臋. Przez zwyci臋stwo聽pod Orsz膮 (dnia 8. wrze艣nia 1514 roku) odzyska艂a tylko Litwa M艣cis艂aw i Krzycz贸w.

Wielki mistrz pruski, Albert, za otrzymane pieni膮dze od mistrza kawaler贸w mieczowych, to jest inflanckich, Waltera Plettenburga wyzwoli艂 go r. 1513 z pod zale偶no艣ci swego Zakonu. W贸wczas Kawalerowie inflanccy, zostawieni聽samym sobie, zagro偶eni wzrastaj膮c膮 pot臋g膮 Moskwy, szukali pomocy w Polsce,聽Danii, Szwecyi, czem wi臋cej jeszcze na siebie Moskw臋 rozj膮trzyli. Dnia 10. kwietnia 1525 r. Albert Hohenzollern, margrabia brandeburski, siostrzeniec kr贸la Zygmunta I, jako wielki mistrz Zakonu, z艂o偶y艂 kr贸lowi polskiemu uroczysty ho艂d na rynku krakowskim. Prusy w tym偶e roku sekularyzowane zosta艂y w ksi臋stwo pruskie, czyli kr贸lewieckie, jako lenno艣膰 Polski, a ksi膮偶臋 m贸g艂 zasiada膰 w senacie Rzeczypospolitej. Prusy ksi膮偶臋ce sta艂y si臋 tedy politycznie cz膮stk膮 Polski, ale nie zosta艂y nigdy do niej wcielone faktycznie.聽Bezpotomna 艣mier膰 dw贸ch ostatnich ksi膮偶膮t mazowieckich: Stanis艂awa r. 1524 i Janusza r. 1526, powr贸ci艂a lenno mazowieckie w r臋ce Polski. Dnia 14. wrze艣nia 1526 r. w Warszawie, szlachta mazowiecka przysi臋g艂a na wierno艣膰 Zygmuntowi I, a r. 1529 reprezentacya wojew贸dztwa mazowieckiego wesz艂a do rady i sejmu聽Rzeczypospolitej. Z czas贸w kr贸la Zygmunta I dotrwa艂 do dni naszych wielki s艂up graniczny nad rzek膮 艁ykiem pod wsi膮 Boguszami, o p贸艂 mili od Grajewa, w miejscu, gdzie si臋 zbiega艂y trzy granice: Prus ksi膮偶臋cych, Korony i Litwy, w roku 1546 wymurowany, z tamtoczesnym napisem i herbami trzech kraj贸w. Po wst膮pieniu na tron Zygmunta Augusta (r. 1548), z艂o偶yli mu ho艂d w dniu 20. wrze艣nia 1549 r. ksi膮偶臋ta pomorscy, a w roku nast臋pnym uczyni艂 to (przez pos艂贸w swoich) ksi膮偶臋 pruski Albert Hohenzollern. W sierpniu 1559 roku marsza艂ek Zakonu inflanckiego Gottard Kettler, zgodzi艂 si臋 na zaj臋cie przez kr贸la polskiego po艂udniowej cz臋艣ci Inflant od Drui do Aszerady. Roku 1561 Miko艂aj Radziwi艂艂, zwany Czarnym, kanclerz wielki lit., doprowadzi艂 uk艂ady z聽tym偶e Kettlerem i stanami inflanckimi do skutku tak, 偶e 5. listopada tego偶 roku聽og艂oszono uchylenie Zakonu mieczowego od w艂adzy, a 28. listopada Kettler otrzyma艂 ksi臋stwo聽Kurlandyi i Semigalii聽do czasu wyga艣nienia swego domu jako lenne wzgl臋dem Rzeczypospolitej. Ca艂e聽Inflanty z Estoni膮聽podda艂y si臋 Polsce i Litwie z zastrze偶eniem swojej autonomii administracyjnej i s膮downiczej. Ryga przy uj艣ciu D藕winy by艂a g艂贸wnem miastem portowem tego kraju, a powiatowem Inflant. W roku 1562 zjecha艂 do Rygi Miko艂aj Radziwi艂艂 jako namiestnik Zygmunta Augusta. Gottard Kettler z艂o偶y艂 na zamku wszystkie znaki godno艣ci mistrza zakonnego, a stany inflanckie wykona艂y przysi臋g臋 wierno艣ci kr贸lowi polskiemu. Ale Szwedzi niebawem osadzili Estoni臋, kt贸ra naciskana od wojsk carskich, nie mog膮c liczy膰 na odsiecz, oderwa艂a si臋 od Inflant i kr贸lowi szwedzkiemu, Erykowi XIV, odda艂a si臋 w podda艅stwo. Dania聽jeszcze czas jaki艣 miesza艂a si臋 do spraw inflanckich, a偶 w ko艅cu pretensye jej do聽Piltina i innych okolic op艂at膮 pieni臋偶n膮 (r. 1583) zaspokojone zosta艂y. Inflanty sta艂y si臋 teraz przedmiotem ca艂owiekowych boj贸w Polski ze Szwecy膮 i carem. W wojnie z Moskw膮 roku 1567 Roman Sanguszko odzyska艂 za Dnieprem na rzecz Litwy U艂臋, a Po艂ubi艅ski Izborsk.

Po ksi臋ciu pruskim Albercie (kt贸rego nazywaj膮 historycy聽Pierwszym聽lub聽Starszym), na ksi臋stwo pruskie, to jest kr贸lewieckie, zawsze w lenno艣ci polskiej zostaj膮ce, nast膮pi艂 r. 1568 jedyny syn tego偶 Albert II (Fryderyk Hohenzollern). W roku 1569 przyby艂 on na sejm Unii do Lublina, gdzie przed聽kr贸lem Zygmuntem Augustem uroczysty ho艂d lenno艣ci (dnia 19. lipca) wykona艂.聽Na tym偶e sejmie lubelskim w dniu 5. marca (1569) podpisano akt przy艂膮czenia wojew贸dztwa podlaskiego do Korony. W dniu 26. maja przy艂膮czono do niej Wo艂y艅, a 5. czerwca Ukrain臋 kijowsk膮. Gdy niekt贸rzy magnaci litewscy, kierowani prywat膮 a nie interesem spo艂ecznym, nie sprzyjali sprawie politycznego zjednoczenia narod贸w, kr贸l Zygmunt August, jako dziedziczny聽w艂adca Litwy, w podnios艂ej mowie rozbroi艂 ich, upominaj膮c s艂owami: 鈥瀕epiej w聽mi艂o艣ci, jak przez kontumacy膮鈥. Unia nast膮pi艂a w formie federacyjnej stan贸w Korony ze stanami Litwy, to jest pa艅stwa litewsko-ruskiego: Jedna Rzeczpospolita z kr贸lem wsp贸lnie przez dwa narody obieranym i koronowanym, wsp贸lne sejmy i przymierza polityczne, wsp贸lna moneta,聽zniesienie ce艂 litewskich, wolno艣膰 przesiedlania si臋, centralizacya prawodawcza,聽a oddzielny samorz膮d prowincyonalny. Dnia 1. lipca pod wiecz贸r zaprzysi臋gli pos艂owie i senatorowie polscy, litewscy i ruscy akt unii politycznej w ko艣ciele OO. Franciszkan贸w lubelskich. Kr贸l na stopniach o艂tarza intonowa艂聽Te Deum.聽Uzupe艂nieniem nowej federacyi by艂o przy艂膮czenie Prus kr贸lewskich i Inflant, kt贸re to ostatnie wsp贸lnie do Korony i Litwy nale偶e膰 mia艂y. Dnia 3. sierpnia przy艂膮czono ju偶 do Polski z Litw膮 zjednoczonej w jedn膮 Rzeczpospolit膮 Inflanty, jako wsp贸ln膮 w艂asno艣膰 tej Rzeczypospolitej, a ksi臋stwa Kurlandyi i Semigalii jako jej ho艂downicze. Przez akt unii Litwa i Ru艣 osi膮ga艂y niezmierne korzy艣ci, zar贸wno humanitarne jak materyalne. Wesz艂y bowiem na aren臋 cywilizacyi europejskiej i pozyskiwa艂y w Polsce sprzymierze艅ca, kt贸ry ju偶 od walk Kazimierza Wielkiego na Rusi z Tatarami i od Grunwaldu, ca艂e morze krwi lechickiej i zasoby pracy rolniczego narodu wraz z dorobkiem duchowym na us艂ugi Litwy i Rusi oddawa艂.

