poradnik

Wiele osób jest zainteresowanych tym „co znaczy” ich nazwisko. Nie sposób udzielić odpowiedzi na to pytanie – ponieważ nazwy własne tego typu nie znaczą, lecz identyfikują, np. kowal to rzemieślnik wykonujący przedmioty z żelaza i podkuwający konie, ale nazwisko Kowal może nosić np. pirotechnik. Należałoby więc mówić nie o „znaczeniu” nazwisk, lecz o ich pochodzeniu, czyli genezie. Badaniem etymologii, struktury i typologii nazw osobowych zajmuje się antroponimia (z greckiego ánthropos ‚człowiek’ + ónoma ‚imię’). Jest ona jedną z gałęzi onomastyki (z greckiego onomastikós ‚związany z imieniem’) – nauki o nazwach własnych.\

W poszukiwaniach genezy nazwiska znaczną pomocą mogą służyć naukowe opracowania nazewnictwa. Ich szczegółowy spis zamieszcza [Bibliografia onomastyki polskiej], zawierająca także indeksy omawianych form. Dotychczas ukazało się 5 tomów tego wydawnictwa:

  • [Bibliografia onomastyki polskiej]
    opr. W. Taszycki, Kraków 1960.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1959 do roku 1970 włącznie]
    red. M. Taszycki przy współudziale M. Karasia i A. Turasiewicza, Kraków 1971.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1971 do roku 1980 włącznie]
    red. K. Rymut, opr. H. Mól, R. Przybytek, Z. Zierhofferowa, Wrocław 1983.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1981 do roku 1990 włącznie]
    opr. R. Przybytek i K. Rymut, Kraków 1992.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1991 do roku 2000 włącznie]
    opr. R. Przybytek, K. Rymut, Kraków 2001. 

Najstarsze zapisy nazw osobowych, które mogły stać się podstawą danego nazwiska można znaleźć w [Słowniku etymologiczno – motywacyjnym staropolskich nazw osobowych] pod red. W. Taszyckiego. Ukazało się 6 tomów, wydanych we Wrocławiu w latach 1965-1987. Słownik podaje także często podstawową etymologię danej nazwy. Szersze wyjaśnienia zawartych w nim form zamieszcza Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Dotychczas wydano 6 tomów (w druku jest jeszcze aneks):

  • [Słownik … cz. 1, Odapelatywne nazwy osobowe]
    opr. A. Cieślikowa, Kraków 2000.
  • [Słownik … cz. 2, Nazwy osobowe pochodzenia chrześcijańskiego]
    opr. M. Malec, Kraków 1995.
  • [Słownik … cz. 3 Odmiejscowe nazwy osobowe, cz.4 Nazwy osobowe pochodzące od etników]
    opr. Z. Kaleta przy współudziale E. Supranowicz i J. Szymowej, Kraków 1997.
  • [Słownik … cz. 5, Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego]
    opr. Z. Klimek, Kraków 1995.
  • [Słownik … cz. 6, Nazwy heraldyczne]
    opr. M. Bobowska – Kowalska, Kraków 1995.

Niektóre opracowania przedstawiają dzieje kształtowania się nazewnictwa osobowego w Polsce w oparciu o liczne przykłady, wśród których można próbować odnaleźć interesujące nas nazwisko. Ponadto wydano kilka opracowań zbioru nazwisk polskich. Na uwagę zasługują m. in. następujące publikacje:

  • [Nazwiska polskie]
    S. Bystroń, Lwów 1927, wznowienie Warszawa 1993
  • [Proces kształtowania się polskiego nazwiska mieszczańskiego i chłopskiego]
    J. Bubak, Kraków 1986
  • [Skąd pochodzi Twoje imię i nazwisko i nazwa miejscowości rodzinnej (Zwięzły zarys imiennictwa polskiego)]
    J. Buryan, Warszawa 1933
  • [Ewolucja nazwisk słowiańskich. Studium teoretyczno – porównawcze]
    Z. Kaleta, Kraków 1991
  • [Nasze nazwiska]
    T. Kisała, Warszawa 1996
  • [Nazwiska, przezwiska, przydomki, imiona polskie niektórych typów słowotwórczych. Księga rodzaju ludu polskiego]
    S. D. Kozierowski, Poznań 1938
  • [Polskie nazwy własne. Encyklopedia]
    red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa – Kraków 1998
  • [Mówią nazwy]
    S. Rospond, Warszawa 1976
  • [Nazwiska Polaków]
    K. Rymut, Wrocław 1991
  • [Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny]
    K. Rymut, t. I A-K Kraków 1999
  • [Polskie nazwy osobowe]
    W. Taszycki, Kraków 1924
    przedruk w: W. Taszycki, Rozprawy i studia polonistyczne, t. IV, Wrocław 1968, s. 21-40

