Franciszek Fornalski 1782-1863 ]

1. Wst臋p

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Posta膰 Franciszka Fornalskiego, u艂ana i kawalerzysty, zajmuje szczeg贸lne miejsce po艣r贸d kart historii Ziemi Kunowskiej. Osoba to z jednej strony barwna i ciekawa, z drugiej za艣 tajemnicza. Niew膮tpliwie jest on symbolem patrioty polskiego okresu Ksi臋stwa Warszawskiego, przyk艂adem zaanga偶owania jednostki w 偶ycie narodu i lokalnego spo艂ecze艅stwa w czasach, kiedy na mapie Europy nie zaznaczono jego to偶samo艣ci. Niew膮tpliwie jego posta膰 winna by膰 przyk艂adem dla m艂odych Polak贸w. W niniejszym tek艣cie postarano si臋 o jak najdok艂adniejsze przybli偶enie wizerunku u艂ana Fornalskiego.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Franciszek Fornalski urodzi艂 si臋 oko艂o roku 1782 we wsi Partyni jako syn Marcina, oficera wojskowego, i Agaty Fornalskich. Dok艂adna data narodzin jest kwesti膮 do dzisiaj sporn膮, gdy偶 kilka niezale偶nych dokument贸w podaje r贸偶ne daty. Podobnie jest z miejscem narodzin, o kt贸rym informuje nas protok贸艂 z posiedzenia S膮du w Radomiu z dnia 17.X.1822 r. (藕r贸d艂o [1]):

Dzia艂o si臋 w Radomiu S膮dzie Pokoiu Powiatu Radomskiego Woiew贸dztwa Sandomierskiego dnia 17. pa藕dziernika 1822 roku.

Na 偶膮danie W. Franciszka Fornalskiego rodem ze Wsi Partyni Galicyi wschodniej Cyrkule Stanis艂awowskim pod panowaniem Austyackim le偶膮cy, we wsi Lubieni Powiecie Soleckim Woiew贸dztwie Sandomierskim Mieszkai膮cego szlachcica potwierdzenie (…).

聽聽聽聽聽 Mieszkai膮cy iest synem Marcina i Agaty Fornalskich Ma艂偶onk贸w urodzi艂 si臋 we wsi Partyni pod panowaniem Austryackim w Mie艣cie Stanis艂awowie parafii w艂asnej ma lat 40, kt贸ry dla tego Metryki Urodzenia swego mie膰 nie mo偶e, poniewa偶 z Woyska Austryackiego do Woyska Polskiego by艂 Imigrantem, wi臋c takowym osobom wydawania Metryk na Granic臋 Rz膮d Austryacki zabroni艂, wi臋c te przyczyny S膮d uznawszy Akt zeznania W掳 Franciszkowi Fornalskiemu na miejsce metryki spisanej potwierdza.

Czasy narodzin i dzieci艅stwa Franciszka Fornalskiego s膮 szczeg贸lne. Liczne wojny i wewn臋trzne k艂贸tnie niszczy艂y i tak ju偶 os艂abion膮 Rzeczpospolit膮. W roku 1772 nast臋puje Pierwszy Rozbi贸r Polski. Wojska austriackie zajmuj膮 Galicj臋, a p贸藕niej i Kun贸w. Z w/w dokumentu wynika, i偶 Franciszek Fornalski urodzi艂 si臋 ju偶 pod zaborami, w Galicji. O jego dzieci艅stwie w zasadzie nic nie wiemy. Jednak niew膮tpliwie 艣lady w jego ch艂opi臋cej pami臋ci pozostawi艂y przemarsze wojskowe, zw艂aszcza z roku 1795, w kt贸rym to Rzeczpospolita na 123 lata znikn臋艂a z mapy Europy.

2. Ma艂偶e艅stwa

Zanim przyst膮pimy do szczeg贸艂owego om贸wienia kariery wojskowej u艂ana Fornalskiego, nale偶y przedstawi膰 jego 偶ony. A mia艂 ich dwie. Pierwsz膮 z nich by艂a Julianna z Konarzewskich, szlachcianka (prawdopodobnie z Poznania), z kt贸r膮 to mia艂 obydwu swych syn贸w: starszego Franciszka Kacpra urodzonego w 1806 lub 1807 roku w mie艣cie Pilicy i J贸zefa urodzonego w 1811 roku w Wielkim Ksi臋stwie Pozna艅skim (ale dok艂adne miejsce narodzin jest kwesti膮 sporn膮). Informacje o samych synach zostan膮 podane dalej. Julianna zmar艂a 鈥w czasie ostatniej kampanii鈥 (z pisma F.F. z dnia 21.II.1815 r. [13]) Franciszka Fornalskiego, czyli oko艂o roku 1813. Obaj synowie byli na pewno dzie膰mi z pierwszego ma艂偶e艅stwa, gdy偶 艣wiadczy o tym chocia偶by tre艣膰 Listy Stanu S艂u偶by u艂ana z roku oko艂o 1847 [2]. Istnieje tak偶e druga Lista Stanu S艂u偶by spisana dnia 26.XI.1827 roku [7], ale b臋dzie o niej mowa nieco dalej.