Roku 1577, dnia 12. grudnia, miasto Gda艅sk, kt贸re podnios艂o by艂o rokosz przeciwko Stefanowi Batoremu, uroczy艣cie wykona艂o przysi臋g臋 wierno艣ci聽swemu kr贸lowi. W lutym roku nast臋pnego, podczas sejmu w Warszawie, z艂o偶y艂 Batoremu ho艂d lenniczej wierno艣ci Jerzy Fryderyk Hohenzollern, ksi膮偶臋 pruski,聽(to jest kr贸lewiecki), margrabia brandeburski, oraz ksi膮偶臋ta z Lauenburga i Bytowa na Pomorzu. Uroczysta ceremonia odby艂a si臋 na Krakowskiem Przedmie艣ciu przed ko艣cio艂em OO. Bernardyn贸w warszawskich. Brak dostatecznych 艣rodk贸w wojennych nie dozwoli艂 utrzymania w ca艂o艣ci aneksyi Inflant, kt贸re by艂y zar贸wno po偶膮dane przez Szwecy臋 jak i przez w艂adc贸w Moskwy. W艂a艣nie car Iwan Gro藕ny, korzystaj膮c z zatrudnienia Batorego (roku 1577) pod Gda艅skiem, zaj膮艂 prawie ca艂e Inflanty, pr贸cz miast聽portowych Rewla w Estonii i Rygi nad D藕win膮. Tego偶 roku Polacy odzyskali jeszcze Dynaburg i Wenden. Kr贸l atoli dopiero w roku 1579 mog膮c wyruszy膰聽na wojn臋 p贸艂nocn膮, w sierpniu odebra艂 Po艂ock i przywr贸ci艂 wojew贸dztwo po艂ockie. Roku 1580 wzi臋to Wieli偶 i U艣wiat, a 8. wrze艣nia zdobyto Wielkie 艁uki, dalej podda艂 si臋 Newel, Jezierzyszcze, Zawa艂ocicze. Potem zaj膮wszy聽Opoczk臋, Krasne, Ostrow, stan膮艂 Batory 25. sierpnia 1581 roku pod Pskowem.聽Rozejmem w Kiwerowej Horce z dnia 15. stycznia 1582 roku Iwan Gro藕ny zrzek艂 si臋 na korzy艣膰 Rzeczypospolitej roszcze艅 swoich do Inflant, Po艂ocka i Wieli偶a. W贸wczas to Batory zaj膮艂 si臋 urz膮dzeniem Inflant, kt贸re podzieli艂 na trzy prezydentury, jakby wojew贸dztwa: wende艅skie, dorpackie i parnawskie. Estoni臋 przyw艂aszczy艂a sobie Szwecya.

Na sejmie roku 1600 Zygmunt III, jako pan (cho膰 tylko tytularny) Szwecyi, odst膮pi艂 Estoni臋 Polsce, ale stryj jego, ksi膮偶臋 Karol suderma艅ski, napad艂 Estoni臋 i zdoby艂 na Polakach Rewel. W贸wczas Ferensbach, starosta wende艅ski,聽wkroczy艂 do Estonii, nawzajem za艣 ksi膮偶臋 Karol do Inflant, gdzie zaj膮艂 Parnaw臋聽i kilka innych zamk贸w. Prawie jednocze艣nie i na po艂udniowych kresach Polski rozlega艂 si臋 szcz臋k or臋偶a. Wo艂osi, rozerwani na stronnictwa, nie wszyscy byli wierni Rzeczypospolitej. Ho艂downik Polski, Jeremiasz Mohi艂a, osadzony przez聽Jana Zamojskiego na hospodarstwie mo艂dawskiem, zosta艂 roku 1599 wyp臋dzony聽przez wojewod臋 wo艂oskiego Micha艂a. Zamojski atoli pobiwszy Micha艂a na g艂ow臋, osadzi艂 na hospodarstwie mo艂dawskiem, czyli wo艂oskiem, Symeona Mohi艂臋, brata Jeremiaszowego.

W wieku XVII.

Sejm warszawski w styczniu roku 1601 znalaz艂 si臋 wobec szcz臋艣liwie dokonanej聽wojny mo艂dawskiej i rozpocz臋tej ju偶 wojny w Inflantach. Karol Chodkiewicz w tym偶e roku odzyska艂 Kokenhaus, a Krzystof Radziwi艂艂 Wenden. W grudniu roku 1601 zdoby艂 Jan Zamojski Wolmar, w maju roku nast臋pnego Felin, a we聽wrze艣niu Weissenstein. Pozosta艂o jeszcze wyprze膰 Szwed贸w z Narwy, Rewia, Dorpatu i Parnawy. Dorpat zdobyty zosta艂 przez Chodkiewicza roku 1603. W czasie wojny z Moskw膮, podda艂 si臋 dnia 11. czerwca 1611 roku Smole艅sk Zygmuntowi III. Tego偶 roku dnia 16. listopada Jan Zygmunt, elektor i margrabia brandeburski, sk艂ada艂 uroczysty ho艂d monarsze polskiemu z ksi臋stwa kr贸lewieckiego. Rzeczpospolita 偶膮da艂a, aby w tytule swoim jej ho艂downik nie pisa艂 si臋 ksi臋ciem pruskim, ale tylko ksi臋ciem 鈥瀢 Prusiech鈥. Ceremonia艂 ho艂du, jak to ju偶 wesz艂o w zwyczaj za tego kr贸la, odby艂 si臋 w Warszawie na Krakowskiem Przedmie艣ciu przed ko艣cio艂em bernardy艅skim. Ju偶 od czas贸w Zygmunta Starego su艂tanowie tureccy pocz臋li si臋 wtr膮ca膰 do spraw wynoszenia i utwierdzania wojewod贸w czyli 鈥瀐ospodar贸w鈥 wo艂oskich. Pok贸j 呕贸艂kiewskiego w Buszy z roku 1617, potwierdzony nast臋pnie pokojem chocimskim roku 1621, zda艂 to ju偶 zupe艂nie na Turcy臋, pod kt贸rej panowanie przesz艂a powoli tym sposobem ho艂duj膮ca Polsce od wieku XIV Mo艂dawia.聽Dnia 11. grudnia roku 1618 stan膮艂 w Dywilinie 16-letni rozejm z Moskw膮, pe艂en聽chwa艂y dla Polski, bo przywracaj膮cy jej: Smole艅sk, Bia艂e, Ros艂awl, Drohobu偶, Sierpiejsk, Nowogr贸d siewierski, Czernih贸w, Monastersko, Paczap贸w,聽Trubczewsk, Newel, Siebie偶 i Krasne. W nowej wojnie szwedzkiej, kt贸ra potem聽nast膮pi艂a, Gustaw Adolf zdoby艂 roku 1621 po walecznym oporze Ryg臋, Dynamund臋, Mitaw臋 i Wolmar, a Krzysztof Radziwi艂艂 odzyska艂 jedn臋 tylko Mitaw臋. W roku 1625 Szwedzi zagarn臋li ca艂e prawie Inflanty.聽W艂adys艂aw IV po wst膮pieniu na tron (r. 1632), pokojem zawartym z Moskw膮 w聽Polanowie dnia 27. maja 1634 roku, zrzek艂 si臋 praw do korony car贸w Moskwy. Pok贸j ten zapewnia艂 Polsce posiadanie Czernihowszczyzny, Smole艅szczyzny i Siewierszczyzny, tudzie偶 usuwa艂 wszelkie pretensye caratu do Inflant. By艂 to pod wzgl臋dem terytoryalnym szczyt powodzenia Polski w boju z Moskw膮, po聽osi膮gni臋ciu kt贸rego wst臋puje odt膮d Rzeczpospolita w rol臋 odporn膮 鈥 Moskwa w聽zaczepn膮. Rozejm ze Szwecy膮, podpisany w Stumsdorfie dnia 12. wrze艣nia 1635 roku powr贸ci艂 Rzeczypospolitej zaj臋te przez Szwed贸w Prusy i warowa艂 smutne dla niej聽uti possidentis聽w Inflantach.

