tatarzy dzieje

Zarys dziej贸w parafii muzu艂ma艅skiej  w Studziance (XVIII-XIX w.)

Parafa muzu艂ma艅ska w Studziance – centrum 偶ycia Tatar贸w bialskich w XVIII-XIX wieku

Historia

Wymieniaj膮c narodowo艣ci zamieszkuj膮ce tereny p贸艂nocnej Lubelszczyzny w ostatnich stuleciach od razu wyliczamy takie mniejszo艣ci jak: 呕ydzi, Rosjanie, Bia艂orusini, Czesi, Holendrzy czy Ukrai艅cy. Tereny mi臋dzy Bugiem a Pilic膮 opr贸cz chrze艣cijan zamieszkiwali wyznawcy judaizamu, prawos艂awia, protestancyzmu i islamu. Ma艂o, kto orientuje si臋, 偶e nad Bugiem, Krzn膮 i Zielaw膮 zamieszkiwali Tatarzy – muzu艂manie. Pobyt ludno艣ci tatarskiej na tych terenach by艂 swego rodzaju fenomenem. Pomimo obcowania z miejscow膮 ludno艣ci膮 chrze艣cija艅sk膮 zdo艂ali oni przez blisko 250 lat zachowa膰 w艂asn膮 religi臋 (islam), tradycj臋 oraz kultur臋[1]. Okre艣lano ich mianem Tatar贸w polsko-litewskich, z czasem Tatar贸w polskich[2]. Stworzyli oni liczn膮 spo艂eczno艣膰 skupion膮 wok贸艂 parafii muzu艂ma艅skiej w Studziance w pobli偶u Bia艂ej Podlaskiej. Przetrwali dzi臋ki temu, 偶e jednoczy艂a ich religia i jedyny w okolicy meczet – w Studziance, kt贸ry grupowa艂 lokaln膮 spo艂eczno艣膰 tatarsk膮.

Pojawienie si臋 Tatar贸w w rejonie Bia艂ej Podlaskiej datujemy na II po艂ow臋 XVII wieku, kiedy to Jan III Sobieski osadzi艂 Tatar贸w w okolicach 贸wczesnej Bia艂ej Radziwi艂owskiej (obecnie Podlaskiej). Osadnictwo tatarskie od swych pocz膮tk贸w mia艂o charakter wojskowy. Z powodu biedy i z艂ej sytuacji prawnej wyznawc贸w islamu w Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w kilka chor膮gwi  w 1672 r. zbuntowa艂o si臋 i przesz艂o na stron臋 tureck膮. Wydarzenie to historiografia okre艣la buntem Lipk贸w. Lipkami nazywano g艂贸wnie Tatar贸w z Wo艂ynia i Podola w XVII w. By pozyska膰 dla wojska polskiego rozgoryczonych Tatar贸w p贸藕niejszy zwyci臋zca spod Wiednia w porozumieniu z Sejmem przywr贸ci艂 Tatarom dawne prawa. W zamian za zaleg艂y 偶o艂d przyzna艂 im w艂o艣ci na terenach obecnych p贸艂nocno-wschodnich Polski. 12 marca 1679 r. w Grodnie kr贸l nada艂 Tatarom z oddzia艂贸w rotmistrza Samuela Murzy Koryckiego wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej, oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Dokument ten przyzna艂 rotmistrzowi Danielowi Szab艂owskiemu w艂o艣ci w Ma艂aszewiczach, za艣 rotmistrzowi Samuelowi Romanowskiemu wraz z 偶on膮 Regin膮 z Kie艅skich  ziemie w Studziance – wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim, ekonomii brzeskiej[3]. W tym samym czasie w okolicach Bia艂egostoku osadzono rotmistrza Bohdana Kie艅skiego, Gaz臋 Sieleckiego i Oleyowskiego. Otrzymali oni wsie Bohoniki, Drahle i Malawicze G贸rne. Osadnictwo tatarskie kontynuowali kr贸lowie sascy. W zamian za ziemi臋 Tatarzy zwolnieni byli od czynsz贸w p艂acili tylko podatki uchwalone przez sejm dla szlachty. Mieszkali w miejscowo艣ciach po艂o偶onych w pobli偶u Studzianki: Lebiedzew – Zastawek, Koszo艂y, Ortel, D膮browica, Po艂oski, Ma艂aszewicze, Piszczac, Bokinka.

Tatarzy byli niestety s艂abymi gospodarzami. Bardziej poci膮ga艂y ich dzia艂ania wojenne, w kt贸rych zdecydowanie lepiej si臋 czuli[4]. Z parafii studzia艅skiej wielu Tatar贸w bra艂o udzia艂 w walkach o wolno艣膰 Polski. Wspomnijmy, chocia偶 kilku z nich. W wojnie w 1792 roku, wzi臋艂o udzia艂 wielu Tatar贸w. Korpusem armii polskiej dowodzi艂 tatarski genera艂 J贸zef Bielak[5]. Tatarzy uczestniczyli w wielu walkach podczas powstania 1794 r.[6] Na uwag臋 zas艂uguje Jakub Azulewicz szef 2 pu艂ku u艂an贸w Stanis艂awa Augusta posiadaj膮cy w艂o艣ci w Studziance poleg艂y podczas walk w Wilnie[7]. Tatarzy bialscy walczyli u boku Napoleona tworz膮c szwadron w Pu艂ku Szwole偶er贸w Gwardii[8]. W powstaniach w okresie niewoli narodowej. walczyli m.in. Bielak Bekir kapitan wojsk polskich w 1830 roku, Jan Okmi艅ski major wojsk polskich, Maciej i Abraham Azulewicze, podpu艂kownik Samuel Bielak, major Samuel J贸zefowicz.. Rodzina Bielak贸w i Azulewicz贸w podtrzymywa艂a wspaniale rodzinne tradycje wojskowe. Tatar贸w do walki w obronie RP motywowa艂a ziemia polska, a na niej mogi艂y naszych przodk贸w[9]. Tatarzy zapisali pi臋kna kart臋 w historii stawiaj膮c si臋 na ka偶de zawo艂anie w obronie RP. Wi臋kszo艣膰 z nich pozosta艂a jej wierna nawet w贸wczas, kiedy w XIX wieku prowadzono w艣r贸d nich polityk臋 rusyfikacji

