poradnik

Wiele os贸b jest zainteresowanych tym „co znaczy” ich nazwisko. Nie spos贸b udzieli膰 odpowiedzi na to pytanie – poniewa偶 nazwy w艂asne tego typu nie znacz膮, lecz identyfikuj膮, np. kowal to rzemie艣lnik wykonuj膮cy przedmioty z 偶elaza i podkuwaj膮cy konie, ale nazwisko Kowal mo偶e nosi膰 np. pirotechnik. Nale偶a艂oby wi臋c m贸wi膰 nie o „znaczeniu” nazwisk, lecz o ich pochodzeniu, czyli genezie. Badaniem etymologii, struktury i typologii nazw osobowych zajmuje si臋 antroponimia (z greckiego 谩nthropos 鈥歝z艂owiek鈥 + 贸noma 鈥歩mi臋鈥). Jest ona jedn膮 z ga艂臋zi onomastyki (z greckiego onomastik贸s 鈥歾wi膮zany z imieniem鈥) – nauki o nazwach w艂asnych.\

W poszukiwaniach genezy nazwiska znaczn膮 pomoc膮 mog膮 s艂u偶y膰 naukowe opracowania nazewnictwa. Ich szczeg贸艂owy spis zamieszcza [Bibliografia onomastyki polskiej], zawieraj膮ca tak偶e indeksy omawianych form. Dotychczas ukaza艂o si臋 5 tom贸w tego wydawnictwa:

  • [Bibliografia onomastyki polskiej]
    opr. W. Taszycki, Krak贸w 1960.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1959 do roku 1970 w艂膮cznie]
    red. M. Taszycki przy wsp贸艂udziale M. Karasia i A. Turasiewicza, Krak贸w 1971.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1971 do roku 1980 w艂膮cznie]
    red. K. Rymut, opr. H. M贸l, R. Przybytek, Z. Zierhofferowa, Wroc艂aw 1983.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1981 do roku 1990 w艂膮cznie]
    opr. R. Przybytek i K. Rymut, Krak贸w 1992.
  • [Bibliografia onomastyki polskiej od roku 1991 do roku 2000 w艂膮cznie]
    opr. R. Przybytek, K. Rymut, Krak贸w 2001.聽

Najstarsze zapisy nazw osobowych, kt贸re mog艂y sta膰 si臋 podstaw膮 danego nazwiska mo偶na znale藕膰 w [S艂owniku etymologiczno – motywacyjnym staropolskich nazw osobowych] pod red. W. Taszyckiego. Ukaza艂o si臋 6 tom贸w, wydanych we Wroc艂awiu w latach 1965-1987. S艂ownik podaje tak偶e cz臋sto podstawow膮 etymologi臋 danej nazwy. Szersze wyja艣nienia zawartych w nim form zamieszcza S艂ownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Dotychczas wydano 6 tom贸w (w druku jest jeszcze aneks):

  • [S艂ownik … cz. 1, Odapelatywne nazwy osobowe]
    opr. A. Cie艣likowa, Krak贸w 2000.
  • [S艂ownik … cz. 2, Nazwy osobowe pochodzenia chrze艣cija艅skiego]
    opr. M. Malec, Krak贸w 1995.
  • [S艂ownik … cz. 3 Odmiejscowe nazwy osobowe, cz.4 Nazwy osobowe pochodz膮ce od etnik贸w]
    opr. Z. Kaleta przy wsp贸艂udziale E. Supranowicz i J. Szymowej, Krak贸w 1997.
  • [S艂ownik … cz. 5, Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego]
    opr. Z. Klimek, Krak贸w 1995.
  • [S艂ownik … cz. 6, Nazwy heraldyczne]
    opr. M. Bobowska – Kowalska, Krak贸w 1995.

Niekt贸re opracowania przedstawiaj膮 dzieje kszta艂towania si臋 nazewnictwa osobowego w Polsce w oparciu o liczne przyk艂ady, w艣r贸d kt贸rych mo偶na pr贸bowa膰 odnale藕膰 interesuj膮ce nas nazwisko. Ponadto wydano kilka opracowa艅 zbioru nazwisk polskich. Na uwag臋 zas艂uguj膮 m. in. nast臋puj膮ce publikacje:

  • [Nazwiska polskie]
    S. Bystro艅, Lw贸w 1927, wznowienie Warszawa 1993
  • [Proces kszta艂towania si臋 polskiego nazwiska mieszcza艅skiego i ch艂opskiego]
    J. Bubak, Krak贸w 1986
  • [Sk膮d pochodzi Twoje imi臋 i nazwisko i nazwa miejscowo艣ci rodzinnej (Zwi臋z艂y zarys imiennictwa polskiego)]
    J. Buryan, Warszawa 1933
  • [Ewolucja nazwisk s艂owia艅skich. Studium teoretyczno – por贸wnawcze]
    Z. Kaleta, Krak贸w 1991
  • [Nasze nazwiska]
    T. Kisa艂a, Warszawa 1996
  • [Nazwiska, przezwiska, przydomki, imiona polskie niekt贸rych typ贸w s艂owotw贸rczych. Ksi臋ga rodzaju ludu polskiego]
    S. D. Kozierowski, Pozna艅 1938
  • [Polskie nazwy w艂asne. Encyklopedia]
    red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa – Krak贸w 1998
  • [M贸wi膮 nazwy]
    S. Rospond, Warszawa 1976
  • [Nazwiska Polak贸w]
    K. Rymut, Wroc艂aw 1991
  • [Nazwiska Polak贸w. S艂ownik historyczno-etymologiczny]
    K. Rymut, t. I A-K Krak贸w 1999
  • [Polskie nazwy osobowe]
    W. Taszycki, Krak贸w 1924
    przedruk w: W. Taszycki, Rozprawy i studia polonistyczne, t. IV, Wroc艂aw 1968, s. 21-40

Powsta艂o tak偶e wiele dobrze udokumentowanych monografii regionalnych. Przewa偶nie zawieraj膮 one s艂ownik nazwisk mieszka艅c贸w danego terenu w pewnym okresie czasowym, wyja艣nienia etymologiczne i analiz臋 j臋zykoznawcz膮. Mo偶na tu wymieni膰 m. in. takie tytu艂y jak:

  • [S艂ownik historycznych nazw osobowych i element贸w identyfikacyjnych Bia艂ostocczyzny (XV-XVII wiek)]
    Z. Abramowicz, L. Citko, L. Dacewicz, Bia艂ystok 1997
  • [Nazwiska mieszka艅c贸w Bytomia od ko艅ca XVI wieku do roku 1740. Studium nazewnicze i spo艂eczno-narodowo艣ciowe]
    H. Borek, U. Szumska, Warszawa 1976
  • [Pochodzenie przydomk贸w szlachty pomorskiej]
    E. Breza, Gda艅sk 1986
  • [Nazwiska Pomorzan. Pochodzenie i zmiany]
    E. Breza, Gda艅sk 2000
  • [S艂ownik nazw osobowych i element贸w identyfikacyjnych S膮decczyzny XV-XVII wiek. Imiona, nazwiska, przezwiska]
    J. Bubak, cz. I A-M, cz. II N-呕, Krak贸w 1992
  • [Nazwiska mieszka艅c贸w Bydgoszczy od II po艂owy XV wieku do I po艂owy XVIII wieku]
    M. Czaplicka – Niedbalska, Bydgoszcz 1996
  • [S艂ownik nazwisk i przezwisk ludno艣ci ziemi piotrkowskiej]
    S. Gala, Piotrk贸w Trybunalski – 艁贸d藕 1997
  • [S艂ownik nazwisk mieszka艅c贸w Powi艣la Gda艅skiego]
    H. G贸rnowicz, Gda艅sk 1992
  • [Przezwiska i nazwiska ch艂op贸w pa艂uckich w XVI wieku. Pochodzenie i budowa]
    M. G贸rny, Wroc艂aw 1990
  • [Kieleckie antroponimy XVI i XVII wieku]
    D. Kopertowska,, Kielce 1980
  • [Nazwy osobowe mieszka艅c贸w podkieleckich wsi (1565-1694)]
    D. Kopertowska,, Kielce 1988
  • [Ksi臋ga nazwisk Ziemi Gda艅skiej]
    B. Kreja, Gda艅sk 1998
  • [Nazwiska 艁odzian (XV-XIX wiek)]
    J. M膮czy艅ski, 艁贸d藕 1970
  • [Nazwiska cieszy艅skie]
    W. Milerski, Warszawa 1996
  • [Nazwiska mieszka艅c贸w Komornictwa Olszty艅skiego]
    B. Mossakowska, Gda艅sk 1993
  • [Antroponimia miasta i gminy Mi臋dzyrzecz]
    J. Obr臋bska, Pozna艅 1994
  • [S艂ownik nazwisk 艣l膮skich]
    S. Rospond, cz.1 A-F, cz.2 G-K Warszawa-Wroc艂aw-Krak贸w 1967, 1973
  • [Nazwy osobowe w Opoczy艅skiem]
    G. Surma, Gda艅sk 1991
  • [Imiennictwo dawnej ziemi halickiej i lwowskiej]
    W. Szulowska, Warszawa 1992
  • [Szlachta sieradzka w XV wieku]
    A. Szymczakowa, 艁贸d藕 1998
  • [Antroponimia po艂udniowej Bia艂ostocczyzny w XVI wieku]
    B. Tichoniuk, Opole 1988
  • [Antroponimia 艂emkowska na tle polskim i s艂owackim (XVI-XIX wiek)]
    E. Wolnicz-Paw艂owska, Warszawa 1993
  • [Antroponimia polska na kresach po艂udniowo-wschodnich XV-XVI wieku]
    E. Wolnicz-Paw艂owska, W. Szulowska, Warszawa 1998