Dnia 7. pa藕dziernika 1641 roku Fryderyk Wilhelm, elektor brandeburski a lenny聽ksi膮偶臋 鈥瀢 Prusiech鈥, z艂o偶y艂 ho艂d W艂adys艂awowi IV. Miejscem za艣 tej uroczysto艣ci by艂 plac przed bram膮 zamku warszawskiego, nazywany 鈥瀌ziedzi艅cem zamkowym鈥, a by艂 to ho艂d ostatni, jaki z艂o偶yli ksi膮偶臋ta pruscy kr贸lom polskim. Traktat bowiem zawarty z elektorem brandeburskim w Welawie dnia 19. wrze艣nia 1657 roku uwolni艂 go od ho艂du wzgl臋dem Polski. Traktatem za艣 dodatkowym, zawartym w Bydgoszczy dnia 6. listopada tego偶 roku, otrzyma艂 elektor prawem lennem Byt贸w i Lauenburg na Pomorzu.聽W roku 1654 na uczczenie dw贸chsetnej rocznicy oswobodzenia Pomorza z pod聽jarzma Krzy偶ak贸w, miasto Gda艅sk wybi艂o medal pami膮tkowy. Na stronie g艂贸wnej tego medalu pomieszczony orze艂 polski w koronie i napis 艂aci艅ski, kt贸ry znaczy艂 po polsku: 鈥濵臋ztwo Prus贸w wyp臋dzi艂o Krzy偶ak贸w. Boga i kr贸la聽staraniem to pi臋kne dzie艂o wzi臋te pod opiek臋鈥. Na stronie odwrotnej herb miasta聽Gda艅ska i napis 艂aci艅ski brzmi膮cy w przek艂adzie: 鈥濸ami膮tka miasta Gda艅ska pod b艂ogiem panowaniem kr贸la Kazimierza (Jagiello艅czyka), ca艂e Prusy od niegodziwego Krzy偶ak贸w tyra艅stwa oswobodzone, pod panowaniem Jana聽Kazimierza, trzeci wiek zaczynaj膮cej si臋 wolno艣ci swojej szcz臋艣liwie roku 1654聽(obchodz膮)鈥.

Dnia 28. wrze艣nia 1651 roku zawart膮 zosta艂a w Bia艂ocerkwi ugoda z聽Chmielnickim, pod艂ug kt贸rej tylko wojew贸dztwo kijowskie i kr贸lewszczyzny聽mia艂y by膰 siedzib膮 Kozak贸w, starostwo czehry艅skie za艣 wyposa偶eniem聽hetman贸w zaporoskich. W wojnie z Moskw膮 Polacy w dniu 10. wrze艣nia 1654聽roku utracili Smole艅sk, broniony przez Obuchowicza. Traktatem oliwskim (roku 1660), Jan Kazimierz zrzek艂 si臋 dziedzictwa tronu聽Szwecyi, poprzestaj膮c na tytule do偶ywotnim. Rzeczpospolita traci艂a Inflanty za聽D藕win膮. Rozejmem z Moskw膮, podpisanym w Andruszowie dnia 30. stycznia 1667 roku na lat trzyna艣cie i p贸艂, odst臋powa艂a Polska: Smole艅sk,聽Siewierszczyzn臋 i Czernihowszczyzn臋, a Kij贸w oddawa艂a na lat dwa. Wr贸ci艂y do Polski Inflanty zwane polskiemi, Po艂ock i Witebsk (mniej wi臋cej przestrze艅聽p贸藕niejszej gubernii Witebskiej).

W roku 1672, za panowania Micha艂a Korybuta, Mochamed IV, na czele ogromnego wojska, wyruszy艂 na nieprzygotowan膮 do wojny Rzeczpospolita i聽27. sierpnia zdoby艂 Kamieniec Podolski, za klucz do Polski uwa偶any. W贸wczas聽to (dnia 18. pa藕dziernika) stan膮艂 haniebny traktat w Buczaczu, kt贸rym聽Rzeczpospolita odst膮pi艂a cz臋艣膰 Ukrainy Kozakom Doroszenki, a Turcyi Podole z Kamie艅cem. P贸藕niej pokojem, zawartym w roku 1676 w 呕贸rawnie, odzyska艂聽Sobieski na Turkach dwie trzecie zagrabionej przez nich Ukrainy. Kamieniec atoli z ca艂em Podolem przywr贸cony zosta艂 Polsce dopiero po 27 latach panowania w nim bisurman贸w, za Augusta II, Sasa, traktatem, zawartym w聽Kar艂owicach, dnia 26. stycznia 1699 roku. Cz臋艣膰 za艣 Ukrainy poni偶ej Kry艂owa,聽tudzie偶 pozostaj膮ce w r臋ku Turk贸w od roku 1666 stepy i 鈥瀌zikie pola鈥 oczakowskie od Jahorlika i Koniecpola do Oczakowa i Limanu dnieprowego pozosta艂y nadal przy Turkach i nie powr贸ci艂y ju偶 nigdy do Rzeczypospolitej.

Na lat dziewi臋tna艣cie przed pokojem kar艂owickim, za panowania Jana III, rozejm 13-letni, zawarty w roku 1680 z Moskw膮, utrzyma艂 przy niej w charakterze tymczasowym Kij贸w i Smole艅sk. Polska w widokach nak艂onienia聽car贸w do wsp贸lnego dzia艂ania przeciw gro藕nej dla Europy pot臋dze ottoma艅skiej聽i 艂atwiejszego odzyskania od Turk贸w Podola i po艂udniowej Ukrainy, paktami Krzysztofa Grzymu艂towskiego (3-go maja 1686 r.) odst膮pi艂a ostatecznie Rosyi: Kij贸w, Smole艅sk, Drohobu偶 i Czernih贸w.