Meczet

W XVIII wieku Tatarzy mieli najwi臋cej maj膮tk贸w w okolicach Bia艂ej. Osadnictwo skupi艂o si臋 wok贸艂 Studzianki i pobliskich miejscowo艣ci. Szacuje si臋 w XVIII wieku Studziank臋 zamieszkiwa艂o oko艂o 400 Tatar贸w. Stanis艂aw Dziadulewicz podaje, 偶e w latach 30 tych XVIII ca艂a wie艣 Studzianka by艂a tatarska[10]. Parafia stanowi艂a jedyn膮 autonomiczn膮 jednostk臋 organizacyjn膮 religii Tatar贸w. Trudno jest okre艣li膰 og贸ln膮 liczb臋 Tatar贸w mieszkaj膮cych w okolicach Bia艂ej. Dlaczego ludno艣膰 tatarska grupowa艂a si臋 wok贸艂 Studzianki? Studzianka  cie Lipk贸w. Ziemie  偶adnym XIX wiecznym 藕r贸dle.aj dzisiaj Poldaskiejia艂e tradycje wosjkowe w swoich rodzinachzcz贸w.za spraw膮 ulokowania w niej meczetu sta艂a si臋 siedzib膮 parafii mahometa艅skiej[11] – muzu艂ma艅skiej i stanowi艂a centrum 偶ycia tatarskiej spo艂eczno艣ci do czas贸w I wojny 艣wiatowej. To tutaj znajdowa艂a si臋 muzu艂ma艅ska parafia dla Podlasia i Litwy. By艂 to jedyny o艣rodek, wok贸艂 kt贸rego grupowa艂a si臋 lokalna spo艂eczno艣膰, 偶ycie religijne i spo艂eczne gminy parafii grupuj膮cych Tatar贸w w okolicy[12]. Druga parafia muzu艂ma艅ska na terenie Kr贸lestwa Polskiego istnia艂a w Winksznupiu w okolicach Augustowa.

Meczet – 艣wi膮tynia muzu艂ma艅ska – by艂 ulokowany w centrum wsi na miejscu, gdzie obecnie znajduje si臋 szko艂a podstawowa. Meczet w Studziance zbudowany zosta艂 najprawdopodobniej po 1679 roku. Dok艂adna data jego powstania nie zosta艂a jak dot膮d jednoznacznie ustalona. Nale偶y za艂o偶y膰 ze nast膮pi艂o to w kilkana艣cie b膮d藕 nawet kilkadziesi膮t lat po pojawieniu si臋 Tatar贸w w tej okolicy. Nale偶y stanowczo odrzuci膰 argumenty jakoby meczet w Studziance powsta艂 dopiero w XIX wieku[13]. Warto zwr贸ci膰 uwag臋 na fakt, 偶e Tatarzy byli ograniczeni przez polskie prawo w budowaniu swoich 艣wi膮ty艅. Dopiero w roku 1768 i 1775 zniesiono ograniczenia dotycz膮ce wznoszenia sprawie meczet贸w. Pierwsze potwierdzenie w 藕r贸d艂ach o funkcjonowaniu meczetu znajdujemy w ksi臋gach metrykalnych parafii muzu艂ma艅skiej w Studziance z II po艂. XVIII w. Zachowane ksi臋gi metrykalne stanowi膮 bogate 藕r贸d艂o przede wszystkim do bada艅 demograficznych i genealogicznych nad ludno艣ci膮 tatarsk膮. Wprowadzone zosta艂y decyzj膮 w艂adz austriackich w 1796 roku (Studzianka by艂 do 1807 roku pod zaborem austriackim). Proboszczowie- imamowie- poszczeg贸lnych parafii mieli obowi膮zek prowadzi膰 rejestry 艣lub贸w urodze艅 i zgon贸w w obr臋bie swoich parafii. W艂adze rosyjskie w I po艂owie XIX wieku podporz膮dkowa艂y parafie muzu艂ma艅skie Muftiatowi  Taurydzkiemu Krymskiemu w Symferopolu.

Na czele parafii muzu艂ma艅skiej sta艂 duchowny tatarski okre艣lanym mianem imama lub mu艂艂y. Imam by艂 wybierany przez og贸艂 wiernych tzw. d偶ajmiatD偶ajmiat odgrywa艂 znacz膮c膮 rol臋 w 偶yciu Tatar贸w. Cz艂onkowie d偶ajmiatu zbierali si臋 na zebrania i zjazdy rozstrzygaj膮c spory, wybieraj膮c imam贸w, wydaj膮c 艣wiadectwa i potwierdzenia. System d偶ajmiatu skasowa艂 rz膮d carski pod zaborami. Godno艣膰 imama by艂a piastowana z regu艂y do偶ywotnio, a nierzadko przechodzi艂a z pokolenia na pokolenie. Najdobitniej 艣wiadczy o tym przyk艂ad rodziny Okmi艅skich, w kt贸rej to imamami w Studziance byli – Eliasz Mahomet Okmi艅ski 1820?, Aleksander 1805 -1826, Maciej Okmi艅ski1826-1836 i Eliasz Okmi艅ski 1838 – 1870.  Pierwszym znanym imamem do 1795 by艂 Bielak, kt贸rego imienia nie wiemy, a po nim Eliasz Oleykiewicz (1740-1810) piastuj膮ce funkcje imama do 1805 roku. Imamem by艂 tak偶e Mustafa Lisowski do 1898, a ostatnim Maciej Bajrulewicz do 1915 roku. Mu艂艂a mia艂 wysok膮 pozycj臋 spo艂eczn膮. Imamowie jako nieliczni pos艂ugiwali si臋 j臋zykiem arabskim przede wszystkim w celach religijnych. Do pomocy miewali niekiedy pomocnik贸w-muezin贸w. Znanymi 鈥瀉systentami” byli np. Jakub Buczacki czy Jakub Azulewicz. Z regu艂y mieli nawo艂ywa膰 do modlitwy do meczetu i bywali 艣wiadkami na chrztach, 艣lubach lub zg艂aszali zgon cz艂onka spo艂eczno艣ci. Nale偶膮cy do stanu duchownego imamowie golili ca艂e g艂owy i nosili czapki tzw. cza艂amy lub fezy. Spe艂niali wszelkie pos艂ugi religijne, tzn. odprawiali pi膮tkowe nabo偶e艅stwa, udzielali pos艂ug przy 艣lubach, chrztach, poch贸wkach zmar艂ych oraz prowadzili ksi臋gi stanu cywilnego. Imam utrzymywa艂 si臋 z w艂asnych d贸br ziemskich oraz datk贸w parafian i zapis贸w testamentowych na meczet[14]. Z testamentu Samulea J贸zefowicza dowiadujemy si臋 o zapisaniu przez niego 80 z艂 i 72 z艂 na meczet w Studziance[15]. Z kolei Abraham Korycki dziedzic Ma艂aszewicz Ma艂ych i Lebiedziewa w ostatniej woli 3 stycznia 1811 roku zamierza艂 ofiarowa膰 na meczet w Studziance datki w wysoko艣ci 216 i 288 polskich z艂otych co roku i odprawia膰 nabo偶e艅stwo za jego dusze[16]. Wszelkie otrzymywane 艣rodki przez imama stanowi艂y fundusz parafii tzw. wakuf. Darczy艅cy piastowali tzw. godno艣膰 kolatora (fundatora) meczetu Godno艣膰 kolatora meczetu w Studziance nale偶a艂a do rodziny Azulewicz贸w.Dopiero w XIX wieku wprowadzono roczn膮 pensj臋 dla imam贸w w wysoko艣ci 40, a nast臋pnie pensja ta wzros艂a do 150 rubli rocznie. Warto zauwa偶y膰, 偶e imam je藕dzi艂 tak偶e z pos艂ugami do 偶o艂nierzy stacjonuj膮cych w twierdzy brzeskiej. W okolicach Terespola uwa偶ano, 偶e mu艂艂a z daleka przybywa i mod艂y odprawia[17]. Jako, 偶e do Studzianki przyje偶d偶ali wyznawcy z odleg艂ych zak膮tk贸w Kr贸lestwa, to mu艂艂a je藕dzi艂 r贸wnie偶 do nich na 艣luby i chrzciny, bo religia – islam nakazywa艂a obrz膮dek chrztu lub zawarcia ma艂偶e艅stwa w domach. Meczet stanowi艂 jedynie miejsce modlitwy.