Drug膮 偶on膮 Franciszka Fornalskiego by艂a Helena z 艁apniewskich, 鈥c贸rka Jana Obywatela z Krakowa鈥. Pobrali si臋 dnia 13 listopada 1816 roku, na pewno poza Kunowem. Warto wspomnie膰, i偶 u艂an mia艂 w贸wczas 34 lata, a jego synowie odpowiednio 10 i 5 lat. By膰 mo偶e pozna艂 j膮 na jego pierwszej posadzie cywilnej po wyj艣ciu z wojska, a mianowicie przy pe艂nieniu funkcji Stra偶nika Le艣nego Las贸w G贸rniczych w stra偶y Rabsztyn Le艣nictwa Jawornickiego (od Jaworzna ko艂o Krakowa). Funkcj臋 t臋 obj膮艂 23 marca 1815 roku.

3. S艂u偶ba wojskowa

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 To niew膮tpliwie najbarwniejszy okres w 偶yciu Franciszka Fornalskiego, kt贸ry na zawsze odmieni艂 jego 偶ycie i nada艂 s艂aw臋. Pocz膮tek s艂u偶by wojskowej zacz膮艂 odbywa膰 w 1806 r. w wojsku austriackim, gdy偶 urodzi艂 si臋 w Galicji, kt贸ra w贸wczas by艂a podbita przez Austri臋. Pewnym dowodem na to jest cytowany ju偶 fragment protoko艂u posiedzenia S膮du w Radomiu dnia 17.X.1822 roku: 鈥[Franciszek Fornalski] z Woyska Austryackiego do Woyska Polskiego by艂 Imigrantem鈥. Opis s艂u偶by wojskowej ju偶 w Wojsku Polskim zawarty jest we 艣wiadectwie uwolnienia Franciszka Fornalskiego od s艂u偶by wojskowej [5]. W Archiwum Pa艅stwowym w Radomiu znajduje si臋 odpis w/w 艣wiadectwa uwierzytelniony przez Biuro 呕andarmerii Obwodu Olkuskiego dnia 15.I.1818 r. Dane z w/w 艣wiadectwa o dacie 31-go grudnia 1817 roku m贸wi膮: 鈥Wszed艂 do s艂u偶by wojskowej do 4go Pu艂ku Jazdy dnia 10 grudnia 1806 r.鈥. Mowa jest oczywi艣cie o wst膮pieniu do Wojska Polskiego. Z historycznego punktu widzenia warto w tym miejscu zaznaczy膰, i偶 rok 1806 by艂 bardzo wa偶nym dla Polak贸w. Ot贸偶 w tym czasie wybucha powstanie w Wielkopolsce przeciwko Prusakom (w kt贸rym prawdopodobnie Franciszek bra艂 udzia艂) oraz rozpoczyna si臋 formowanie Wojska Polskiego. R贸wnocze艣nie dochodzi do wojny francusko-pruskiej, a Napoleon Bonaparte rozpoczyna sw膮 wielk膮 karier臋. I w艂a艣nie w tym momencie Franciszek Fornalski wst臋puje do armii.

Gdy genera艂 Henryk D膮browski, by艂y w贸dz Legion贸w Polskich we W艂oszech, przyst膮pi艂 do organizowania pospolitego ruszenia szlachty polskiej w oparciu o sw贸j rozkaz z dnia 3.XII.1806 roku, w departamentach pozna艅skim, kaliskim i warszawskim znajdowa艂y si臋 rejony formowania wojska. Jego organizacj臋 prowadzili: w departamencie pozna艅skim sam genera艂 Henryk D膮browski, w kaliskim genera艂 J贸zef Zaj膮czek, w warszawskim od 7. grudnia 1806 r. genera艂 Ksi膮偶臋 J贸zef Poniatowski. Genera艂 Ksi膮偶臋 J贸zef Poniatowski z dniem 26.I.1807 r. powo艂any zosta艂 na stanowisko dyrektora wojny. Dzia艂ania wojskowe, kt贸re mo偶na by nazwa膰 powstaniem, mia艂y miejsce na terenach nie zaj臋tych jeszcze w pe艂ni przez wojska francuskie.