Fryderyk III, elektor brandeburski, nie bez tajnego porozumienia si臋 z kr贸lem Augustem II, Sasem, naszed艂 z wojskiem i zaj膮艂 w roku 1698 Elbl膮g, bogate i聽handlowe miasto w wojew贸dztwie malborskiem, kt贸re przez ugod臋 welawsk膮 w聽roku 1657 by艂o dane w zastaw Fryderykowi Wilhelmowi, ale po zawarciu聽pokoju w Oliwie (roku 1660) powr贸ci艂o do Rzeczypospolitej. Teraz Fryderyk IIIwznowi艂 jakoby nieza艂atwione dawne rachunki z Elbl膮giem i ust膮pi艂 dopiero z miasta (roku 1699), gdy wym贸g艂 przemoc膮 zap艂acenie mu sumy 300.000 talar贸w.

W wieku XVIII.

Ju偶 sam pocz膮tek tego wieku zaznaczy艂 si臋 dla Rzeczypospolitej wypadkiem politycznym, bardzo dla niej niepomy艣lnym. Ten偶e Fryderyk III, elektor聽brandeburski, znowu nie bez porozumienia si臋 z Augustem II (zawsze gotowym zdradza膰 Polsk臋), og艂osi艂 si臋 i ukoronowa艂 w Kr贸lewcu (18. stycznia 1701 r.) na聽kr贸la pruskiego, przybrawszy imi臋 Fryderyka I. To samowolne wyniesienie si臋dawnego ho艂downika Rzeczypospolitej na ukoronowanego monarch臋, kt贸ry ju偶聽z powodu samego geograficznego po艂o偶enia swego kr贸lestwa (jako przedzielonego Pomorzem polskiem) musia艂 by膰 Polsce nie偶yczliwym, stanowi艂o dla przysz艂ych jej los贸w ci臋偶k膮 kl臋sk臋 polityczn膮. To te偶 d艂ugo nie聽przyznawa艂a Rzeczpospolita tytu艂u kr贸la i kr贸lestwa pruskiego, bo a偶 dopiero w聽roku 1764 zosta艂a do tego zmuszona.

Jak dalece nowego kr贸lestwa Hohenzollern贸w obawia艂y si臋 miasta w Prusiech polskich, najlepszym dowodem jest to, 偶e dla uwiecznienia i na pami膮tk臋 trzechsetnej rocznicy zrzucenia jarzma Zakonu teuto艅skiego i po艂膮czenia z聽Polsk膮 miasta powy偶sze znowu wybi艂y (roku 1754) a偶 trzy pami膮tkowe medale.聽Pierwszy聽z nich przedstawia艂 widok zamku malborskiego i herolda wypowiadaj膮cego wojn臋 Krzy偶akom, z napisem 艂aci艅skim znacz膮cym po polsku: 鈥濸ruskiego zwi膮zku manifest dor臋czony przez herolda w Malborgu 6. lutego 1454 roku鈥. Na stronie odwrotnej medal ten mia艂 widok Torunia z napisem: 鈥濸rzed trzystu laty udr臋czony Toru艅, w nocy zrzuciwszy jarzmo, oswobodzony cieszy si臋 wolno艣ci膮鈥.聽Drugi聽medal ma te same napisy, tylko nieco odmienne widoki Malborga i Torunia.聽Trzeci, najwi臋kszy, przedstawia or艂a polskiego jak wsp贸lnie z or艂em pruskim czyli pomorskim rozrywaj膮 szponami krzy偶 Zakonu, z napisem w otoku: 鈥濳rzy偶acki krzy偶 dr臋czy Prus贸w. Orze艂 pruski i polski takowy wyrzucaj膮, kr贸l i szcz臋艣cie publiczne panuj膮鈥. Na聽stronie odwrotnej napis, znacz膮cy po polsku: 鈥濸od opiek膮 Bo偶膮 za Augusta III,聽kr贸la polskiego, ojca lud贸w szcz臋艣liwie panuj膮cego, jubileusz gda艅ski, po艣wi臋cony pami膮tce po艂膮czenia si臋 Prus z Polsk膮 w 艣rod臋 popielcow膮, zaczynaj膮c膮 czwarte stulecie roku 1754鈥, W otoku za艣: 鈥濸rusko-polskiego zwi膮zku tw贸rca Kazimierz, trzy wieki up艂ynione opiekunem czcz膮 Augusta鈥. W pierwszej po艂owie XVIII wieku ziemie polskie s艂u偶y艂y wprawdzie za plac聽wojny i przechod贸w dla wojsk szwedzkich, pruskich i rosyjskich, ale polityczne聽granice pa艅stwa nie uleg艂y jeszcze 偶adnym zmianom. By艂a to jednak niezawis艂o艣膰 kraju tylko pozorna. Biron, ksi膮偶臋 Kurlandyi, lennego ksi臋stwa Rzeczypospolitej, pozostawa艂 z rozkazu w艂adz rosyjskich przez czas d艂u偶szy internowany w Rosyi. August III wi臋c powzi膮艂 zamiar nadania synowi swemu聽Karolowi inwestytury Kurlandyi, co nast膮pi艂o 8. stycznia 1759 roku. Gdy jednak聽Biron powr贸cony zosta艂 z wygnania do Petersburga, cesarzowa Katarzyna II postanowi艂a osadzi膰 go w miejscu kr贸lewicza Karola, na zale偶nem od Polski聽ksi臋stwie kurlandzkiem. Jako偶 Biron wkroczy艂 z wojskiem dnia 22. lutego 1763聽roku do Kurlandyi i obleg艂 kr贸lewicza w Mitawie, kt贸ry by艂 zmuszony w kwietniu tego偶 roku opu艣ci膰 swoje ksi臋stwo. Sejm polski 1764 roku, jak r贸wnie偶 osadzony na tronie polskim za wol膮 cesarzowej Katarzyny Stanis艂aw August, zatwierdzi艂 w 1765 roku Birona w godno艣ci ksi臋cia kurlandzkiego. W sze艣膰 lat p贸藕niej jednak偶e, Biron, z powodu staro艣ci zrzek艂 si臋 rz膮d贸w Kurlandyi na rzecz Piotra, swojego syna. Ten, jako ksi膮偶臋 lenniczy Rzeczypospolitej, umieszcza艂 jeszcze na monetach kurlandzkich herb Polski, to jest or艂a z pogoni膮, i dopiero w 1795 roku z艂o偶y艂 godno艣膰 ksi膮偶臋c膮, kiedy Kurlandya skutkiem trzeciego podzia艂u wcielon膮 zosta艂a do Rosyi.