W ko艅cu XVIII i pocz膮tkach XIX wieku spotykamy si臋 ze zjawiskiem zar贸wno obudowy jak i budowaniem nowych meczet贸w. Dla przyk艂adu powsta艂y nowe 艣wi膮tynie muzu艂ma艅skie w Nowogr贸dku, S艂onimiu, Mirze, Lachowiczach. Odbudowano meczety w Sorok Tatarach i Winksznupiu. Meczet w Studziance tak偶e zosta艂 odbudowany i na nowo otwarty w 1817 roku[18]. Plac, na kt贸rym znajdowa艂 si臋 meczet do 1817 roku r贸wnie dobrze m贸g艂 by膰 w innym miejscu. Prawo rosyjskie ju偶 w 1829 roku nakazywa艂o wznoszenie 艣wi膮ty艅 wed艂ug wzorcowego projektu przygotowanego przez Ministerstwo Spraw Wewn臋trznych. Ka偶da budowa czy remont mia艂by by膰 od tej pory zg艂aszane do w艂adz gubernialnych. Gotowy projekt budowy planowanej 艣wi膮tyni przek艂adano  odpowiednim w艂adzom rosyjskim[19]. Zgoda na budow臋 meczetu musia艂a by膰 zaaprobowana przez Muftiat Taurydzki w Symferopolu. Meczety mo偶na by艂o wznosi膰 jedynie w miejscowo艣ciach zamieszkanych przez nie niej ni偶 200 m臋偶czyzn – muzu艂man贸w. Spo艂eczno艣膰 musia艂a mie膰 przy tym posiada膰 艣rodki materialne na utrzymanie 艣wi膮tyni i imama. W 1859 pojawi艂 si臋 cyrkularz Departamentu Gospodarki Pa艅stwowe oraz Budynk贸w Publicznych Ministerstwa Spraw Wewn臋trznych O prawid艂ach budowy meczet贸w tatarskich. W Statucie budowlanym istnia艂 osobny rozdzia艂 dotycz膮cy budowy meczet贸w tatarskich. Meczety r贸偶nicowano na: katedralne, w kt贸rych dopuszczano odprawianie wszelkich nabo偶e艅stw w tym bajramowych i pi膮tkowych oraz pi臋ciomodlitewne s艂u偶膮ce jedynie do codziennych modlitw.

Tatarzy nie byli dobrymi fachowcami, je偶eli chodzi o budow臋 艣wi膮ty艅. 呕aden z budowniczych nie by艂 Tatarem. Tatarzy pracowali, wi臋c pod kierunkiem mistrza, kt贸rego zatrudniali, a by艂 on ju偶 innego wyznania i na dobra spraw臋 nie zna艂 si臋 na architekturze meczet贸w. St膮d wzorowano si臋 na pobliskich cerkwiach stanowi膮cych jedyny wz贸r[20]. Podstawowym budulcem w tamtym czasie by艂o drewno – materia艂 najbardziej dost臋pny i powszechnie stosowany na wschodnich terenach RP. Niski status ekonomiczny Tatar贸w[21], a tak偶e wspomniane ograniczenia prawne mia艂y zdecydowany wp艂yw na budow臋 i wyposa偶enie meczetu.

Widok odbudowanego meczetu w 1817 roku w Studziance zawdzi臋czamy zachowanym fotografiom oraz szkicom. W por贸wnaniu z wsp贸艂czesnymi meczetami stanowi艂 konstrukcj臋 drewnian膮 na rzucie zbli偶onym do kwadratu z tzw. minaretem sygnaturowym (wie偶yczka) umieszczonym centralnie Dach by艂 kalenicowy czterospadowy pokryt  gontem.  艢ciany o wysoko艣ci ok. 4 m oszalowano pionowymi deskami zapewne na niskim podmurowaniu. Okna prostok膮tne po dwa w 艣cianach bocznych skierowane w stron臋 po艂udniow膮. Por贸wnywano go z meczetami podobnymi w 艁ukiszkach czy Sorok Tatarach oraz Rej偶ach znajduj膮cych si臋 terenach p贸艂nocno – wschodnich dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w .

Jak wygl膮da艂 meczet z zewn膮trz ju偶 wiemy. Teraz przyjrzyjmy si臋 jak widokowi w 艣rodku. Jak dot膮d nie uda艂o si臋, odnale藕膰 cho膰by jednej fotografii wn臋trza meczetu. Wed艂ug wspomnie艅 meczet w Studziance by艂 to du偶y, podzielony 艣cian膮 na dwie cz臋艣ci drewniany budynek w jednej z nich, znajdowa艂 si臋 zwr贸cony w stron臋 Mekki o艂tarz mogli przebywa膰 tylko m臋偶czy藕ni. Wierni, obowi膮zkowo w czapkach i modlili si臋 z twarzami zwr贸conymi w stron臋 Mekki. Stron臋 t臋 wskazywa艂 mihrab – nisza w 艣cianie 艣wi膮tyni. Na prawo znajdowa艂 si臋 mimbar – kazalnica, na kt贸rej stawa艂 mu艂艂a, wyg艂aszaj膮c kazanie w 艣rodku nabo偶e艅stwa. G艂贸wne pomieszczenie by艂o tylko dla m臋偶czyzn. Dla kobiet by艂o drugie pomieszczenie utrzymane w bardzo surowym stylu, z kt贸rego tylko prze kratk臋 w 艣cianie mo偶na by艂o patrze膰 na o艂tarz. Meczet w Studziance by艂 zawsze pe艂en wiernych. Mod艂y – g艂o艣ne recytacje w j臋zyku arabskim, odpowiednio by艂y 艂膮czone z ruchami r膮k, g艂owy i sk艂onami cia艂a do ziemi. Co tydzie艅 odbywa艂y si臋 uroczysto艣ci zwane Bajram Ma艂y (trwa艂y od pi膮tku do niedzieli)[22]W Studziance meczet istnia艂 do 15 sierpnia 1915 r., kiedy to wycofuj膮ce si臋 wojska kozackie spali艂y go doszcz臋tnie. Budowla nie zosta艂a ju偶 nigdy odbudowana. Sp艂on膮艂 otaczany kultem Sztandar VI Pu艂ku zamieszczony w meczecie w Studziance wykonany z zielonego jedwabiu. By艂 on szczeg贸lnie traktowany przez spo艂eczno艣膰 tatarsk膮 Piel臋gnowano tym samym pami臋膰 czyn贸w pu艂kownika Jakuba Azulewicza i jego dokonania[23].  Podczas nabo偶e艅stw w trakcie Ramazan – Bajram i Kuram – Bajram rocznice powstania 1794 ustawiano obok minbaru – ambony przypominaj膮c wielkiego rodaka oraz bogat膮 tradycj臋 walk o wolno艣膰 RP[24].

