historia organ贸w

Kiedy wchodzimy do ko艣cio艂贸w i s艂yszymy d藕wi臋k do organ贸w, rzadko kiedy my艣limy o ich historii i ludziach, kt贸rzy na nich grali. A szkoda, bo organy to materialni, niemi, ale wymowni 艣wiadkowie cz臋sto skomplikowanych los贸w parafii. Proponuj臋 Pa艅stwu niezwyk艂膮 opowie艣膰 o organach z ko艣cio艂a 艣w. Micha艂a Archanio艂a z Tuchomia.

historia organ贸w

艁yk teorii

Organy, instrument muzyczny z艂o偶ony z ustawionych na wiatrownicach piszcza艂ek, w kt贸rych powstaje d藕wi臋k pod wp艂ywem strumienia powietrza nap艂ywaj膮cego z miecha przy naci艣ni臋ciu klawisza, powsta艂y ok. 180 r. przed narodzeniem Chrystusa. Przesz艂y d艂ug膮 drog臋 rozwojow膮, staj膮c si臋 w XVIII w. 鈥瀔r贸lewskim instrumentem鈥. Tak okre艣la艂 je Amadeusz Mozart.

W ko艣cio艂ach organy pojawi艂y si臋 ju偶 w VII w. By艂o to zas艂ug膮 papie偶a Witaliana I, kt贸ry w 670 r. wprowadzi艂 je do liturgii, najprawdopodobniej bior膮c pod uwag臋 to, 偶e s膮 instrumentem najbardziej przemawiaj膮cym do duszy cz艂owieka.

Kiedy organy pojawi艂y si臋 w Tuchomiu?

Parafia w Tuchomiu powsta艂a najp贸藕niej w XIV w., ale czy dysponowa艂a ju偶 wtedy instrumentem, tego nie wiemy. Pierwsza znana wzmianka o istnieniu instrumentu pochodzi z 1780 r. Kiedy biskup Rybi艅ski z Gda艅ska wizytowa艂 bytowskie parafie, zapisa艂 w dokumentach m.in. to, 偶e w Tuchomiu jest cha艂upa organisty. Muzyk musia艂 s艂u偶y膰 w ko艣ciele 艣w. Micha艂a Archanio艂a, kt贸ry oddano wiernym w 1704 r. w miejscu spalonej 艣wi膮tyni z 1695 r. i kt贸ry najpierw by艂 ko艣cio艂em filialnym parafii borzyszkowskiej, a od 1728 r. niezabyszewskiej. W ramach tych parafii istnia艂a osobna organist贸wka i organista dla ko艣cio艂a w Tuchomiu.

O ile nic nie wiemy na temat instrumentu z tamtych czas贸w, to z wielk膮 dok艂adno艣ci膮 potrafimy odtworzy膰 nazwiska XVIII i XIX-wiecznych organist贸w (od 1752 r. prowadzona jest w Tuchomiu ksi臋ga chrzt贸w). W 1781 r. pojawia si臋 Fryderyk Weyso, w latach 1797-1810 pos艂ug臋 pe艂ni Fryderyk Oreis, po nim Albrecht Wr贸blewski, kt贸rego ojciec, Jakub, by艂 organist膮 w Niezabyszewie. Z parafialnych zapis贸w wynika, 偶e z 偶on膮 Agnes Reszkown膮 ochrzcili w Tuchomiu dwie c贸rki Mariann臋 i Ew臋. A. Wr贸blewski zmar艂 19.01. 1841 r. w wieku 64 lat.

historia organ贸w

Albrecht Wr贸blewski w XII 1840 r. kwituje odbi贸r 10 srebrnych groszy za zamiatanie ko艣cio艂a.

Klan Maslowskich

O tym, 偶e zaw贸d organisty by艂, jak w przypadku Wr贸blewskich, przekazywany z ojca na syna 艣wiadczy pokolenie Maslowskich z Tuchomia (niekt贸re dokumenty podaj膮 Mas艂owskich). Po 艣mierci A. Wr贸blewskiego przybywa do parafii Jakub Maslowski. Jest on ju偶 w贸wczas 偶onaty z Wiktori膮 Wantoch Rekowsk膮 (zmar艂a w 1887 r. w wieku 89 lat). Jakub umiera 13.08.1866 r. w wieku 78 lat, ale ju偶 wcze艣niej przejmuje po nim funkcje organisty syn J贸zef, ojciec poka藕nej gromadki dzieci. Najpierw ze zwi膮zku z Apolloni膮 Jutrzenk膮 Gliszczy艅sk膮 ma siedmioro pociech. Niestety czw贸rka(?) z nich umiera w dzieci艅stwie. W grudniu 1868 r. czteroletni Bernard i trzyletnia Agnes, za艣 23.06.1879 r. sama Apollonia, prawdopodobnie na skutek powik艂a艅 po urodzeniu Leo, kt贸ry umiera po sze艣ciu miesi膮cach 偶ycia pod koniec sierpnia 1879 r. Po 艣mierci Apolloni J贸zef po艣lubia Weronik臋 Gustkowsk膮, z kt贸r膮 ma kolejne pi臋cioro dzieci. Jednym z nich jest urodzony 31.03.1885 r. Franciszek, przysz艂y organista, ju偶 trzeci w rodzie Maslowskich.