W czasie konfederacyi Barskiej, a pocz膮tku roku 1770, korona w臋gierska zaj臋艂a聽艢pi偶 zakarpacki i Nowotarszczyzn臋, z tej strony Tatr po艂o偶on膮. (Bogate hrabstwo spiskie nadane by艂o (w grudniu 1764 r.) ks. Kazimierzowi Poniatowskiemu, podkomorzemu koronnemu, bratu kr贸la, a posiada膰 mia艂o 10 mil 俦 i 13 miasteczek). Krok ten zaborczy polityki austryackiej pos艂u偶y艂聽kr贸lowi pruskiemu, Fryderykowi Wielkiemu, za pow贸d do przekroczenia granic聽Warmii, Prus kr贸lewskich czyli polskich i Wielkopolski i do przedstawienia w Petersburgu, 偶e Austrya daje pierwszy przyk艂ad rozbioru Polski. Powt贸rny zjazd cesarza J贸zefa II z Fryderykiem dnia 3-go wsze艣nia 1770 roku w Neustadzie, podda艂 losy Polski trzem dworom s膮siednim, a wys艂any przez Fryderyka brat jego ksi膮偶臋 Henryk do Petersburga, zaproponowa艂 tam rozbi贸r Polski mi臋dzy Austry臋, Prusy i Rosy臋. Dopiero jednak w ko艅cu 1771 roku doprowadzi艂 Fryderyk Rosy臋 i Austry臋 na grunt ulubionego swego zamiaru podzia艂owego. Dnia 6. i 19. lutego 1772 roku podpisano w Petersburgu i Wiedniu uk艂ady rozbiorcze mi臋dzy trzema dworami, a po targach o terytorya zaj膮膰 si臋 maj膮ce, stan膮艂 dnia 5. sierpnia 1772 roku pierwszy potr贸jny traktat podzia艂owy, poczem dnia 5., 11. i 13. wrze艣nia wysz艂y trzy manifesty okupacyjne trzech dwor贸w.

Udzia艂 Austryi w pierwszym rozbiorze by艂 najkorzystniejszym, zajmowa艂聽bowiem ca艂膮 krain臋 podkarpack膮 a偶 po Wis艂臋. Nowa granica bieg艂a od 艢l膮ska聽korytem Wis艂y a偶 do Sandomierza i uj艣cia Sanu, a stamt膮d lini膮 prost膮 na Frampol do Zamo艣cia, od Zamo艣cia na Hrubiesz贸w do Bugu, od Bugu do聽okolicy Zbara偶a. Stamt膮d za艣 prost膮 lini膮 nad Dniestrem wzd艂u偶 ma艂ej rzeczki, przerzynaj膮cej ma艂膮 cz臋艣膰 Podola, nazwan膮 Podg贸rze, a偶 do jej po艂膮czenia si臋 z Dniestrem1). Ten ust臋p opisu granic by艂 ju偶 poprawk膮, uczynion膮 wskutek聽reklamacyi pos艂a Tymowskiego, kt贸ry wytkn膮艂 r贸偶nice pierwotnej redakcyi polskiej od tekstu 艂aci艅skiego, mianowicie co do rzeczki 鈥濸odorzec鈥. Niedok艂adne te偶 by艂y: artyku艂 2-gi traktatu z Prusami i r贸wnie偶 2-gi traktatu z聽Rosy膮. Fryderyk Wielki za艣wiadcza艂 p贸藕niej w dzie艂ach swoich, 偶e Austryacy, korzystaj膮c z niedok艂adno艣ci mapy polskiej (Zannoniego), pomi臋szali umy艣lnie聽nazwy dw贸ch rzek: Zbrucz i Podorzec, 偶eby posun膮膰 granic臋 dalej w g艂膮b Polski, co da艂o moralny pow贸d Fryderykowi, 偶e i on posun膮艂 swoje granice na po艂udnie Noteci w g艂膮b Rzeczypospolitej.

Uniwersa艂em z dnia 11. wrze艣nia 1772 roku, og艂osi艂a cesarzowa Marya Teresa zaj臋cie rzeczonych ziem, nadaj膮c im urz臋dow膮 nazw臋聽kr贸lestw Galicyi i聽Lodomeryi, uformowan膮 z wrzekomo historycznej nazwy, ksi臋stw: Halickiego i聽W艂odzimirskiego. Dla nowej prowincyi ustanowi艂a komisarza cesarskiego w聽osobie hrabiego Antoniego Pergena i oznaczy艂a granice takowej. Uniwersa艂em zdnia 16. pa藕dziernika 1772 roku zniesiono wszystkie dawne urz臋dy polskie, konstytucye i samorz膮d narodowy. W urz臋dach i szko艂ach zaprowadzono j臋zyk niemiecki.

Pierwszy zab贸r pruski obejmowa艂 wojew贸dztwo Pomorskie bez Gda艅ska, wojew贸dztwo Che艂mi艅skie bez Torunia i ca艂e wojew贸dztwo Malborskie z聽Warmi膮. Nowa granica bieg艂a w膮tpliwa lini膮 podzielonej na wiele odn贸g Noteci,聽co dawa艂o pow贸d do mnogich zatarg贸w granicznych. W manife艣cie podzia艂owym Fryderyka, po najbezczelniejszym wywodzie praw, jakoby historycznych, pi臋ciowiekowych, domu Brandeburskiego do Pomorza i cz臋艣ci Wielkopolski mi臋dzy Brd膮 a Noteci膮 po艂o偶onej, kr贸l pruski o艣wiadcza 偶e: 鈥瀂 tych przyczyn i w tym celu uznali艣my za rzecz stosown膮 wzi膮膰 w posiadanie okr臋gi Wielkopolski poza Noteci膮 i wszystkie kraje Prus i Pomorza z tej i z聽tamtej strony Wis艂y, kt贸re Korona polska posiada艂a pod nazw膮 Prus polskich z聽wyj膮tkiem miast Gda艅ska i Torunia, a spodziewamy si臋, 偶e Rzeczpospolita polska, zastanowiwszy si臋 dojrzale, rozwa偶ywszy dobrze okoliczno艣ci i roztrz膮sn膮wszy znaczenie praw naszych, przyjdzie sama do przekonania o potrzebie u艂o偶enia si臋 z nami w spos贸b przyjacielski w tej sprawie鈥. O聽powy偶szym dokumencie historyk niemiecki Raumer powiedzia艂, 偶e: 鈥濬ryderyk聽II odwo艂a艂 si臋 do praw i dowod贸w, kt贸rych nigdy nie potrafiono sprawdzi膰,聽skar偶y艂 si臋 na niesprawiedliwo艣ci, kt贸rych mia艂聽jakoby聽doznawa膰 od Polak贸w i聽偶膮da艂聽mniemanych聽kapita艂贸w kt贸re聽jakoby聽nale偶a艂y mu si臋 od wiek贸w鈥. W reskrypcie kr贸lewskim do prezydenta kamery kwidzy艅skiej kaza艂 Fryderyk oznajmi膰 wojewodom i starostom zaj臋tych Prus polskich, 偶e gdyby wzbraniali聽si臋 sk艂ada膰 przysi臋g臋 homagialn膮 z powodu, i偶 Rzeczpospolita nie zgodzi艂a si臋聽na ust膮pienie tych kraj贸w, to 鈥瀞tarostwa ich i wojew贸dztwa natychmiast b臋d膮 ob艂o偶one sekwestrem i obsadzone administratorami鈥. Linia podzia艂owa rosyjska sz艂a D藕win膮 od zachodu do granic wojew贸dztwa聽Witebskiego, a potem ku granicy wojew贸dztwa M艣cis艂awskiego, st膮d do 藕r贸de艂聽rzeki Drucza i Druczem do Dniepru, a Dnieprem do dawnych granicwschodnich traktatu Grzymu艂towskiego. W ten spos贸b dostawa艂y si臋 Rosyi przy pierwszym rozbiorze tak zwane Inflanty polskie czyli wojew贸dztwo Inflanckie i Bia艂oru艣 za D藕win膮, Druczem i Dnieprem po艂o偶ona. Granice wschodnie Polesia,聽Ukrainy i po艂udniowo-wschodnie Podola pozosta艂y bez zmiany. Ca艂a rozleg艂o艣膰 dawnej Polski przed pierwszym rozbiorem wynosi艂a mil聽kwadratowych 13.300. Je偶eli za艣 doliczymy do tego lenne ksi臋stwo Kurlandzkie聽495陆 mil kwadratowych rozleg艂e, to og贸艂 przestrzeni pa艅stwa polskiego przed rokiem 1772 wynosi艂 mil kwadratowych 13.795陆. Z przestrzeni powy偶szej odpad艂o do Rosyi, przy pierwszym podziale, mil kwadratowych 1693, do Austryi oko艂o 1509 (nie licz膮c 艢pi偶a), do Prus 660, czyli razem uby艂o mil kwadratowych 3.862. Pozosta艂o zatem jeszcze przy Polsce, po pierwszym podziale, mil kwadratowych 9.933陆, to jest mniej wi臋cej tyle, ile posiada dzisiejsza Francya. 艢ci艣le oznaczy膰 rozleg艂o艣ci zabor贸w pruskiego i austryackiego niepodobna, poniewa偶 traktaty nie dostarczaj膮 偶adnych cyfr聽pomiarowych, wskazuj膮c tylko g艂贸wny kierunek linij granicznych. A i te granice聽kilkakrotnie by艂y zmieniane, bo przy rozgraniczeniu Fryderyk II i komisya聽austryacka zaj臋li wi臋cej, ni偶 traktaty rozbiorowe z roku 1772 zakre艣li艂y, map za艣聽dok艂adnych jeszcze w贸wczas nie mieli艣my wcale.