Prawdopodobnie pocz膮tek s艂u偶by wojskowej Franciszka Fornalskiego w Wojsku Polskim nast膮pi艂 przez jego udzia艂 w kawalerii pu艂kownika Wojciecha M臋ci艅skiego z艂o偶onej z ochotnik贸w i pospolitego ruszenia Wojew贸dztwa Krakowskiego. Ze 藕r贸d艂a [6] dowiadujemy si臋, i偶 czterystuosobowy w/w oddzia艂 pu艂kownika Wojciecha M臋ci艅skiego (鈥przysz艂y 4 pu艂k strzelc贸w konnych鈥) do艂膮czy艂 na pocz膮tku 1807 roku do polskiego korpusu obserwacyjnego pod dow贸dztwem genera艂a J贸zefa Zaj膮czka. Ca艂o艣ci膮 kawalerii w tym korpusie dowodzi艂 genera艂 J贸zef Niemojewski.

W Li艣cie Stanu S艂u偶by spisanej dnia 26.XI.1827 roku [7] przeczyta膰 mo偶na:

[Franciszek Fornalski] Wszed艂 do s艂u偶by wojskowej w roku 1806. Odbywa艂 Marsze w Prusach 1806, Gallicyi, Rossyi, Saxonii, by艂 w Bitwach pod Wa艂ami- Friedland, 呕arnowiem- Smole艅skiem, Mo偶ayskiem- Wia藕mi膮- Czerykowem- Berezyn膮- Wittenbergiem i Lipskiem. Ozdobiony dwoma krzy偶ami, Polskiem i Francuzkiem. Uwolniony [ze s艂u偶by wojskowej] dnia 31 Grudnia 1817 r. No聽11663. Mia艂 stopie艅 zostaj膮c w czynnej s艂u偶bie: Sier偶ant w pu艂ku 4 Jazdy Xi臋stwa Warszawskiego. Uwolniony w stopniu sier偶anta.

W oryginale 艣wiadectwo to podpisa艂 Szef Sztabu G艂贸wnego Genera艂 Toli艅ski. Sam akt dymisji u艂ana znajduje si臋 pod numerem 11663.

Wida膰 zatem wyra藕nie, i偶 Franciszek Fornalski by艂 偶o艂nierzem armii napoleo艅skiej i wraz z Napoleonem przeszed艂 p贸艂 Europy. Fakty historyczne m贸wi膮, i偶 na pocz膮tku maja roku 1807 Wojsko Polskie (wraz z F.F.) bierze udzia艂 w walkach na Pomorzu (bitwa pod Wa艂ami, czyli Wallendorfem) i 14.VI.1807 w bitwie pod Frydlandem w pobli偶u Kr贸lewca w Prusach. Dnia 9. lipca 1807 roku Napoleon Bonaparte podpisuje w Tyl偶y traktat pokojowy z carem Aleksandrem I. Warto doda膰, i偶 po wojnie Francji z Rosj膮 w tym samym roku 1807 utworzono Ksi臋stwo Warszawskie, a na jego terytorium le偶a艂a r贸wnie偶 Ziemia Kunowska. Dnia 1.II.1808 roku Franciszek Fornalski zostaje odznaczony Srebrnym Krzy偶em Wojskowym Virtuti Militari (wspomina o tym tak偶e literatura dot. tego odznaczenia [10]). Patent na order jest podpisany przez Ksi臋cia J贸zefa Poniatowskiego (nr patentu 401). Kopi臋 w/w patentu znale藕膰 mo偶na w niekt贸rych egzemplarzach ksi膮偶ki x. A. Bastrzykowskiego z 1939 roku [8]. Dodatkowo w Archiwum Pa艅stwowym w Radomiu [1] (za艂膮cznik H do Listy Stanu S艂u偶by) znale藕膰 mo偶na odpis urz臋dowy Patentu Virtuti Militari dla Franciszka Fornalskiego oraz powiadomienie o przyznaniu Orderu Kawalerskiego Legii Honorowej z 1813 roku (za艂膮cznik B do Listy Stanu S艂u偶by [2])- sam order nadano 12.X.1813 roku (patrz tak偶e [9], [10], [11] i [21]).聽Tre艣膰 patentu na order Virtuti Militari:

VIRTUTI MILITARI

PATENT

Frederyk August

z Bo偶ey 艁aski Kr贸l Saski Xi膮偶臋 Warszawski

Chc膮c dad藕 dow贸d publiczny Naszego Szacunku i Ukontentowania Franciszkowi Fornalskiemu Kapralowi Pu艂ku czwartego Jazdy Woysk Xi臋ztwa Warszawskiego za iego post臋powanie waleczne i patryotyczne dali艣my mu i ozdabiamy go Krzy偶em srebrnym Orderu Woyskowego Xi臋ztwa Warszawskiego. A zatem u偶ywa膰 b臋dzie honor贸w wszelkich i korzy艣ci, iakie s膮, i iakie b臋d膮 mog艂y byd藕 przywi膮zanemi do tey ozdoby.