Z czego 偶y艂 organista?

Podstawowym 藕r贸d艂em dochodu tuchomskich organist贸w by艂a ziemia. Dochody z ziemi ko艣cielnej (w 1904 r. zajmuj膮cej powierzchni臋 4 ha 72 ar 50 m虏) przeznaczone by艂y m. in. na utrzymanie organist贸wki, z beneficjalnej (w 1901 r.-54 ha 69 ar 30 m虏 w 1901 r.) pobiera艂 beneficja艂, czyli proboszcz albo cz艂onkowie s艂u偶by ko艣cielnej.

W lokalnej gazecie 鈥濨眉tower Kreisblatt鈥 28.01.1845 r. ukaza艂o si臋 og艂oszenie podpisane przez Rad臋 Parafialn膮 z Tuchomia (ks. Kammer, Hinz i Gruchalla) o wystawieniu do dzier偶awy 14 m贸rg 95 pr臋t贸w 艂膮ki i 3 m贸rg 102 pr臋t贸w ogrodu (1 morga=25,532 ar贸w).

Z fragmentarycznych danych pochodz膮cych z ksi膮g rachunkowych z lat 1840鈥1919 wynika, 偶e miejscowi organi艣ci pobierali z kasy ko艣cielnej dodatkowe wynagrodzenie w wysoko艣ci 2 talar贸w (zapewne z ziemi beneficjalnej) i 6 talar贸w dodatku mieszkaniowego z ziemi ko艣cielnej (1 talar=30 srebrnych groszy, 1 sgr.=12 fenig贸w). Zachowane do dzi艣 dokumenty wykazuj膮, 偶e organi艣ci mieli jeszcze inne 藕r贸d艂a dochod贸w. I tak np. w 1846 r. Jakub Maslowski pokwitowa艂 odbi贸r 20 sgr. za pranie bielizny ko艣cielnej, 10 sgr. za sprz膮tanie ko艣cio艂a. W 1872 r. za pranie bra艂 1tal.10 sgr., za sprz膮tanie 2 tal., za cerowanie bielizny ko艣cielnej 1 tal. 5 sgr., a za czyszczenie 艂awek i ambony 1 tal. Jaka by艂a warto艣膰 pobieranych kwot? 艁atwo przeliczy膰. W 1854 r. na bytowskim rynku jak podawa艂 鈥濨眉tower Kreisblatt鈥 za korzec ziemniak贸w, czyli 37,4 kg trzeba by艂o zap艂aci膰 24 sgr., a w 1872 r. za butelk膮 mszalnego wina od Josefa Fuchsa z Gda艅ska 10 sgr.

historia organ贸w

Kr贸l Fryderyk Wilhelm IV 1840-1861, Talar pruski z 1856 r.

W dokumentach z 1890 r. mamy ju偶 do czynienia z markami (1talar=3marki). Wynika z nich, 偶e organista na prze艂omie XIX i XX w. otrzymywa艂 dodatkowo beneficjum z kasy parafialnej w wysoko艣ci 130 marek rocznie. Op艂aty dodatkowe przedstawia艂y si臋 nast臋puj膮co: w 1898 r. np. za czyszczenie ambony i 艂awek muzyk dostawa艂 5 mk, za pranie bielizny 6 mk, za napraw臋 organist贸wki 20 mk.. Sprowadzane w贸wczas z W疟rzburga wino mszalne kosztowa艂o 1 mk za butelk臋. A偶 do pocz膮tk贸w XX w. organista piek艂 tak偶e hostie. Np. w 1869 r. otrzymywa艂 za to 1 talara. W kolejnych latach ta dzia艂alno艣膰 by艂a specjalno艣ci膮 Ignacego Dr膮偶kowskiego z Niezabyszewa, kt贸ry pobiera艂 za ni膮 zap艂at臋 z tuchomskiej kasy. Posta膰 I. Dr膮偶kowskiego jest o tyle ciekawa, 偶e wywodzi si臋 on z kolejnego pokolenia organist贸w. W ko艅cu XVIII w. jeden z nich J贸zef organistowa艂 w Borzyszkowach, jego potomkowie?? a偶 do XX w. w Niezabyszewie (do 1860 r. Ksawery, a po nim jego syn Ignacy).