Powstało także wiele dobrze udokumentowanych monografii regionalnych. Przeważnie zawierają one słownik nazwisk mieszkańców danego terenu w pewnym okresie czasowym, wyjaśnienia etymologiczne i analizę językoznawczą. Można tu wymienić m. in. takie tytuły jak:

  • [Słownik historycznych nazw osobowych i elementów identyfikacyjnych Białostocczyzny (XV-XVII wiek)]
    Z. Abramowicz, L. Citko, L. Dacewicz, Białystok 1997
  • [Nazwiska mieszkańców Bytomia od końca XVI wieku do roku 1740. Studium nazewnicze i społeczno-narodowościowe]
    H. Borek, U. Szumska, Warszawa 1976
  • [Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej]
    E. Breza, Gdańsk 1986
  • [Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany]
    E. Breza, Gdańsk 2000
  • [Słownik nazw osobowych i elementów identyfikacyjnych Sądecczyzny XV-XVII wiek. Imiona, nazwiska, przezwiska]
    J. Bubak, cz. I A-M, cz. II N-Ż, Kraków 1992
  • [Nazwiska mieszkańców Bydgoszczy od II połowy XV wieku do I połowy XVIII wieku]
    M. Czaplicka – Niedbalska, Bydgoszcz 1996
  • [Słownik nazwisk i przezwisk ludności ziemi piotrkowskiej]
    S. Gala, Piotrków Trybunalski – Łódź 1997
  • [Słownik nazwisk mieszkańców Powiśla Gdańskiego]
    H. Górnowicz, Gdańsk 1992
  • [Przezwiska i nazwiska chłopów pałuckich w XVI wieku. Pochodzenie i budowa]
    M. Górny, Wrocław 1990
  • [Kieleckie antroponimy XVI i XVII wieku]
    D. Kopertowska,, Kielce 1980
  • [Nazwy osobowe mieszkańców podkieleckich wsi (1565-1694)]
    D. Kopertowska,, Kielce 1988
  • [Księga nazwisk Ziemi Gdańskiej]
    B. Kreja, Gdańsk 1998
  • [Nazwiska Łodzian (XV-XIX wiek)]
    J. Mączyński, Łódź 1970
  • [Nazwiska cieszyńskie]
    W. Milerski, Warszawa 1996
  • [Nazwiska mieszkańców Komornictwa Olsztyńskiego]
    B. Mossakowska, Gdańsk 1993
  • [Antroponimia miasta i gminy Międzyrzecz]
    J. Obrębska, Poznań 1994
  • [Słownik nazwisk śląskich]
    S. Rospond, cz.1 A-F, cz.2 G-K Warszawa-Wrocław-Kraków 1967, 1973
  • [Nazwy osobowe w Opoczyńskiem]
    G. Surma, Gdańsk 1991
  • [Imiennictwo dawnej ziemi halickiej i lwowskiej]
    W. Szulowska, Warszawa 1992
  • [Szlachta sieradzka w XV wieku]
    A. Szymczakowa, Łódź 1998
  • [Antroponimia południowej Białostocczyzny w XVI wieku]
    B. Tichoniuk, Opole 1988
  • [Antroponimia łemkowska na tle polskim i słowackim (XVI-XIX wiek)]
    E. Wolnicz-Pawłowska, Warszawa 1993
  • [Antroponimia polska na kresach południowo-wschodnich XV-XVI wieku]
    E. Wolnicz-Pawłowska, W. Szulowska, Warszawa 1998

Kiedy badana przez nas forma pochodzi od imienia – ciekawym źródłem danych o etymologii mogą być m. in. następujące prace:

  • [Księga naszych imion]
    J. Bubak, Wrocław – Warszawa – Kraków 1993
  • [Księga imion w Polsce używanych]
    J. Bystroń, Warszawa 1938
  • [Twoje imię. Przewodnik onomastyczno – hagiograficzny]
    H. Fros, F. Sowa, Kraków 1971, wyd. II Kraków 1995
  • [Poznaj swojego patrona. Co oznacza Twoje imię]
    K. Gołębiowski, Warszawa 1994
  • [Nasze imiona]
    B. Kupis, Warszawa 1991
  • [Budowa morfologiczna staropolskich złożonych imion osobowych]
    M. Malec, Wrocław 1971
  • [Staropolskie skrócone nazwy osobowe od imion dwuczłonowych]
    M. Malec,, Wrocław-Warszawa-Kraków 1982
  • [Imiona chrześcijańskie w średniowiecznej Polsce]
    M. Malec,, Kraków 1994
  • [Xięga imion]
    M. Skierkowski, D. Mondel, Wrocław 1995
  • [Słownik imion]
    opr. W. Janowowa, Wrocław 1991

Jeżeli podejrzewamy, że interesujące nas nazwisko utworzono od nazwy miejscowości, to wartościowych informacji mogą dostarczyć nam m. in.:

  • [Opolszczyzna w świetle nazw miejscowych]
    H. Borek, Opole 1972
  • [Górny śląsk w świetle nazw miejscowych]
    H. Borek, Opole 1988
  • [Słownik polskich nazw miejscowości w b. Prusach Wschodnich i na obszarze b. wolnego miasta Gdańska wg stanu z 1941 roku]
    W. Chojnacki, Poznań 1946
  • [Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim]
    B. Czopek – Kopciuch, Kraków 1995
  • [Nazwy geograficzne Huculszczyzny]
    S. Hrabec, Kraków 1950
  • [Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego]
    M. Kamińska, cz. I-II, Wrocław 1964-1965
  • [Nazwy miejscowe województwa kieleckiego]
    D. Kopertowska, Kraków 1984
  • [Nazwy miejscowe dawnego województwa lubelskiego]
    Cz. Kosyl, Wrocław 1978
  • [Staropolskie nazwy osobowe motywowane przez nazwy miejscowe]
    Z. Kowalik – Kaleta, Wrocław – Warszawa – Kraków 1981.
  • [Nazwy miejscowości dawnej ziemi sanockiej]
    W. Makarski, Lublin 1986
  • [Nazwy geograficzne Rzeczypospolitej Polskiej]
    Warszawa-Wrocław 1991
  • [Nazwy miast Pomorza Gdańskiego]
    red. H. Górnowicz i Z. Brocki, Wrocław 1978
  • [Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany]
    red. K. Rymut, t. I-IV, A-Kn, Kraków 1997-2001
  • [Słownik nazw geograficznych Polski zachodniej i północnej]
    S. Rospond, cz. I polsko-niemiecka, cz. II niemiecko-polska, Wrocław 1951
  • [Słownik etymologiczny miast i gmin PRL]
    S. Rospond, Wrocław 1984
  • [Nazwy miast Polski]
    K. Rymut, Wrocław – Warszawa – Kraków 1987
  • [Językowa przeszłość Pomorza Zachodniego na podstawie nazw miejscowych]
    E. Rzetelska – Feleszko, J. Duma, Warszawa 1996
  • [Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich]
    red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, reprint Warszawa 1986
  • [Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Indeks nazwisk]
    opr. Sz. Konarski, Warszawa 1995
  • [Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce]
    t. I-III, Warszawa 1980-1982 

Jeśli nasze nazwisko pochodzi od jakiegoś apelatywu, czyli nazwy pospolitej, np. pionek, stołek, mielnik itd. – to warto zajrzeć do dawnych słowników języka polskiego, by sprawdzić, co kiedyś znaczył dany wyraz. Na uwagę zasługują m. in. takie wydawnictwa jak:

  • [Słownik etymologiczny języka polskiego]
    Brückner A., przedruk z I wydania, Warszawa 1957 i późniejsze wydania
  • [Słownik języka polskiego]
    S.B. Linde, t. I-VI, Lwów 1854-1860, (reprint Warszawa 1994)
  • [Podręczny słownik dawnej polszczyzny]
    S. Reczek, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968
  • [Słownik etymologiczny języka polskiego]
    F. Sławski, Kraków 1952 i nowsze
  • [Słownik języka polskiego (tzw. wileński)]
    t. I-II, red. M. Olgebrandt, Wilno 1861
  • [Słownik języka polskiego (tzw. warszawski)]
    red. J. Karłowicz, A. Kryński i W. Niedźwiedzki, t. I-VIII, Warszawa 1900-1927.
  • [Słownik języka polskiego]
    red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1958-1969 i późniejsze wydania
  • [Słownik polszczyzny XVI wieku]
    t. I, red. S. Bąk, S. Hrabec, W. Kuraszkiewicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966
    t. XXVIII red. R. Myenowa, F. Pepłowski Warszawa 1999
  • [Słownik staropolski]
    red. S. Urbańczyk, Warszawa 1953-1955, Wrocław 1955-1990, Kraków 1991 i nowsze

Szczegółowe opracowania na temat pojedynczych nazwisk, określonych typów form itp. znajdują się także na łamach czasopism, m. in. takich jak:

  • [Onomastica
  • [Onomastica Slavogermanica
  • [Język Polski
  • [Poradnik Językowy
  • [Pomerania
  • [Sobótka

Te periodyki powinny być dostępne w każdej większej czytelni.

Osoby zainteresowane frekwencją swego nazwiska mogą sięgnąć do dziesięciotomowego

[Słownika nazwisk współcześnie w Polsce używanych]
wyd. K. Rymut, Kraków 1992-1994

opracowanego na podstawie materiałów Rządowego Centrum Informatycznego PESEL z końca 1990 roku. To dzieło podaje częstotliwość występowania danych nazwisk i ich rozmieszczenie w poszczególnych częściach kraju (według dawnego podziału na województwa).

Zobacz więcej w artykule: Pochodzenie nazwiska