Da艅 w Warszawie dnia 1go聽Miesi膮ca Lutego Roku 1808.

Minister Woyny

J贸zef Xi膮偶e Poniatowski

Dwa lata po utworzeniu Ksi臋stwa, bo w roku 1809, dochodzi do najazdu wojsk austriackich oraz bitwy pod Raszynem. Dnia 11. lipca 1809 roku nast臋puje bitwa pod 呕arnowem. Skutkiem tego jest wyprawa wojsk polskich do Galicji. W kierunku Krakowa z Pu艂aw przez Radom przemieszcza艂o si臋 Wojsko Polskie w trzech kolumnach: 艣rodkowej Ksi臋cia J贸zefa Poniatowskiego przez Ch臋ciny, prawej gen. Rosi艅skiego przez Koniecpol i lewej gen. Ro偶nieckiego przez Pi艅cz贸w. Tego samego dnia 11. lipca dosz艂o do krwawej bitwy mi臋dzy praw膮 kolumn膮 i korpusem austriackiego genera艂a Mohra. Nast臋pnym wa偶nym rokiem jest 1812- udzia艂 stutysi臋cznej armii polskiej w wyprawie Napoleona na Rosj臋. W dniach od 16. do 18. sierpnia 1812 roku nast臋puje zdobycie Smole艅ska po dw贸ch dniach obl臋偶enia- armia rosyjska w nocy z 17. na 18. sierpnia opuszcza miasto. Po kilku dniach odpoczynku V korpusu wojsko rusza na Mo偶ajsk i w dniach od 5. do 8. wrze艣nia 1812 roku (z g艂贸wnym nasileniem walk 7. i 8.IX) dochodzi do bitwy w podmo偶ajskiej wsi Borodino. Nast臋pnie 29. wrze艣nia 1812 roku nast臋puje kolejna bitwa- pod wsi膮 Czeryk贸w, w niewielkim oddaleniu od traktu na Ka艂ug臋. Dalej dnia 3. listopada 1812 roku dochodzi do bitwy pod Wia藕mi膮. Rosjanie za wszelk膮 cen臋 chcieli odci膮膰 drog臋 odwrotu korpusowi marsza艂ka Ludwika Davouta. Na szcz臋艣cie atak resztek kawalerii polskiej uchroni艂 dzia艂a V-go korpusu przed kozakami. Niemniej jednak efektem ko艅cowym ca艂ej bitwy by艂a pora偶ka Napoleona. W czasie jego odwrotu spod Moskwy dnia od 26. do 29. listopada 1812 roku dosz艂o do potyczki przy przekraczaniu rzeki Berezyny w kt贸rej to oddzia艂y polskie os艂ania艂y dramatyczny odwr贸t armii francuskiej. Niespe艂na rok p贸藕niej podczas swej nast臋pnej kampanii w Niemczech u艂an Fornalski bierze udzia艂 w bitwie pod Wittenbergiem. Dnia 12.X.1813 r., na 4 dni przed rozpocz臋ciem bitwy pod Lipskiem, Franciszek Fornalski otrzymuje wspomniany Order Kawalerski Legii Honorowej (nr odznaczenia 41614) za walki na terenie Saksonii (warto wspomnie膰 tak偶e o orderze 艢wi臋tej Heleny, nadanym u艂anowi ju偶 du偶o p贸藕niej, bo w 1857 r. dekretem Napoleona III). Dnia od 16. do 19. pa藕dziernika roku 1813 dochodzi do bitwy pod Lipskiem z udzia艂em u艂ana Fornalskiego (tzw. 鈥瀊itwa narod贸w鈥). Ginie w niej Ksi膮偶臋 J贸zef Poniatowski, a Franciszek zostaje wzi臋ty do niewoli (napisa艂 o tym we swym pi艣mie z dnia 21.II.1815 roku [13]). Wtedy te偶 umiera jego pierwsza 偶ona- Julianna z Konarzewskich.

W li艣cie stanu s艂u偶by u艂ana z roku 1847 potwierdzonym przez RGR [2] napisano:

[F.F.] wszed艂 do pu艂ku 4 Jazdy dnia 10 grudnia 1806 r. (dow贸d C), za odznaczenie si臋 ozdobiony krzy偶em wojskowym srebrnym dnia 1 lutego 1808 (dow贸d D). Uwolniony jako sier偶ant dnia 2/14 kwietnia 1814 r. (dow贸d F). Zatem w wojsku s艂u偶y艂 7 lat 4 miesi膮ce i 4 dni.