Koegzystencja niemiecko-polska

Ciekawym jest to, 偶e chocia偶 przywo艂ywany przeze mnie okres to panowanie pruskie, w nazwisku Dr膮偶kowskich zawsze konsekwentnie pojawiaj膮 si臋 g艂oski 鈥災呪 i 鈥炁尖. Z kolei nazwisko Maslowski konsekwentnie w ksi臋gach parafialnych zapisywane ze sp贸艂g艂osk膮 鈥瀕鈥 w pokwitowaniach np. za lata 1890 i 1891 widnieje Mas艂owski z 鈥炁傗. Te zmiany wi膮偶膮 si臋 zapewne z postaci膮 proboszcza Wierzbickiego (na parafii w Niezabyszewie w latach 1884-1900), kt贸ry dzia艂a艂 na rzecz rozbudzenia narodowego Kaszub贸w. Tak偶e w ksi臋gach parafialnych prowadzonych przez tego kap艂ana pojawiaj膮 zamiast niemieckich nazw miejscowo艣ci nazwy polskie.

historia organ贸w

Spis na wewn臋trznej 艣cianie szafy organowej trzech organist贸w Maslowskich: Jacoba, Josefa i Franza dokonany najpewniej przez najm艂odszego z nich.

Postaci膮 tajemnicz膮 i niestety nie daj膮c膮 si臋 nijak scharakteryzowa膰 jest Franciszek Maslowski graj膮cy na organach przed II wojn膮 艣wiatow膮. Poza wpisem w ksi臋dze chrzt贸w, nie wyst臋puje w 偶adnych ksi臋gach ko艣cielnych. Wiemy za to, 偶e 艣lub w Tuchomiu bra艂y dwie jego siostry R贸偶a i Gabriela. Przed ko艅cem wojny kr贸tko organistowa艂 Antoni Pepli艅ski i bratowa ks. dr Jana Hinza 鈥 Anna, kt贸ra uciek艂a z bombardowanego Berlina do Tuchomia i zosta艂a w nim do ok. 1950 r.

Dzisiejsze organy

Powstanie obecnych organ贸w wi膮偶e si臋 z budow膮 dzisiejszego ko艣cio艂a 艣w. Micha艂a. Po po偶arze drewnianej 艣wi膮tyni w 1899 r. ju偶 w 1904 r. stan臋艂a nowa, murowana. W latach 1905-1906 uzupe艂niano prace budowlane oraz wyposa偶ano jego wn臋trze. Spraw膮 organ贸w zajmowa艂a si臋 rz膮dowa rejencja koszali艅ska-wydzia艂 administracji sprawami ko艣cio艂a i szko艂y, a zwi膮zane to by艂o z tym, i偶 2/3 koszt贸w budowy i wyposa偶enia ko艣cio艂a pokrywa艂o pa艅stwo tytu艂em patronatu nad wiejskimi parafiami katolickimi (traktaty welawsko 鈥 bydgoskie z 1657 r.). Rejencja w Koszalinie 20 VIII 1905 r. wys艂a艂a parafii umow臋 dotycz膮c膮 budowy organ贸w przez firm臋 A. Terlezki z Elbl膮ga.

Organy zosta艂y z艂o偶one w IV 1906 r. przez organmistrza Ed. Wittka. Prace odebra艂 powiatowy inspektor budowlany i przed艂o偶y艂 rejencji rachunek na kwot臋 2000 mk. Dodano do tego jeszcze jeden rachunek na 30 mk z seminarium nauczycielskiego z Bytowa, prawdopodobnie za przeszkolenie organisty, gdy偶 seminarium posiada艂o organy i przyszli nauczyciele mogli by膰 tak偶e organistami. Pa艅stwo zap艂aci艂o kwot臋 1353,33 mk, pozosta艂膮 cze艣膰 parafia. W IV 1910 r. Ed. Wittek ponownie przyby艂 do Tuchomia, aby wyczy艣ci膰 i dostroi膰 organy, za co otrzyma艂 14 mk. Zbudowano organy pneumatyczne, jedno manua艂owe, siedmiog艂osowe.

historia organ贸w

Logo firmy Terlezki z 1912 roku, ju偶 jako Goebel (Terlezki).