Kiedy badana przez nas forma pochodzi od imienia – ciekawym 藕r贸d艂em danych o etymologii mog膮 by膰 m. in. nast臋puj膮ce prace:

  • [Ksi臋ga naszych imion]
    J. Bubak, Wroc艂aw – Warszawa – Krak贸w 1993
  • [Ksi臋ga imion w Polsce u偶ywanych]
    J. Bystro艅, Warszawa 1938
  • [Twoje imi臋. Przewodnik onomastyczno – hagiograficzny]
    H. Fros, F. Sowa, Krak贸w 1971, wyd. II Krak贸w 1995
  • [Poznaj swojego patrona. Co oznacza Twoje imi臋]
    K. Go艂臋biowski, Warszawa 1994
  • [Nasze imiona]
    B. Kupis, Warszawa 1991
  • [Budowa morfologiczna staropolskich z艂o偶onych imion osobowych]
    M. Malec, Wroc艂aw 1971
  • [Staropolskie skr贸cone nazwy osobowe od imion dwucz艂onowych]
    M. Malec,, Wroc艂aw-Warszawa-Krak贸w 1982
  • [Imiona chrze艣cija艅skie w 艣redniowiecznej Polsce]
    M. Malec,, Krak贸w 1994
  • [Xi臋ga imion]
    M. Skierkowski, D. Mondel, Wroc艂aw 1995
  • [S艂ownik imion]
    opr. W. Janowowa, Wroc艂aw 1991

Je偶eli podejrzewamy, 偶e interesuj膮ce nas nazwisko utworzono od nazwy miejscowo艣ci, to warto艣ciowych informacji mog膮 dostarczy膰 nam m. in.:

  • [Opolszczyzna w 艣wietle nazw miejscowych]
    H. Borek, Opole 1972
  • [G贸rny 艣l膮sk w 艣wietle nazw miejscowych]
    H. Borek, Opole 1988
  • [S艂ownik polskich nazw miejscowo艣ci w b. Prusach Wschodnich i na obszarze b. wolnego miasta Gda艅ska wg stanu z 1941 roku]
    W. Chojnacki, Pozna艅 1946
  • [Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w j臋zyku polskim]
    B. Czopek – Kopciuch, Krak贸w 1995
  • [Nazwy geograficzne Huculszczyzny]
    S. Hrabec, Krak贸w 1950
  • [Nazwy miejscowe dawnego wojew贸dztwa sandomierskiego]
    M. Kami艅ska, cz. I-II, Wroc艂aw 1964-1965
  • [Nazwy miejscowe wojew贸dztwa kieleckiego]
    D. Kopertowska, Krak贸w 1984
  • [Nazwy miejscowe dawnego wojew贸dztwa lubelskiego]
    Cz. Kosyl, Wroc艂aw 1978
  • [Staropolskie nazwy osobowe motywowane przez nazwy miejscowe]
    Z. Kowalik – Kaleta, Wroc艂aw – Warszawa – Krak贸w 1981.
  • [Nazwy miejscowo艣ci dawnej ziemi sanockiej]
    W. Makarski, Lublin 1986
  • [Nazwy geograficzne Rzeczypospolitej Polskiej]
    Warszawa-Wroc艂aw 1991
  • [Nazwy miast Pomorza Gda艅skiego]
    red. H. G贸rnowicz i Z. Brocki, Wroc艂aw 1978
  • [Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany]
    red. K. Rymut, t. I-IV, A-Kn, Krak贸w 1997-2001
  • [S艂ownik nazw geograficznych Polski zachodniej i p贸艂nocnej]
    S. Rospond, cz. I polsko-niemiecka, cz. II niemiecko-polska, Wroc艂aw 1951
  • [S艂ownik etymologiczny miast i gmin PRL]
    S. Rospond, Wroc艂aw 1984
  • [Nazwy miast Polski]
    K. Rymut, Wroc艂aw – Warszawa – Krak贸w 1987
  • [J臋zykowa przesz艂o艣膰 Pomorza Zachodniego na podstawie nazw miejscowych]
    E. Rzetelska – Feleszko, J. Duma, Warszawa 1996
  • [S艂ownik geograficzny Kr贸lestwa Polskiego i innych kraj贸w s艂owia艅skich]
    red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, reprint Warszawa 1986
  • [S艂ownik geograficzny Kr贸lestwa Polskiego i innych kraj贸w s艂owia艅skich. Indeks nazwisk]
    opr. Sz. Konarski, Warszawa 1995
  • [Wykaz urz臋dowych nazw miejscowo艣ci w Polsce]
    t. I-III, Warszawa 1980-1982聽