Na marginesie przypomnie膰 nale偶y, i偶 data XX/YY oznacza: kalendarz julia艅ski (rosyjski) XX i gregoria艅ski (europejski i polski) YY.

4. Odej艣cie z wojska

Franciszek Fornalski odszed艂 ze s艂u偶by wojskowej jako sier偶ant 4-go pu艂ku strzelc贸w konnych (tak podpisa艂 si臋 w艂asnor臋cznie we wspomnianym swym pi艣mie z dnia 21.II.1815 r. [13]). We wspomnianych aktach Archiwum Pa艅stwowego w Radomiu [1] znajduj膮 si臋 dwa dokumenty spisane w j臋zyku francuskim- powiadomienia o przyznaniu u艂anowi francuskiego Orderu Kawalerskiego Legii Honorowej (jako odpisy urz臋dowe). Na arkuszu 12-tym znajduje si臋 odpis uwierzytelniony, a na ark. 4-tym bez uwierzytelnienia, lecz lepiej czytelny.

Z odej艣ciem Franciszka Fornalskiego z wojska zwi膮zane s膮 nast臋puj膮ce daty:

聽聽聽聽聽聽聽聽wspomniane ju偶 2/14 kwietnia 1814 roku- czyli faktyczne odej艣cie z wojska. Dat臋 t臋 przyj臋to za podstaw臋 przy obliczaniu emerytury. Wyst臋puje ona w li艣cie stanu s艂u偶by u艂ana potwierdzonej przez Komisj臋 Emerytaln膮 w Radomiu 10/22 kwietnia 1847 roku [12].

聽聽聽聽聽聽聽聽8 luty 1815 roku- Data pisma, w kt贸rym 鈥stosownie do rozkazu Wielkiego Ksi臋cia pod 7.I.1815 r. z Warszawy nades艂anego daie pozwolenie Franciszkowi Fornalskiemu mieszka艅cowi miasta Kozienic wr贸cenia do domu, jako uznanemu za istotnie nie zdatnego do s艂u偶by dla starganych si艂; da艅 Radom dnia 8 lutego 1815 roku. Jenera艂 Brygady Woysztentroff.鈥. Warto zaznaczy膰, o czym b臋dzie mowa dalej, i偶 po sko艅czonej s艂u偶bie wojskowej Franciszek Fornalski osiad艂 w roku 1814 w Kozienicach.

聽聽聽聽聽聽聽聽21 luty 1815 roku- Jest to data pisma u艂ana Fornalskiego do Podinspektora Dobr y Lass贸w Narodowych okr臋gu Radomskiego o przyznanie posady [13]. Spraw臋 t臋 za艂atwiono szybko, bo ju偶 23 marca 1815 roku mianowano go stra偶nikiem le艣nym Le艣nictwa Jawornickiego, o czym wspomniano wcze艣niej.

聽聽聽聽聽聽聽聽31 grudnia 1817 roku- jest to data formalnej dymisji Franciszka Fornalskiego z wojska pod N-rem 11663.

5. S艂u偶ba cywilna

Po wyj艣ciu z wojska Franciszek Fornalski a偶 do emerytury pracowa艂 jako stra偶nik le艣ny tak偶e w okolicy Kunowa. Zwany by艂 te偶 stra偶nikiem objazdowym, gdy偶 jego zadaniem by艂o obje偶d偶anie konno podleg艂ych mu teren贸w (obr臋b贸w) le艣nych i kontrolowanie pracy zwykle o艣miu strzelc贸w le艣nych (np. w stra偶y Janik) zwi膮zanych z poszczeg贸lnymi obr臋bami oraz nadz贸r nad stanem og贸lnym las贸w.

Jeden stra偶nik le艣ny przypada艂 na obszar stra偶y (jak podano przyk艂ad stra偶y Janik). Zwierzchnikiem bezpo艣rednim owego stra偶nika by艂 Podle艣ny, jeden przypadaj膮cy na dan膮 stra偶. Kilka takich stra偶y tworzy艂o le艣nictwo. Dla wspomnianego ju偶 przyk艂adu stra偶 Janik nale偶a艂a do Le艣nictwa I艂偶eckiego, a na czele Le艣nictwa sta艂 Nadle艣ny. Siedzib膮 owego Le艣nictwa I艂偶eckiego od 1826 roku, gdy je utworzono, by艂y Brody.