Nale偶y zaznaczy膰, 偶e w 1914 roku istnia艂o 25 meczet贸w na ziemiach polskich, z kt贸rych w czasie I wojny 5 uleg艂o zniszczeniu. Jak wspomniano meczet w Studziance przetrwa艂 do 1915 roku i w tym czasie nale偶y datowa膰 kres 偶ywotno艣ci parafii w Studziance. Chocia偶 偶y艂 jeszcze imam Maciej Bajrulewicz do 1923 roku, ale cz臋艣膰 Tatar贸w uleg艂a rozproszeniu, lub przenios艂a si臋 do Nowogdr贸dczyzny, gdzie istnia艂o kilka parafii i wi臋ksze skupisko Tatar贸w.

Mizar

艢ladem obecno艣ci Tatar贸w s膮 obecnie w niewielkiej ilo艣ci s膮 zachowane 藕r贸d艂a oraz mizary znajduj膮ce si臋 w Studziance i Lebiedziewie-Zastawku. Mizary stanowi艂y sk艂adnik kultury materialnej i duchowych Tatar贸w charakteryzuj膮cych si臋 g艂臋boko rozwini臋tym kultem przodk贸w i zmar艂ych. Mizar (tat. zire膰– cmentarz, odwiedziny pielgrzymka, mizar lub miziar z tur. mezar, ar. mazar– miejsce odwiedzin, mogi艂a) zak艂adano w wi臋kszych skupiskach. poza osadami na wzniesieniach lub obrze偶ach las贸w, co r贸偶ni艂o je od chrze艣cija艅skich cmentarzy kt贸re w XVIII i XIX wieku by艂y umiejscowione najcz臋艣ciej w pobli偶u ko艣cio艂贸w. Ka偶da parafia posiada艂a najcz臋艣ciej sw贸j mizar. Mo偶na napotka膰 informacje jakoby istnia艂 mizar w  Ma艂aszewiczach. Owszem mieszkali tam Tatarzy, ale brak ku temu potwierdzenia w 藕r贸d艂ach i ustaleniu lokalizacji samego mizaru. Mizar w Studziance istnieje do dnia dzisiejszego. Od czas贸w II wojny 艣wiatowej jest nieczynny. Malowniczo艣膰 jego po艂o偶enia urzeka latem, kiedy cisz臋 zag艂uszaj膮 bujne krzewy, ale i zim膮, gdy spod 艣nie偶nej pokrywy wybijaj膮 si臋 na 艣wiat艂o p贸艂koliste kamienie.

Pierwotnie ogrodzony by艂 rowem, a potem metalowym ogrodzeniem. Mogi艂y nieogrodzone mia艂y symbolizowa膰 r贸wno艣膰 wszystkich, poniewa偶 wierzono, ze ludzie nie powinni si臋 odgradza膰 od siebie. Uk艂ad grob贸w rozmieszczony jest w r贸wnoleg艂ych rz臋dach na艣laduj膮cych ustawienia wiernych podczas modlitwy w meczecie. Cmentarz tatarski w Studziance[25] jest jednym z niewielu poza Lebiedziewem – Zastawkiem, Bohonikami, Kruszynianami i Warszaw膮 z zachowanych do dzisiaj mizar贸w w Polsce. Jego warto艣膰 jest olbrzymia i niebagatelna. Za艂o偶ony po osiedleniu si臋 Tatar贸w na tych ziemiach po 1679 roku. Jedyna przeprowadzona pod koniec lat siedemdziesi膮tych inwentaryzacja tego obiektu jest jednak niedok艂adna i wymaga uzupe艂nienia. Najstarsza wg spisu inskrypcja pochodzi z 1747roku. Jednak nie uda艂o mi si臋 jej zlokalizowa膰. 艁膮cznie na mizarze w Studziance znajduje si臋 oko艂o 160 nagrobk贸w. Tatarzy nie stawiali grobowc贸w mieli proste mogi艂y. Biedni mieli zwykle polne kamienie, poniewa偶 nie sta膰 ich by艂o na kosztowne nagrobki. D贸艂 kopano na g艂臋boko艣膰 1m lub 1,5 m i obk艂adano go deskami. Pod g艂ow臋 zmar艂ego wk艂adano zwoje – da艂awany z modlitwami, poniewa偶 wierzono, 偶e zmar艂y b臋dzie zdawa艂 relacje z 偶ycia przed anio艂ami 艣wi臋tymi Munkirem i Niekirem przybywaj膮cymi po pogrzebie[26]. Mogi艂臋 usypywano z ziemi w kopczyk, boki obk艂adano kamieniami. Od strony g艂owy i n贸g uk艂adano kamienie. G艂ow臋 zmar艂ego umieszczono w kierunku Mekki. Zamo偶nych Tatar贸w znanych wojskowych poleg艂ych pod Wilnem jak Jakuba Azulewicza, czy J贸zefa Bielaka zw艂oki sprowadzano do Studzianki. W g贸rnej cz臋艣ci nagrobka znajdowa艂 si臋 p贸艂ksi臋偶yc – oznaka przynale偶no艣ci wyznaniowej grobu wraz pi臋cioramienn膮 gwiazd膮, oraz wersety z Koranu epitafia u do艂u. W kilku przypadkach wyst臋puj臋 rozeta – symbol gwiazdy lub s艂o艅ca – motyw w艂a艣ciwy dla epigrafiki nawo艂偶a艅skiej. Z odczytanych nagrobk贸w uzyskamy du偶o informacji o statusie spo艂ecznym rangach wojskowych, piastowanych urz臋dach czy odznaczeniach.. Na nagrobkach j臋zyk arabski pojawia si臋 w  sta艂ej formule Szahady – wyznania wiary – nie ma boga pr贸cz Allaha a Muhamed jest Jego Wys艂annikiem[27]. Wi臋kszo艣膰 napis贸w na nagrobkach jest w j臋zyku polskim. Zdarzaj膮 si臋 wykonane w j臋zyku rosyjskim, co by艂o wynikiem rusyfikacji popowstaniowej w II po艂. XIX wieku[28]. Wsp贸艂czesne groby Tatar贸w to p艂yty, na kt贸rych dostrzega si臋 kwiaty i znicze, a wynika to z wt艂oczenia Tatar贸w si臋 w kultur臋 chrze艣cija艅sk膮.. W Studziance wida膰 tendencj臋 do grzebania zmar艂ego znanych cz艂onk贸w rod贸w obok siebie-Lisowscy, Azulewicze. Niestety groby po I wojnie 艣wiatowej by艂y rozkopywanie i dewastowane przez miejscow膮 ludno艣膰. Lokalna spo艂eczno艣膰 w wielu przypadkach przyczyni艂a si臋 do niszczenia nagrobk贸w.