Je艣li nasze nazwisko pochodzi od jakiego艣 apelatywu, czyli nazwy pospolitej, np. pionek, sto艂ek, mielnik itd. – to warto zajrze膰 do dawnych s艂ownik贸w j臋zyka polskiego, by sprawdzi膰, co kiedy艣 znaczy艂 dany wyraz. Na uwag臋 zas艂uguj膮 m. in. takie wydawnictwa jak:

  • [S艂ownik etymologiczny j臋zyka polskiego]
    Br眉ckner A., przedruk z I wydania, Warszawa 1957 i p贸藕niejsze wydania
  • [S艂ownik j臋zyka polskiego]
    S.B. Linde, t. I-VI, Lw贸w 1854-1860, (reprint Warszawa 1994)
  • [Podr臋czny s艂ownik dawnej polszczyzny]
    S. Reczek, Wroc艂aw-Warszawa-Krak贸w 1968
  • [S艂ownik etymologiczny j臋zyka polskiego]
    F. S艂awski, Krak贸w 1952 i nowsze
  • [S艂ownik j臋zyka polskiego (tzw. wile艅ski)]
    t. I-II, red. M. Olgebrandt, Wilno 1861
  • [S艂ownik j臋zyka polskiego (tzw. warszawski)]
    red. J. Kar艂owicz, A. Kry艅ski i W. Nied藕wiedzki, t. I-VIII, Warszawa 1900-1927.
  • [S艂ownik j臋zyka polskiego]
    red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1958-1969 i p贸藕niejsze wydania
  • [S艂ownik polszczyzny XVI wieku]
    t. I, red. S. B膮k, S. Hrabec, W. Kuraszkiewicz, Wroc艂aw-Warszawa-Krak贸w 1966
    t. XXVIII red. R. Myenowa, F. Pep艂owski Warszawa 1999
  • [S艂ownik staropolski]
    red. S. Urba艅czyk, Warszawa 1953-1955, Wroc艂aw 1955-1990, Krak贸w 1991 i nowsze

Szczeg贸艂owe opracowania na temat pojedynczych nazwisk, okre艣lonych typ贸w form itp. znajduj膮 si臋 tak偶e na 艂amach czasopism, m. in. takich jak:

  • [Onomastica
  • [Onomastica Slavogermanica
  • [J臋zyk Polski
  • [Poradnik J臋zykowy
  • [Pomerania
  • [Sob贸tka

Te periodyki powinny by膰 dost臋pne w ka偶dej wi臋kszej czytelni.

Osoby zainteresowane frekwencj膮 swego nazwiska mog膮 si臋gn膮膰 do dziesi臋ciotomowego

[S艂ownika nazwisk wsp贸艂cze艣nie w Polsce u偶ywanych]
wyd. K. Rymut, Krak贸w 1992-1994

opracowanego na podstawie materia艂贸w Rz膮dowego Centrum Informatycznego PESEL z ko艅ca 1990 roku. To dzie艂o podaje cz臋stotliwo艣膰 wyst臋powania danych nazwisk i ich rozmieszczenie w poszczeg贸lnych cz臋艣ciach kraju (wed艂ug dawnego podzia艂u na wojew贸dztwa).

Zobacz wi臋cej w artykule: Pochodzenie nazwiska