Franciszek Fornalski po wyj艣ciu z wojska pocz膮tkowo osiedli艂 si臋 w Kozienicach. Po 8. lutym 1815 roku opu艣ci艂 to miasto, by od dnia 23 marca tego偶 roku (dow贸d G- [12]) z pensj膮 z艂otych polskich 900 dosta膰 posad臋 (nominacja nr 100) jako Stra偶nik Le艣ny w obr臋bie Rabsztyn Le艣nictwa Jaworzno w Lasach G贸rniczych (w 1820 roku zapisane jako Le艣nictwo Olkuskie z tym samym obr臋bem). W zwi膮zku z tym, i偶 blisko mu by艂o do Krakowa, pozna艂 i o偶eni艂 si臋 dnia 13. grudnia 1816 roku z Helen膮 艁apniewsk膮, 鈥c贸rk膮 Obywatela z Krakowa鈥. Od 27. kwietnia 1820 roku (dow贸d P- [12]) nominowany pod N-rem 3037 z pensj膮 z艂otych polskich 480 jako stra偶nik le艣ny stra偶y Lubienia Le艣nictwa I艂偶a (w wyniku reorganizacji Las贸w G贸rniczych) niedaleko Kunowa. Nominacja na now膮 posad臋 potwierdzona jest pismem Dyrekcji G艂贸wnej G贸rniczej w Kielcach.

Dnia 23 kwietnia 1826 roku Franciszek Fornalski zostaje ponownie nominowany pod N-rem 35673/1889 do stra偶y Kaplica Las贸w Rz膮dowych Le艣nictwa I艂偶a z zamieszkaniem s艂u偶bowym w Lubieni ko艂o Kunowa. W chwili obecnej (rok 2006) jedyn膮 pozosta艂o艣ci膮 po wsi Kaplica jest najstarsza w Polsce kapliczka murowana w lesie na p贸艂noc od Karczmy Mi艂kowskiej. Dalej od 16. maja 1827 roku Franciszek Fornalski zostaje przeniesiony do stra偶y Janik Le艣nictwa I艂偶a, z pensj膮 roczn膮 Z艂p 300, i mieszkania s艂u偶bowego 鈥we Wsi Rz膮dowej鈥 Nietulisku Wielkim ko艂o Kunowa. W stra偶y tej pracowa艂 i mieszkanie zajmowa艂 a偶 do samej emerytury. Co do samego mieszkania u艂ana w Nietulisku Wielkim, mamy dwa dokumenty to potwierdzaj膮ce precyzyjnie: akta ubezpiecze艅 ogniowych z dnia 26 VII 1846 roku [14] Nietuliska Wielkiego wyst臋puj膮 dwa domy pod nazwiskiem Fornalski:

聽聽聽聽聽聽聽聽Nr ubezpieczenia 47- 鈥w艂a艣ciciel Fornalski, dom z drzewa pod gontem

聽聽聽聽聽聽聽聽Nr ubezpieczenia 90- 鈥w艂a艣ciciel Fr. Fornalski, stra偶nik le艣ny. Cha艂upa z drzewa pod s艂om膮.

Akta z pe艂nego okresu zatrudnienia Franciszka Fornalskiego nie zawieraj膮 negatywnych ocen. Przeciwnie, wnioskowany by艂 do awansu na posad臋 podle艣nego. Praca cywilna by艂ego u艂ana by艂a bardzo niebezpieczna. Uzbrojony w fuzj臋 i kordelas obje偶d偶a艂 konno lasy i niejednokrotnie spotyka艂 przest臋pc贸w. O odpowiedzialno艣ci i zagro偶eniach jego pracy mo偶e 艣wiadczy膰 informacja archiwalna o przedmiotach skonfiskowanych z艂odziejom drzewa le艣nego, tzw. fantach grabie偶nych. W 1838 roku w Urz臋dzie Le艣nym I艂偶a, kt贸remu podlega艂 Franciszek Fornalski, znajdowa艂o si臋 po艣r贸d tych偶e fant贸w 205 siekier, 1 kosa, kilof, wozy, sukmany i ko偶uchy. Zarekwirowanie takich przedmiot贸w w g艂uszy le艣nej wymaga艂o prawdziwej odwagi tym bardziej, i偶 z艂odzieje nie dzia艂ali w pojedynk臋. O ich desperacji w pe艂nieniu niebezpiecznego 鈥瀎achu鈥 艣wiadcz膮 r贸wnie偶 dokumenty m贸wi膮ce o gro偶膮cej im wysokiej karze pieni臋偶nej.