Na wiadomo艣膰 o traktacie podzia艂owym, Stanis艂aw August uda艂 si臋 w drodze dyplomatycznej z perswazyami do trzech mocarstw i do gwarant贸w traktatu聽oliwskiego. Kr贸l zebra艂 na dzie艅 8. lutego 1773 roku rad臋 senatu, kt贸ra zezwoli艂a na zwo艂anie sejmu w terminie 19. kwietnia do Warszawy. W贸wczas wojska mocarstw podzia艂owych zaj臋艂y miasto sejmowe Warszaw臋.聽Na tym to sejmie warszawskim w roku 1773, opozycya pos艂a nowogr贸dzkiego, Tadeusza Rejtana, zjedna艂a uznanie jego cnoty obywatelskiej nawet u Prusak贸w聽i Rosyan. Wszelki jednak op贸r wobec uczynionej przez mocarstwa gro藕by dalszego zaj臋cia kraju i wobec faktycznej dyktatury Adama Poni艅skiego, popartej przez ambasadora pruskiego, Benoita, austryackiego, Rewitzkiego i rosyjskiego, Stackelberga, pokaza艂 si臋 niemo偶ebnym. Polska wycie艅czona czteroletni膮 wojn膮 konfederacyi Barskiej (w kt贸rej kilka tysi臋cy szlachty najdzielniejszej poleg艂o, a oko艂o 6.000 konfederat贸w by艂o wys艂anych doSyberyi) o 偶adnym oporze zbrojnym wobec trzech pot臋g militarnych my艣le膰 nie聽mog艂a. Sprawa rozgranicze艅 trzech zabor贸w od pozosta艂ej Polski posz艂a pod rozeznanie delegacyi sejmowej. Niepewna linia Noteci poda艂a chciwemu Fryderykowi 艂atwo艣膰 dalszego rozszerzania swoich granic. Wojska pruskie dopiero z pocz膮tkiem roku 1774, za wdaniem si臋 Austryi i Rosyi, cofn臋艂y si臋 z pozostawionego terytoryum Rzeczypospolitej, ale ju偶 w roku 1775 nast膮pi艂o nowe wdzieranie si臋 Prusak贸w w granice Wielkopolski. W krajach s膮siednich,聽poza granicami Polski, nast膮pi艂y tak偶e pewne zmiany, kt贸re acz tylko po艣rednio聽jej po艂o偶enia dotyka艂y, zanotowane jednak by膰 tu powinny. Po rozwi膮zaniu Zaporo偶a i Kozaczyzny w roku 1772 przez cesarzow膮 Katarzyn臋 II, z kolei rzeczy i Tatarzy perekopscy ze swoim Krymem do Rosyi (roku 1782) wcieleni zostali.

O geograficznem po艂o偶eniu Polski po pierwszym a przed drugim rozbiorem, powiada聽Korzon: 鈥瀂 trudno艣ci膮 utrzyma艂a (Rzeczpospolita) Gda艅sk i sp艂aw na Wi艣le, a i tu komora pruska w Fordoniu zatrzymywa艂a statki polskie, gn臋bi艂a towar c艂em wysokiem i szykanami biurokratycznemi. Niemen wpada艂 do pruskiego hafu. D藕wina nale偶a艂a do Polski jednym tylko brzegiem, a wolna聽偶egluga na niej utrzymywa艂a si臋 tylko za zgod膮 Rosyi; rzeki po艂udniowe p艂yn臋艂y聽te偶 ku obcym krajom: pierwej tatarskim, potem rosyjskim. Utraci艂a nareszcie Polska Karpaty, Bochni臋 i Wieliczk臋 z ich niezb臋dnemi kopalniami soli. Pod wzgl臋dem ekonomicznym by艂y to warunki fatalne, pod wzgl臋dem za艣 strategicznym ca艂a granica naok贸艂 sta艂a nieprzyjacielowi otworem i nie nastr臋cza艂a Polsce nigdzie obrony naturalnej鈥.

Gdy uchwa艂a sejmu czteroletniego z dnia 3. maja 1791 r. zwiastowa艂a radykaln膮聽napraw臋 Rzeczypospolitej, a pomimo znacznego jej uszczuplenia i ci臋偶kich聽warunk贸w bytu, stawa艂 si臋 widocznym rozw贸j si艂 jej militarnych i spo艂ecznych 鈥撀爓贸wczas nast膮pi艂a dnia 23. stycznia 1793 roku nowa konwencya podzia艂owa prusko-rosyjska, uprzedzona wkroczeniem wojsk pruskich do Wielkopolski. W dniu 31. stycznia 1793 roku zaj臋li Prusacy: Pozna艅, Wschow臋 i, pomimo oporu mieszczan, Toru艅. Dnia 5. marca wkroczyli do Cz臋stochowy, a dnia 29. marca, po parotygodniowytn oporze gda艅szczan, wzi臋li Gda艅sk. By艂 to wst臋p do drugiego rozbioru Rzeczypospolitej. Zwo艂ano sejm do Grodna na 17. czerwca聽1793 roku. Sejm ten, w nadziei pozyskania Rosyi przeciw roszczeniom pruskim,聽pomimo wytrwa艂ej opozycyi niekt贸rych pos艂贸w, przyj膮艂 pod naciskiem w dniu 22. lipca traktat drugi podzia艂owy z Rosy膮, za艣 25. wrze艣nia przy u偶yciu si艂y zbrojnej, taki偶 traktat podzia艂owy z Prusami.