Mizar w Lebiedziewie w kolonii Zastawek w okolicach Terespola usytuowany jest na wzniesieniu poro艣ni臋ty sosnowym lasem na planie kwadratu o boku ok. 50m. Przeprowadzone prace konserwatorskie mia艂y miejsce w 1988 roku i przyczyni艂y si臋 do uratowania cmentarza od ca艂kowitej degradacji[29]. Widzimy wyra藕ny brak p贸艂ksie偶ycy w por贸wnaniu do mizaru w Studziance. Zachowa艂y si臋 53 kamienie nagrobne. Wyst臋puje sporo kamieni bez napis贸w[30]. W艣r贸d zachowanych grob贸w znajduje si臋 mogi艂a Jakuba Buczackiego zmar艂ego 20 maja 1838 roku, pos艂a na sejm i s臋dziego powiatu bialskiego. Jakub Buczacki jako jeden z niewielu z parafii odby艂 pielgrzymk臋 do Mekki. Tatarzy pielgrzymowali z regu艂y do najbli偶szej parafii do meczetu w Studziance, kt贸ra sta艂a si臋 swego rodzaju Mekk膮 bialskich Tatar贸w

Ludno艣膰

Jak liczna by艂a spo艂eczno艣膰 tatarska? Dok艂adne wyliczenia sprawiaj膮 pewne trudno艣ci. Warto przyjrze膰 si臋 nieco danym statystykom urodze艅 ma艂偶e艅stw i zgon贸w parafii muzu艂ma艅skiej w Studziance. Populacja Tatar贸w w XIX wieku zacz臋艂a si臋 zmniejsza膰 a w szczeg贸lno艣ci w II po艂owie XIX wieku. W latach 1798-1810  zawarto 20 ma艂偶e艅stw. Urodzi艂o si臋 w tym czasie 79 dzieci. Jednak zmar艂o 59 os贸b, a w tym 39 dzieci[31]. Z kolei w latach 1811-1815 urodzi艂o si臋 26 dzieci a zmar艂o 25 os贸b. Zawarto w tym czasie cztery ma艂偶e艅stwa w parafii w Studziance[32]. Wida膰 ju偶 w pocz膮tkach XIX wieku, 偶e ludno艣膰 nie ulega艂a zwi臋kszeniu. W 1860 roku w okolicach Bia艂ej mieszka艂o 264 muzu艂man贸w[33].

W 1889 roku do muzu艂ma艅skiej parafii w Studziance nale偶a艂o ju偶 tylko 86 os贸b[34]. Z艂o偶y艂o si臋 na to mia艂o kilka czynnik贸w. Nast臋puj膮ca rusyfikacja nie omin臋艂a Tatar贸w. Po powstaniowe zsy艂ki w g艂膮b Rosji i szykany ze strony w艂adz carskich mia艂y wp艂yw wyra藕ny na zmniejszanie si臋 liczby ludno艣ci tej grupy. W przypadku rejonu bialskopodlaskiego mo偶emy m贸wi膰 o oddaleniu od centr贸w tatarsko艣ci. W 1895 roku w parafii w Studziance zmar艂y 4 osoby w podesz艂ym wieku (Romanowicz Boles艂aw, Lisowski, Maria Czymbajewicz i Maria Bajrulewicz) a urodzi艂o si臋 tylko jedno dziecko – Jewgienij Mucharski[35]. Pocz膮tki XX w. to ju偶 kres 偶ycia spo艂eczno艣ci tatarskiej  w rejonie bialskim. Zamieszkiwali oni w omawianym czasie gminy Lubenka, Kobylany i Bia艂a Podlaska[36].

Z ostatnich lat funkcjonowania parafii w Studziance zachowa艂o si臋 pi臋膰 ksi膮g metrykalnych z okresu 1907-1911, stanowi膮cych jedno z kra艅cowych 艣wiadectw 偶ycia Tatar贸w w pocz膮tkach XX wieku w rejonie bialskopodlaskim[37]. Poszczeg贸lne wpisy w ksi臋gach metrykalnych maj膮 zazwyczaj analogiczne formu艂y. Zaczynaj膮 si臋 w wolnym t艂umaczeniu s艂owami: Mia艂o to miejsce we wsi Studzianka w 8 dniu miesi膮ca lipca 1907 roku o 5 po po艂udniu zjawili si臋 Aleksander Mustafowicz Aleksandrowicz maj膮cy 46 lat wraz z 艣wiadkami: Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem 46 lat i Romanem Osipowiczem Bajrulewiczem licz膮cym 36 lat mieszka艅cami wsi Studzianka[38]Ojciec o艣wiadczy艂, 偶e urodzi艂o si臋 dziecko p艂ci 偶e艅skiej, od 38 – letniej, prawej 偶ony Fatimy z domu Radkiewicz. Dziecku temu przy udziale imama parafii w Studziance nadano imi臋 Amin. Pod tekstem wpisu wyst臋puje formu艂a informuj膮ca o tym, 偶e sporz膮dzony dokument zosta艂 odczytany i podpisany przez imama Macieja Bajrulewicza. Swoje podpisy z艂o偶yli ojciec i 艣wiadkowie. Nale偶y zaznaczy膰, 偶e w tym akcie w miejscu podpisu ojca widnieje s艂owo niegramotnyi, tzn. ojciec nie umia艂 pisa膰 i czyta膰. Podobnych akt贸w dotycz膮cych urodzin w omawianych latach sporz膮dzono jeszcze czterna艣cie[39].

Z zapis贸w imama Macieja Bajrulewicza wynika, 偶e nie dotyczy艂y one tylko i wy艂膮cznie rejonu bialskiego. W sierpniu 1907 roku sporz膮dzono, akt urodzin noworodka urodzonego w miejscowo艣ci Szyce w guberni kieleckiej. Z kolei w 1908 roku Maciej Bajrulewicz sporz膮dzi艂 dokument dziecka urodzonego 27 XI w mie艣cie Kowlu[40].

Nale偶y podkre艣li膰, 偶e nadanie imienia okre艣lano mianem Azan. Uroczysto艣膰 odbywa艂a si臋 w domu jak i wszystkie inne ceremonie. Noworodka k膮pano a nast臋pnie uk艂adano na stole tak, aby g艂owa by艂a skierowana w stron臋 Mekki. Obok obowi膮zkowo znajdowa艂 si臋 Koran bochenek chleba, s贸l i szklanka wody. Imama odmawia艂 formu艂臋 modlitewn膮 i nadawa艂 imi臋.