6. Emerytura

Franciszek Fornalski odszed艂 na emerytur臋 z funkcji stra偶nika le艣nego stra偶y Janik le艣nictwa I艂偶a dnia 3. listopada 1847 roku. Emerytur臋 pobiera艂 przez 16 lat a偶 do samej 艣mierci. Przy ustalaniu wysoko艣ci emerytury u艂ana licz膮c na dzie艅 1.VII 1847 r. naliczono mu, 艂膮cznie z wojskiem, 39 lat s艂u偶by, 6 miesi臋cy i 6 dni, co 鈥potr膮ciwszy Epok臋 Rewolucyjn膮 6 miesi臋cy i 5 dni, zostanie wi臋c czystej s艂u偶by 39 lat.鈥. Wida膰 zatem, i偶 za bohatersk膮 walk臋 za Ojczyzn臋 decyzj膮 carskich urz臋dnik贸w pozbawiony zosta艂 cz臋艣ci swej emerytury. Dalej w wy偶ej wspomnianym dokumencie wpisano, i偶 mia艂 przerw臋 w s艂u偶bie od 14 kwietnia 1814 do 28 kwietnia 1815 roku (w tym czasie zamieszkiwa艂 m.in. w Kozienicach). Jak ju偶 wcze艣niej wspomniano, jego pensja wynosi艂a od 23. marca 1815 r. jako stra偶nika obr臋bu Rabsztyn le艣nictwa Jaworzno: Z艂p 900; od 28 kwietnia 1815 r. przy nowej organizacji Las贸w G贸rniczych jako stra偶nika le艣nego stra偶y Lubienia w Le艣nictwie I艂偶a: Z艂p 480; a od 16.V.1827 z pensj膮 Z艂p 300.

S艂u偶ba wojskowa Franciszka Fornalskiego oraz jego nienaganna praca jako stra偶nika le艣nego sprawi艂y, i偶 cieszy艂 si臋 on du偶ym szacunkiem w艣r贸d miejscowej spo艂eczno艣ci. Przemawiaj膮cym przyk艂adem szacunku do emerytowanego u艂ana jest potraktowanie go przy rozdziale gospodarstw z zabudowaniami w nowo organizowanej wsi rz膮dowej Nietulisku Du偶ym w dniu 1.VIII.1856 r. Tylko dwie osoby: Wawrzyniec 艢migas (zas艂u偶ony so艂tys) i Franciszek Fornalski, za zgod膮 og贸艂u mieszka艅c贸w wsi zebranych celem rozdzia艂u gospodarstw, mogli wybra膰 sobie odpowiadaj膮c膮 im ziemi臋. Pozostali za艣 otrzymywali j膮 drog膮 losowania. W protokole rozdzia艂u zapisano: 鈥Na Kolonii Nr 26 przypad艂y wszystkie zabudowania znajduj膮ce si臋 w stanie dobrym Franciszka Fornalskiego. Jest to dymisjonowany exwojskowy, odznaczony dwoma krzy偶ami, by艂y stra偶nik le艣ny, dzi艣 emeryt w podesz艂ym wieku, przeciw czemu w艂o艣cianie nie wyst膮pili z 偶adn膮 opozycj膮 鈥 a wi臋c Franciszek Fornalski odbiera koloni臋 Nr 26鈥.

Do ko艅ca swego 偶ycia Franciszek mieszka艂 w Nietulisku. Wed艂ug danych z roku 1856 w gospodarstwie swym (tej偶e kolonii nr 26) maj膮cej 144 000 m虏 posiada艂 drewniany dom, stodo艂臋 i obor臋 z dwoma ko艅mi, dwiema krowami, dwoma wo艂ami i trzema sztukami trzody chlewnej. W臋偶szy bok ziemi gospodarstwa dochodzi艂 od po艂udnia prawie do kana艂u na rzece 艢wi艣linie, jego 艣rodek odleg艂y o 540 metr贸w od miejsca, gdzie kana艂 odchodzi艂 do wielkiego zbiornika- rezerwuaru wody Wielkiej Walcowni w Nietulisku Wielkim (na zach贸d od zbiornika). Przeciwleg艂y bok wzd艂u偶 granicy z Nietuliskiem Ma艂ym, wschodni, d艂u偶szy, graniczy艂 z terenem Zak艂ad贸w Fabrycznych. Gospodarstwo po艂o偶one by艂o na po艂udnie od kana艂u i na zach贸d od zbiornika. Prawdopodobnie Franciszek Fornalski mieszka艂 w nim a偶 do swej 艣mierci w roku 1863.