Kraj, po tym drugim podziale pozosta艂y, mia艂 na wschodzie granic臋 rosyjsk膮, naznaczon膮 powy偶ej Dynaburga w kierunku po艂udniowym ko艂o Smorgo艅 i Pi艅ska, przez Wo艂y艅, prost膮 lini膮 ko艂o Ostroga do rzeki Zbruczy, odgraniczaj膮cej Galicy臋 od wojew贸dztwa Podolskiego. Na zachodzie nowa聽granica pruska poprowadzon膮 zosta艂a od Dzia艂dowa przez wojew贸dztwo P艂ockie i ziemi臋 Wyszogrodzk膮 do uj艣cia Bzury, tu w poprzek Wis艂y i dalej na po艂udnie,聽z utrat膮 Sochaczewa, 艁owicza i Rawy na rzecz Prus, do rzeki Pilicy pod Nowem-miastem, a dalej Pilic膮 w g贸r臋, ku granicy 艣l膮skiej z utrat膮 Cz臋stochowy. Z okrawk贸w potworzono w tej reszcie Rzeczypospolitej nowe wojew贸dztwa: Che艂mskie, W艂odzimierskie, Warszawskie, Ciechanowskie, Mereckie, Grodzie艅skie, Brac艂awskie.

Jak widzimy, w drugim rozbiorze Polski Austrya nie wzi臋艂a udzia艂u. By艂 to jednak stan tylko tymczasowy i w tej postaci Rzeczpospolita mia艂a istnie膰 nie d艂u偶ej nad kilka miesi臋cy. Na wiosn臋 roku 1794 nast膮pi艂o powstanie Ko艣ciuszkowskie. Granice drugiego podzia艂u pierwej przesta艂y istnie膰, nim聽mog艂y by膰 na gruncie wytkni臋te i opisane. Traktaty podzia艂owe, zawarte mi臋dzy聽Rosy膮 i Austry膮 dnia 3. stycznia 1795 roku i mi臋dzy Rosy膮 a Prusami dnia 24. pa藕dziernika tego偶 roku, postanowi艂y zupe艂ny rozbi贸r Polski i nowe granice trzech dwor贸w na jej ziemiach. Kraj do Niemna, Buga i Pilicy otrzyma艂y Prusy pod nazw膮 Prus po艂udniowych ze stolic膮 Warszaw膮. Od po艂udnia Krak贸w z krajem po lini臋 rzeki Pilicy, 艣redniej Wis艂y i Bugu wzi臋艂a Austrya. Reszta od wschodu po Bug i Niemen przypad艂a Rosyi. Nowe granice trzech podzia艂贸w i聽pa艅stw zbieg艂y si臋 z sob膮 nad Bugiem ko艂o podlaskiego miasteczka Niemirowa.聽Akt abdykacyi tronu podpisa艂 Stanis艂aw August w Grodnie dnia 25. listopada 1795 roku.

Przy pierwszym podziale, z odpad艂ych do Rosyi wojew贸dztw: Inflanckiego,聽zad藕wi艅skiej cz臋艣ci Po艂ockiego, Witebskiego, M艣cis艂awskiego i zadnieprskiej聽cz臋艣ci Mi艅skiego, utworzy艂a cesarzowa Katarzyna II dwa namiestnictwa:聽Po艂ockie i Mohilewskie. Cesarz Pawe艂 I, po wst膮pieniu na tron, utworzy艂 (1797聽r.) z obu tych namiestnictw jedn膮 鈥瀏uberni臋 Bia艂orusk膮鈥 z miastem gubernialnem Witebskiem, do sk艂adu kt贸rej Mohilew wszed艂 jako miasto powiatowe. Z wojew贸dztwa Mi艅skiego, kt贸re odpad艂o do Rosyi przy drugim podziale (przy pierwszym tylko cz臋艣膰 zadnieprska), cesarz Pawe艂 utworzy艂 guberni臋 Mi艅sk膮 z dodaniem do niej po艂udniowej cz臋艣ci wojew贸dztwa Po艂ockiego, wi臋kszej po艂owy wojew贸dztwa Nowogr贸dzkiego i wschodniej聽cz臋艣ci Brzesko-litewskiego. Z wojew贸dztw: Wile艅skiego, Trockiego, ksi臋stwa聽呕mudzkiego (wyj膮wszy 鈥瀟rakt Zapuszcza艅ski鈥) i zachodnich cz臋艣ci聽Nowogr贸dzkiego i Brzesko-litewskiego cesarzowa Katarzyna II ukazem z dnia聽14. grudnia 1795 roku utworzy艂a dwie gubernie: Wile艅sk膮 i S艂onimsk膮. Nast臋pca za艣 jej, cesarz Pawe艂 I, wst膮piwszy na tron, utworzy艂 (w grudniu r. 1796) z obu tych gubernij jedn膮 wielk膮 鈥濴itewsk膮鈥 z miastem gubernialnym聽Wilnem. Na Rusi za艣 po艂udniowej, z odpad艂ego do Rosyi przy drugim podziale聽wojew贸dztwa Kijowskiego (sam Kij贸w z obwodem, oko艂o 35 mil kwadratowych rozleg艂ym, nale偶a艂 ju偶 do Rosyi od roku 1686), tudzie偶 wojew贸dztw: Brac艂awskiego, Podolskiego, Wo艂y艅skiego, tudzie偶 zabu偶nych cz臋艣ci Be艂zkiego i ziemi Che艂mskiej utworzy艂a cesarzowa Katarzyna trzy gubernie: Podolsk膮, Wo艂y艅sk膮 i Kijowsk膮 (ca艂膮 na prawym brzegu Dniepru). Z wojew贸dztwa Brac艂awskiego utworzona by艂a chwilowo gubernia Brac艂awska,聽wcielona nast臋pnie do Podolskiej, tak, 偶e dzisiejsza Podolska obejmuje w sobie dwa dawniejsze wojew贸dztwa: Podolskie i Brac艂awskie, z wyj膮tkiem odpad艂ego聽od wojew贸dztwa Podolskiego do Galicyi powiatu Czerwonogr贸dzkiego.

1)Galicya 贸wczesna wi臋ksz膮 by艂a od dzisiejszej o ca艂y okr臋g Zamojski, 101 mil聽kwadratowych rozleg艂y, z kt贸rego w Kongres贸wce powsta艂y powiaty: Tomaszowski, Hrubieszowski, cze艣膰 Bi艂gorajskiego, Zamojskiego i Krasnostawskiego.

W wieku XIX.