Drug膮 grup臋 zapis贸w w ksi臋gach metrykalnych stanowi膮 wpisy zmar艂ych. W艣r贸d badanych jednostek odnajdujemy 5 zgon贸w. Trzy mia艂y miejsce w 1908 roku i po jednym w 1909 oraz 1911 roku. Jeden z tych zapis贸w m贸wi: 28 pa藕dziernika 1908 roku o 2 po po艂udniu zjawili si臋 Josif Iwanowicz Tupalski lat 53 z Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem i o艣wiadczyli, 偶e 23 X 1908 roku o 5 po po艂udniu umar艂a Helena Iwanowna Jeljasiewicz w wieku 79 lat c贸rka prawych rodzic贸w Jozefowicz贸w. Po naocznym uwierzytelnieniu 艣mierci Heleny Iwanowny sporz膮dzony zosta艂 akt zosta艂, podpisany przez 艣wiadk贸w oraz imama Macieja Bajrulewicza.

Ostatni膮 najmniej liczn膮 grup臋 wpis贸w stanowi膮 akty 艣lubu. W latach 1907-1911 w parafii w Studziance zosta艂y zawarte dwa zwi膮zki ma艂偶e艅skie. 艢luby odbywa艂y si臋 w domach. Na pocz膮tek dom panny m艂odej odwiedzany by艂 przez swat贸w. Omawiano szczeg贸艂y ceremonii, kwestie 艣lubu i jego organizacji. Uzyskiwano zgod臋 na 艣lub i wielko艣膰 posagu. Tzw. wyprawa by艂a wa偶nym elementem zam膮偶p贸j艣cia – po艣ciel, ubranie, pieni膮dze. Podczas ceremonii Panna m艂oda nak艂ada艂a bia艂y, a pan m艂ody czarny. Oblubie艅cy wg tradycji  stawali na roz艂o偶onej na pod艂odze owczej sk贸rze, kt贸ra wed艂ug dawnych wierze艅 mia艂a symbolizowa膰 dobrobyt. Nast臋powa艂a wymiana obr膮czek imam w czasie obrz臋du dawa艂 wskaz贸wki 偶yciowe. M膮偶 zobowi膮zywa艂 si臋 zapisa膰 ma艂偶once okre艣lon膮 sum臋 pieni臋dzy na utrzymanie w wypadku rozwodu. 14 I 1909 roku w Ma艂aszewiczach Ma艂ych, w powiecie bialskim odby艂y si臋 uroczyste za艣lubiny Aiszy Radkiewicz i Salejkina Usmanowicza Zejmakowa, w obecno艣ci 艣wiadk贸w Josifa Tupalskiego oraz Aleksandra Bogdanowicza. Wcze艣niej ich za艣lubiny zosta艂y og艂oszone w meczecie w Studziance. Zar臋czyny odby艂y si臋 ustnie w Ma艂aszewiczach Ma艂ych. Pan m艂ody zapisa艂 swojej wybrance 1000 rubli[41].

Z kolei na 艣lubnym kobiercu w gubernialnym mie艣cie Mi艅sku stan臋li w 1910 roku 22-letnia Helena Iwanowna Iljaszewicz z 32-letnim kapitanem Hassanem Konopackim s艂u偶膮cym w Pierwszej Syberyjskiej Dywizji Rezerwowej, kt贸ry zapisa艂 swej wybrance 3 tys. rubli[42].

Tatarzy 偶yli przemieszani pomi臋dzy ludno艣ci膮 polsk膮 i bia艂orusk膮 poczuwaj膮c si臋 do wsp贸艂obywatelstwa. Sytuacja zawodowa i maj膮tkowa Tatar贸w bialskich by艂a bardzo zr贸偶nicowana[43]. Janusz Kamocki s艂usznie twierdzi, 偶e, Tatarzy wtapiali si臋 w polsk膮 rzeczywisto艣膰 staj膮c si臋 jedn膮 z licznych polskich grup etnicznych tworz膮cych na wielkim i bogatym bukiecie polskiej kultury (…) narodowej (…) jej najbardziej orientalny kwiat (…) wyros艂y jednak miedzy innymi polskimi kwiatami[44].

Tatarzy bia艂ostoccy uwa偶aj膮, 偶e w Studziance nast臋powa艂 szybszy proces chrystianizacji ni偶 w okolicach Bia艂egostoku[45]. To stanowi艂o jeden z czynnik贸w zmniejszania si臋 liczby ludno艣ci tatarskiej w okolicach Bia艂ej Podlaskiej. Ewakuacja ludno艣ci polskiej  przez Rosjan i pob贸r m臋偶czyzn do wojska carskiego w 1914 roku wp艂yn臋艂y na zmniejszenie i tak zanikaj膮cej populacji tatarskiej w rejonie bialskim. Pierwszy powszechny spis ludno艣ci z 30 wrze艣nie 1921 r. zanotowa艂 w powiecie bialskim 11 muzu艂man贸w: 1 w Bia艂ej, 1 w Ma艂aszewiczach Ma艂ych, 2 w Malowej G贸rze, 6 w Studziance, 1 w 艁omazach. Z tych 11 os贸b 5 mia艂o powy偶ej 60 lat[46]. Nale偶y podej艣膰 ostro偶nie do tego spisu, bowiem nie wszyscy przyznawali si臋 do pochodzenia tatarskiego, chocia偶 niew膮tpliwie nimi byli. S膮dzie, 偶e jeszcze sporo os贸b mog艂o powr贸ci膰 z ziem wschodnich, po zako艅czeniu nawa艂y bolszewickiej i ustaniu wszelkiego echa walk o niepodleg艂e granice. Jedn膮 z ostatnich znanych rodzin tatarskich przed II wojn膮 by艂a rodzina Bajrulewicz贸w.

***

W dotychczasowej historiografii nie po艣wi臋cano wi臋kszej uwagi zagadnieniu parafii muzu艂ma艅skiej w Studziance. Zaledwie kilka os贸b zajmuje si臋 t膮 tematyk膮, a jeszcze mniej stara si臋 utrwala膰 swoje zainteresowania[47]. Jako mieszkaniec Studzianki interesuj膮cy si臋 problematyk膮 tatarsk膮, dostrzegam potrzeb臋 przypominania o dawnej 艣wietno艣ci Tatar贸w. Niech, zatem powy偶szy artyku艂 stanowi zach臋t臋 do podj臋cia dalszych penetracji archiw贸w, bibliotek, a tak偶e spotka艅 z najstarszymi mieszka艅cami dawnych osad tatarskich, kt贸rzy niejednokrotnie posiadaj膮 bogate wspomnienia i pami膮tki przesz艂o艣ci. Obecno艣膰 Tatar贸w i funkcjonowanie parafii studzia艅skiej pozostawi艂o trwa艂y 艣lad w historii i kulturze rejonu bialskopodlaskiego. Niewielka ilo艣膰 藕r贸de艂[48] wymusza ich kolejne poszukiwania, co powinno wp艂yn膮膰 na dalszy rozw贸j rozwa偶a艅 i docieka艅 nad 偶yciem spo艂eczno艣ci gminy muzu艂ma艅skiej w Studziance. S膮dz臋, ze popularyzacja tematyki tatarskiej pozwoli uchroni膰 od zapomnienia zar贸wno mizary w Studziance i Lebiedziewie – Zastawku jak i utrwali膰 w艣r贸d m艂odszego pokolenia pami臋膰 o naszych przodkach.