Rok 1945 ko艅czy艂 okres pruski i niemiecki w historii tuchomskiego ko艣cio艂a. Zmieni艂a si臋 nie tylko rzeczywisto艣膰 polityczna, ale tak偶e spos贸b finansowania organisty (Ko艣ci贸艂 zosta艂 pozbawiony ziemi).

W 1952 r. przyby艂 ze Studzienic Horst Ja偶d偶ewski, zamieszkuj膮c w organist贸wce. Pracowa艂 w parafii do 1972 r., kiedy wraz z rodzin膮 wyjecha艂 do Niemiec. Po nim gra艂 jego ucze艅 Ryszard Mondry do wiosny 1976 r., kiedy zosta艂 powo艂any do wojska. Lata 70-te ko艅czy艂 Piotr Gliwa, kiedy w 1979 r. zamieni艂 organy na mundur wojskowy. Uposa偶eniem organisty by艂a miesi臋czna pensja (600 z艂 w ko艅cu lat 70-tych), a tak偶e okresowe ofiary od op艂atk贸w, wizyt kol臋dowych i kartek do spowiedzi wielkanocnej, kt贸re odbierano u organisty. Ja偶d偶ewski prowadzi艂 ch贸r w latach 50-tych, wszyscy prowadzili nauk臋 艣piewu po lekcjach religii. Po r. 1979 nie by艂o ju偶 sta艂ego organisty w parafii. Od 1987 r. dorywczo gra艂 autor niniejszego tekstu, od lipca 2004 r. jako sta艂y organista.

historia organ贸w

Autor artyku艂u przy tuchomskich organach.

Historia naszej parafii to typowa historia pogranicza. Organy gra艂y zar贸wno dla Niemc贸w i Polak贸w, organi艣ci 艣piewali po polsku i niemiecku. W 2002 r. zawi膮za艂 si臋 w Tuchomiu Spo艂eczny Komitet ds. Renowacji Organ贸w w Ko艣ciele 艣w. Micha艂a, kt贸remu przewodniczy艂em. Efektem dzia艂alno艣ci Komitetu jest renowacja organ贸w, zako艅czona w listopadzie 2004 r. i wykonana przez firm臋 organmistrzowsk膮 Jerzego Kureckiego z Ko藕min.

鈥濱d藕 tam, gdzie s艂yszysz 艣piew.
Tam ludzie dobre serca maj膮,
bo ludzie 藕li, ach wierzaj mi,
ci nigdy nie 艣piewaj膮.鈥
J. W. Goethe

Aneks

Powy偶szy tekst pochodzi z 2004 r. Moje dzisiejsze poszukiwania skupione s膮 na dziejach rodziny, co jest histori膮 na ca艂kiem odr臋bn膮 opowie艣膰. Jednak偶e moje dotychczasowe poszukiwania doprowadzi艂y mnie do trzech os贸b zwi膮zanych z muzyk膮. Bratanek pradziadka Gabriel Juchniewicz ur. w 1891 r. w Zali艣ciu na Wo艂yniu by艂 muzykantem. Jako 偶o艂nierz armii carskiej zosta艂 ranny. W jego karcie leczenia szpitalnego z 1915 r. zapisano: kawaler, 24 lata, Polak, rzymski-katolik, szeregowy 128-go starooskolskiego pu艂ku piechoty, ranny 13 lutego na froncie austriackim, muzykant.

historia organ贸w

Karta leczenia szpitalnego Gabriela Juchniewicza

Brat dziadka W艂adys艂aw Juchniewicz ur. 17 lutego 1906 r. w Boratyniu na Wo艂yniu w latach 20 i 30-tych by艂 muzykiem w orkiestrze wojskowej 71 pu艂ku piechoty w Ostrowi Mazowieckiej-Zambrowie, graj膮c na tubie wagnerowskiej.

historia organ贸w

Orkiestra 71 pu艂ku piechoty w Zambrowie.
W艂adys艂aw Juchniewicz siedzi pierwszy z lewej.

Inny brat dziadka Tadeusz Juchniewicz ur. 3 listopada 1931 r. w Ob艂apach na Wo艂yniu dos艂u偶y艂 si臋 w wojskach lotniczych LWP w Ostrowie Mazowieckim stopnia starszego sier偶anta. Chocia偶 nie by艂 zawodowym muzykiem potrafi艂 gra膰 na kilku instrumentach.

historia organ贸w

Tadeusz Juchniewicz

Co艣 tam w genach pozosta艂o 鈥