Cesarz Aleksander I, wst膮piwszy na tron (w marcu roku 1801), przywr贸ci艂 utworzon膮 przez cesarzow膮 Katarzyn臋 II, a zniesion膮 przez Paw艂a I guberni臋 Mohilewsk膮, tak, 偶e odt膮d istniej膮 (na terytoryum odpad艂em od Polski przy pierwszym podziale) dwie gubernie: Witebska i Mohilewska. Po walnem zwyci臋stwie Napoleona I nad Prusakami pod Jen膮 (dnia 14.聽pa藕dziernika 1806), marsza艂ek Davoust wkroczy艂 dnia 7. listopada do Poznania, poczem w trzy tygodnie Prusacy opu艣cili Warszaw臋. Dnia 1. grudnia 1806 roku聽Murat ustanowi艂 administracy臋 w oswobodzonym kraju polskim, kt贸ry w styczniu roku 1807 zosta艂 z polecenia Napoleona podzielony na sze艣膰 nast臋puj膮cych departament贸w: Warszawski, Pozna艅ski, Kaliski, Bydgoski, P艂ocki i Bia艂ostocki. W dniach 7. i 9. lipca w Tyl偶y podpisany zosta艂 przez Napoleona traktat z Rosy膮 i Prusami, kt贸rego artyku艂 IX ustanawia艂聽Ksi臋stwo Warszawskie聽pod panowaniem elektora saskiego. Ksi臋stwo to utworzononajprz贸d z zaboru pruskiego 2-go i 3-go, to jest kraju, kt贸ry dosta艂 si臋 Prusom w聽latach 1793 i 1795, z wyj膮tkiem cz臋艣ci wschodniej obwodu Bia艂ostockiego z Bia艂ymstokiem, kt贸ry pod rz膮dami pruskimi by艂 miastem kameralnem. Obw贸d powy偶szy, a mianowicie cz臋艣膰 jego, obejmuj膮ca cztery powiaty: Bia艂ostocki,聽Bielski, Sok贸lski i Drohicki, Napoleon pokojem tyl偶yckim odst膮pi艂 Rosyi za jejzgod臋 na utworzenie Ksi臋stwa Warszawskiego. Wobec odpadni臋cia聽Bia艂egostoku do cesarstwa, nie m贸g艂 ju偶 w Ksi臋stwie istnie膰 nadal z zachodniej聽jego cz臋艣ci departament Bia艂ostocki, ale przemieniony zosta艂 na departament 艁om偶y艅ski. Sze艣膰 departament贸w, sk艂adaj膮cych najprz贸d Ksi臋stwo Warszawskie, podzielono na 60 powiat贸w. Gda艅sk og艂oszony zosta艂 wolnem miastem pod wsp贸ln膮 opieka kr贸l贸w: saskiego i pruskiego. Faktycznie jednak聽przez czas istnienia Ksi臋stwa Warszawskiego, rz膮dzi艂 Gda艅skiem stoj膮cy za艂og膮聽w tem mie艣cie genera艂 francuski.

Pok贸j Napoleona I z Austry膮, zawarty w pa藕dzierniku 1809 roku w Sch枚nbrunn,聽odda艂 Austryi posiad艂o艣ci galicyjskie na prawym brzegu g贸rnej Wis艂y i po lini臋聽od uj艣cia Sanu do Bugu pod Sokalem. Kraj za艣 na lewym brzegu Wis艂y do rzeki聽Pilicy i na prawym mi臋dzy Wis艂膮 a Bugiem przy艂膮czy艂 Napoleon do Ksi臋stwa Warszawskiego, a Rosyi przyzna艂 z Galicyi cz臋艣膰 obwodu Tarnopolskiego i Czortkowskiego (odgraniczone aktem z dnia 19. marca 1810 roku). Krak贸w zosta艂 og艂oszony wolnem miastem handlowem. Z kraju, przy艂膮czonego w 1809 roku od Austryi do Ksi臋stwa Warszawskiego, utworzono cztery nowe departamenty:聽Siedlecki,聽Lubelski,聽Radomski聽i聽Krakowski聽(bez miasta聽Krakowa). Tym sposobem Ksi臋stwo Warszawskie od roku 1809 liczy艂o dziesi臋膰departament贸w, i obejmowa艂o przestrzeni oko艂o 3.000 俦 mil. Po nieszcz臋艣liwej dla Napoleona I kampanii rosyjskiej w roku 1812, wojska聽cesarza Aleksandra I zaj臋艂y Ksi臋stwo Warszawskie, a mianowicie Warszaw臋, w聽dniu 22. marca 1813 roku, i zdoby艂y w tym偶e roku po do艣膰 d艂ugiem obl臋偶eniu Zamo艣膰. Skutkiem zwyci臋stwa koalicyi nad Francy膮, zebra艂 si臋 1815 roku s艂ynny kongres w Wiedniu, podczas kt贸rego podpisano (dnia 3. maja) traktaty Austryi, Prus i Rosyi, dotycz膮ce Polski. W贸wczas to ustanowione zosta艂o聽Kr贸lestwo Polskie, tak zwane 鈥瀔ongresowe鈥 (czyli 鈥濳ongres贸wka鈥) w po艂膮czeniu z cesarstwem rosyjskiem i zapewnieniem kostytucyi, kt贸rej og艂oszenie nast膮pi艂o dnia 27. listopada tego偶 roku. Krak贸w na mocy traktatu dodatkowego zosta艂 wolnem miastem pod protektoratem trzech mocarstw rozbiorowych i wraz z okr臋giem na lewym brzegu Wis艂y (obejmuj膮cym oko艂o 20 mil kwadratowych) przybra艂 miano Rzeczypospolitej Krakowskiej. Kr贸l saski Fryderyk August podpisa艂 (dnia 25. maja 1815 r.) abdykacy臋 z tytu艂u 鈥瀔si臋cia warszawskiego鈥, a w dniu 26. wrze艣nia tego偶 roku, Rosya, Austry膮 i Prusy podpisa艂y traktat tak zwanego 鈥炁泈i臋tego przymierza鈥. Departamenty Ksi臋stwa Warszawskiego, kt贸re wesz艂y w sk艂ad utworzonego聽Kr贸lestwa Polskiego, zosta艂y przemienione na o艣m wojew贸dztw nast臋puj膮cych:聽Mazowieckie聽z zarz膮dem w Warszawie,P艂ockie聽w P艂ocku,聽Podlaskie聽w聽Siedlcach,聽Lubelskie聽w Lublinie,聽Krakowskie聽w Kielcach,聽Kaliskie聽w Kaliszu,聽Sandomierskie聽w Radomiu i w miejsce 艁om偶y艅skiego, kt贸rego wojew贸dzkiemmiastem by艂a od roku 1815 do 1817 艁om偶a, ustanowiono wojew贸dztwo聽Augustowskie聽z zarz膮dem (od r. 1818) w Suwa艂kach. Dnia 7. marca 1837 roku z o艣miu tych wojew贸dztw Kongres贸wki utworzono pi臋膰 gubernij: Warszawsk膮,聽P艂ock膮, Radomsk膮, Lubelsk膮 i Augustowsk膮, a w 30 lat potem (1867 roku) utworzono z tych 5-ciu, a偶 10 gubernij, a mianowicie: z Warszawskiej utworzono trzy: Warszawsk膮, Piotrkowsk膮 i Kalisk膮; z Radomskiej dwie: Radomsk膮 i Kieleck膮; z Lubelskiej r贸wnie偶 dwie: Lubelsk膮 i Siedleck膮, a z dw贸ch, P艂ockiej i Augustowskiej, trzy: P艂ock膮, Suwalsk膮 i 艁om偶y艅sk膮. Co do Litwy, to nast臋pca Paw艂a I, cesarz Aleksander I, ukazem z roku 1802 rozdzieli艂 wielk膮 guberni臋 Litewsk膮 na dwie: Litewsko-wile艅sk膮 i Litewsko-grodzie艅sk膮. Cesarz Miko艂aj I ukazem z grudnia 1845 roku utworzy艂 now膮 guberni臋 Kowie艅sk膮 z siedmiu powiat贸w zachodnich gubernii Litewsko-wile艅skiej. Aby za艣 to wielkie uszczuplenie cho膰 w cz臋艣ci wynagrodzi膰,przy艂膮czono do gubernii Wile艅skiej powiaty: Wilejski i Dzi艣nie艅ski z Mi艅skiej i聽powiat Lidzki z Grodzie艅skiej. Do Grodzie艅skiej za艣 wcielono ju偶 pierwej, zniesiony w roku 1842, obw贸d Bia艂ostocki.

Rzeczpospolita Krakowska, po 30 latach swego istnienia, w艂膮czon膮 zosta艂a w roku 1846 do monarchii austryackiej pod nazw膮 Wielkiego Ksi臋stwa Krakowskiego.