艁ukasz Rados艂aw W臋da  (Studzianka) napoleon1789@o2.pl


[1] S. Hordejuk, Sytuacja spo艂eczno – zawodowa Tatar贸w na Po艂udniowym Podlasiu w XVII-XX wieku [w:] 鈥濺ocznik Tatar贸w Polskich”, t. X, Gda艅sk 2005 s. 44.

[2] P. Borawski, A. Dubi艅ski, Tatarzy polscy. Dzieje obrz臋dy, legendy, tradycje, Warszawa 1986.
A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku, Siedlce 1997 s. 110.

[3] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy…, s.114-116H. Mierzwi艅ski, Osadnictwo tatarskie na Podlasiu za Jana III Sobieskiego, [w:] 鈥濸odlaski Kwartalnik Kulturalny”  1997, nr 2, s. 40-49. K. Grygajtis,Osadnictwo Tatar贸w hospodarskich w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim XIV-XVIII w.[w],,Rocznik Tatar贸w Polskich”, Gda艅sk 2003
t. VIII, s. 105.

[4] Zob. J. Sobczak, Tatarzy w s艂u偶bie Rzeczypospolitej w drugiej po艂owie XVII i w XVIII wieku. Studium historycznoprawne, [w:] 鈥濩zasopismo prawno-historyczne”, Pozna艅 1987 t. 39, z. 1,  s. 41-69.

[5] Szerzej na ten temat: S. Kryczy艅ski, Nieznane szczeg贸艂y o rodzinie genera艂a J贸zefa Bielaka, 鈥濧teneum Wile艅skie” 1936, s.298-302. Ten偶e: Genera艂 J贸zef Bielak (1741-1794) [w:] 鈥濺ocznik Tatarski”  1935, t. II, s. 407-418.

[6] Szerzej H. Mierzwi艅ski, Udzia艂 Tatr贸w podlaskich w obronie niepodleg艂os膰i polski w II po艂owie XVIII wieku [w:] Powstanie 1794 roku i tradycje ko艣ciuszkowskie na Podlasiu, pod red. J. Wojtasika, Siedlce 1997, s. 77-85.

[7] Szerzej zob. A. Ko艂odziejczyk, Pu艂kownik Jakub Azulewicz [w:] 鈥濺ocznik Tatar贸w Polskich”, t X, Gda艅sk 2005 s. 57-69.

[8] S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. XXIV-XXV; H. Kerchnave, Wspomnienie o pu艂ku Szwole偶er贸w Gwardii Napoleona Lw贸w 1909, s. 26; J. Tyszkiewicz, Z historii Tatar贸w polskich 1794-1944, Pu艂tusk 1998, s. 45-59; T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowo艣ci w Polsce t. III, Krak贸w 1912, s. 335; M. Kukiel, Wojna 1812 t. II, Krak贸w Pozna艅 1999 s. 129 i s. 451.

[9] M. Konopacki, O muzu艂manach polskich, [w;] 鈥濸rzegl膮d Orientalistyczny” 1962 nr 3/44, s.25.

[10] S. Dziadulewicz, Herbarz…,s. 170.

[11] Prawid艂owa nazwa powinna by膰 Muzu艂ma艅skiej w Studziance. Nazwa Mahometanie jest b艂臋dnie u偶ywana b艂臋dnie od lat. Muzu艂manie wierz膮 w Allaha. Szahada, czyli muzu艂ma艅skie wyznanie wiary g艂osi: La ilaha ill Allah Muhammadu-r-rasul Allach (Nie ma b贸stwa pr贸cz Boga Jedynego, a Muhammad jest Jego Prorokiem). Zatem nale偶y u偶ywa膰 sformu艂owa艅: cmentarz muzu艂ma艅ski lub tatarski, muzu艂manie, meczet muzu艂ma艅ski itd. Zobacz szerzej I. Krasicki, Ideologia islamu, Warszawa 1981, s. 59-60. J. Bielawski, Islam, Warszawa 1980, s.25-26. Tak, wi臋c Tatarzy bialscy byli muzu艂manami.

[12] B艂膮d, kt贸ry mo偶na napotka膰 w powtarzanej informacji w literaturze, jako, 偶e istnia艂 tak偶e meczet
w Lebiedziewie w okolicach Terespola. Fakt ten nie znajduje potwierdzenia w 偶adnym XIX wiecznym 藕r贸dle.

[13]  A. Woronowicz, Przyczynek do historii meczet贸w w Polsce, [w:] 呕ycie Tatarskie 1937 nr 12, s. 6.

[14] A. Ko艂odziejczyk, Dwa XIX-wieczne testamenty tatarskie z Podlasia [w;] 鈥濺ocznik Bialskopodlaski”, Bia艂a Podlaska 1997 t. V.

[15] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy…, s. 167.

[16] Ibidem, s. 164.

[17] F. R. Wyznawcy Allaha [w:] 鈥濼ygodnik Ilustrowany” nr 108, Warszawa 25 I 1892, s. 52-53.

[18] Akt darowizny placu pod studzia艅sk膮 szko艂臋 s.2 Sporz膮dzony w j臋zyku polskim 21 listopada 1921 roku. Dokument, w kt贸rym ostatni imam Maciej Bajrulewicz przekaza艂 mieszka艅com Studzianki teren, na kt贸rym do 1915 roku sta艂 meczet, pod budow臋 miejscowej szko艂y. Kopia dokumentu znajduje si臋
w posiadaniu autora.

[19] A. Drozd, M. Dziekan, T. Majda, Meczety i cmentarze Tatar贸w polsko-litewskich. Katalog zabytk贸w tatarskich, t. II, Warszawa 1999, s. 14.

[20] G. Sitdikow, Tatarzy litewscy; historia i wsp贸艂czesno艣膰 [w:] Problemy rozwoju Turystyki wiejskiej na Wile艅szcyznie, Mazowszu i Podlasiu t. VIII, Warszawa 2005 s. 143..

[21] A. Drozd, M. Dziekan, T. Majda, Meczety…, s. 16

[22] Wed艂ug relacji Marii Pirogowicz, z domu Bajrulewicz nie偶yj膮cej ju偶 mieszkanki Studzianki. Przekaz ten otrzyma艂em od S艂awomira Hordejuka z Bia艂ej Podlaskiej.

[23] A. Ko艂odziejczyk, Pu艂kownik…, s. 68.

[24] H. Mierzwi艅ski, Udzia艂…,s.83.

[25] A. Ko艂odziejczyk, Tatarskie cmentarze w Lebiedziewie i Studziance, [w:] 鈥濸race Archiwalno – Konserwatorskie na terenie wojew贸dztwa siedleckiego”, z. 3, Siedlce 1982, s. 22-32. Ten偶e,Tatarzy i ich cmentarze [w:] 鈥濻potkania z zabytkami”, nr 6, 1986 s. 16-18; Cmentarze muzu艂am艣艅kie w Polsce, Warszawa 1998, s. 12-94.

[26] Obrz臋dy pogrzebowe i kult zmar艂ych Tatar贸w  litewsko-polskich na po艂udniowym Podlasiu (1679-1915), [w:]Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materia艂y, t. II pod red. A. Ko艂odziejczyka
i A. Stawarza, Warszawa 1997, s. 57-72.

[27] Kalendarz muzu艂ma艅ski 2003/1424 pod red. T. Mi艣kiewicza i J. Konopackiego, Bia艂ystok 2002, s.61.

[28] A. Mi艣kiewicz, J. Kamocki, Tatarzy S艂owia艅szczyzn膮 ob艂askawieni, Krak贸w 2004, s. 48.

[29] S. Kryci艅ski, Uratowany mizar [w:] Spotkania z zabytkami” 1988, nr 6 s.59.

[30] Dzieje mizaru w Lebiedziewie – Zastawku autorstwa S艂awomira Hordejuka s膮 w druku i ukaza艂y si臋
w 鈥濺oczniku Bialskopodlaskim” nr  Bia艂a Podlaska 2006, s.

[31] Szerzej A. Ko艂odziejczyk, Przyczynek do historii Tatar贸w bialskich. Ksi臋ga urodzin Ma艂偶e艅stw, Urodzin
i Zgon贸w gminy mahometa艅skiej w Studziance ze zbior贸w AP w Lublinie
, [w:] 鈥濧rcheion” 1986,
t. LXXX, s. 221-230.

[32] Ksi臋gi UMZ Parafii Muzu艂ma艅skiej w Studziance 1811-1870 Archiwum Pa艅stwowe w Lublinie (dalej APL) mikrofilm nr 386215.

[33] Arkadiusz Ko艂odziejczyk powo艂uje si臋 na Catalogus Cleri Securensis ac regularis diocesis Podlachensis Anno Domini 1860, s.128.

[34] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy…, s.129.

[35] Ksi臋ga Urodze艅, Ma艂偶e艅stw i Zgon贸w Parafii Muzu艂ma艅skiej w Studziance za 1895 rok, APL sygn. 78, ss. 5.

[36] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy…, s.132.

[37] Ksi臋gi UMZ w Studziance z lat 1907-1911 znajduj膮 w Urz臋dzie Stanu Cywilnego w 艁omazach.

[38] Ksi臋ga UMZ z 1907 roku.

[39] Zob. 艁. Weda, R臋kopisy imama Macieja Bajrulewicza – 藕r贸d艂o do dziej贸w bada艅 nad Tatarami regionu bialskopodlaskiego [w:] 鈥濸odlaski Kwartalnik Kulturalny” 2006, nr 4, s. 46-54..

[40] Ksi臋ga UMZ z 1908 roku.

[41] Wpis nr 6 w Ksi臋dze UMZ z 1909 roku.

[42] Wpis w Ksi臋dze UMZ z 1910 roku.

[43]  Zob. szerzej S. Hordejuk, Sytuacja…, s.43-57.

[44]  J. Kamocki, Tatarzy polscy jako grupa etnograficzna [w:] 鈥濺ocznik Tatar贸w Polskich”, t. I z 1993, s.47.

[45] Na podstawie wywiadu przeprowadzonego z Halin膮 Szehidewicz przewodnicz膮c膮 gminy muzu艂ma艅skiej w Bia艂ymstoku 20 I 2006 r.

[46] Skorowidz miejscowo艣ci Rzeczypospolitej, t. IV (woj. Lubelskie), Warszawa 1924, s. 1-3; Pierwszy powszechny spis ludno艣ci R.P. z 30 wrze艣nia 1921 r., 鈥濻tatystyka Polski”, t. XVIII A, Warszawa 1922, s. 82.

[47] Badania rozpocz膮艂 Arkadiusz Ko艂odziejczyk wydaj膮c wiele interesuj膮cych publikacji opartych na materia艂ach archiwalnych.

[48] A. Ko艂odziejczyk, 卢r贸d艂a do dziej贸w osadnictwa tatarskiego na Po艂udniowym Podlasiu [w:] 殴r贸d艂a do dziej贸w regionu pod red. U. Glowackiej – Maksymiuk i G. Welika Siedlce 20002, s. 93-101.

PRZEZ艁ukasz Rados艂aw W臋da
Poprzedni artyku艂Czas
Nast臋pny artyku艂100-tna rocznica powstania Polskiego Towarzystwa Heraldyczego
Regionalista - zwi膮zany z rodzinn膮 Studziank膮 w wojew贸dztwie lubelskim, z zawodu m.in. historyk-archiwista, animator dzia艂a艅 spo艂ecznych i kulturalnych, doktorant na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, pracownik samorz膮dowy zajmuj膮cy si臋 kultur膮, sportem i dokumentami, od 2003 roku zwi膮zany z organizacjami pozarz膮dowymi: aktywny cz艂onek Stowarzyszenia Rozwoju Miejscowo艣ci Studzianka, cz艂onek Klubu Biegacza Bia艂a Biega i Bialskiego Klubu Morsa, dzia艂acz spo艂eczny i kulturalny, koordynator i organizator projekt贸w spo艂ecznych wi臋cej, autor licznych wniosk贸w aplikacyjnych o fundusze krajowe i unijne, przewodnik po cmentarzu tatarskim w Studziance, za艂o偶yciel i re偶yser kabaretu ZIELAWA 2008-2014,rekrut w grupie rekonstrukcyjnej z czas贸w epoki napoleo艅skiej 12 Pu艂ku Piechoty Xi臋stwa Warszawskiego 4 kompanii fizylierskiej w latach 2007-2012. Redaktor Naczelny kwartalnika "Echo Studzianki", wsp贸艂pracuje z Podlaskim Kwartalnikiem Kulturalnym, Wschodnim Rocznikiem Humanistycznym, Radiem BiPeR, Radiem Lublin, Go艣ci艅cem Bialskim, mediami, gminami muzu艂ma艅skimi, dzia艂aczami tatarskimi, uczestnik i prelegent licznych konferencji naukowych szkole艅 oraz paneli dyskusyjnych z zakresu promocji historii i tradycji regionu, autor artyku艂贸w publicystycznych, naukowych i publikacji popularnonaukowych, biegacz i marato艅czyk, pasjonat epoki napoleo艅skiej i tematyki tatarskiej, prowadzi zaj臋cia z 艂ucznictwa, interesuje si臋 dziedzictwem kulturowym, turystyk膮, r臋kodzie艂em i gin膮cymi zawodami, psychologi膮, literatur膮, poezj膮, sportem g艂贸wnie zespo艂owym, bieganiem d艂ugodystansowym oraz 艂ucznictwem tradycyjnym, organizator sp艂yw贸w kajakowych, gier terenowych i zawod贸w biegowych. Swoj膮 wiedz臋 i do艣wiadczenie zawdzi臋czam pokoleniu wybitnych ludzi, kt贸rzy s膮 dla mnie autorytetami. Nie zapominam sk膮d pochodz臋 i w swojej pracy staram si臋 zawsze nawi膮zywa膰 do korzeni.