7. Akt zej艣cia

[15]:聽Mietelicko [Nietulisko] Du偶e. Dzia艂o si臋 w Mie艣cie Kunowie dnia trzeciego Stycznia Tysi膮c O艣mset Sze艣膰dziesi膮tego Trzeciego roku o godzinie 贸smej rano. Stawili si臋 Franciszek Pasternak i Wawrzeniec 艢migas W艂o艣cianie z Mietelicka [Nietuliska] Du偶ego po lat czterdzie艣ci mai膮cy i o艣wiadczyli, 偶e w dniu drugim Stycznia roku bie偶膮cego o godzinie dziesi膮tej rano, w Mietelicku Du偶ym umar艂 Franciszek Fornalski Emeryt lat osiemdziesi膮t mai膮cy, zostawiwszy po sobie owdowia艂膮 偶on臋 Helen臋. Po przekonaniu si臋 naocznie o zej艣ciu Fornalskiego Akt ten stanowi膮cym pisa膰 nieumiej膮cym, przeczytany przez nas i podpisany.

Ksi膮dz Antoni D膮browski Kaznodzieja Kunowski

Epitafium nagrobne- cmentarz w Kunowie:

艢.P.
FRA艃CISZEK
FORNALSKI
Wachmistrz pu艂ku
Gwardyi u艂an贸w
Ksi臋stwa Warszaw-
skiego Kawaler
order贸w Legii Ho-
norow猫j, Krzy偶a
Wojskowego Pol-
skiego, Francuzkiego
S. Heleny
w wieku lat 86 zmar艂
D. 23 grudnia
1862 r.

Fundatorami pomnika u艂ana by艂a 偶ona z synem, czego 艣ladem jest napis z ty艂u nagrobku:

Stroskana 偶ona z synem cieniom m臋偶a i ojca nagrobek ten po艣wi臋ca

Data zgonu 2.I.1863 r. z w/w aktu zej艣cia jest poprawna i podana w kalendarzu gregoria艅skim. W czasie julia艅skim data ta ma posta膰 21.XII.1862 roku, wi臋c na pomniku jest pomy艂ka o dwa dni.

Innym dowodem daty zgonu jest pismo przyznaj膮ce wdowie Helenie Fornalskiej emerytur臋 po m臋偶u. Wpisano tam t臋 dat臋 jako 21.XII.1862/2.I.1863 co, zgodnie z przyj臋t膮 konwencj膮, odpowiada aktowi zej艣cia.

8. Nagrobek

Pomnik nagrobny Franciszka Fornalskiego jest unikatowym dzie艂em sztuki i zosta艂 wpisany na list臋 zabytk贸w prawem chronionych. Wyrze藕biony zosta艂 przez znanego artyst臋-kamieniarza Antoniego K艂osi艅skiego (1840-1879)- m臋偶a najm艂odszej wnuczki u艂ana, Emilii Eleonory (ur. 1848), po synu Franciszku Kacprze. Nagrobek znajduje si臋 w najstarszej cz臋艣ci cmentarza parafialnego w Kunowie, oko艂o 20-30 metr贸w na wprost od g艂贸wnej bramy od ko艣cio艂a. Obok niego znajduj膮 si臋 inne groby rodzinne, mi臋dzy innymi jego wnuka po synu J贸zefie: J贸zefa Wac艂awa Kazimierza Fornalskiego 1847-1893 (grobowiec w kszta艂cie trumny autorstwa jego syna Edmunda ur. 1867) oraz potomnych J.W.K.: Rodziny Bojarczak贸w (po c贸rce Wincentynie Bojarczak 1869-1909) i innych.

O pomniku nagrobnym Franciszka Fornalskiego pisze mi臋dzy innymi x. Jan Wi艣niewski [16]: 鈥Na grzebalnym cmentarzu, znajduj膮cym si臋 obok ko艣cielnego, na uwag臋 zas艂uguje pomnik w kszta艂cie kolumny przybranej w kask u艂a艅ski, szabl臋 i ordery.鈥. Za艂膮czona by艂a te偶 rycina pomnika. Dalej jest zapisane: 鈥Rodzina Fornalskich w Kunowie dot膮d posiada nominacj臋 艣.p. ich dziadka Franciszka na kaprala, r臋k膮 ksi臋cia J贸zefa, ministra wojny podpisan膮.鈥. O pomniku nagrobnym u艂ana w kszta艂cie zdobionej kolumny wspominaj膮 prawie wszystkie dzie艂a dotycz膮ce Kunowa lub okolic. Np. we wspomnianym ju偶 dziele x. Bastrzykowskiego [8]: 鈥Nast臋pnie pomnik w kszta艂cie kolumny z kaskiem u艂a艅skim u g贸ry i szabl膮 na pasie z napisem (…)鈥.

Na pocz膮tku lat 90-tych XX wieku nast膮pi艂o szybkie niszczenie pomnika spowodowane wp艂ywami atmosferycznymi i nieodpowiedzialnym pomalowaniem go farb膮 olejn膮 (podobno w dobrych zamiarach). Sytuacj臋 uratowa艂o wpisanie go do rejestru zabytk贸w (dec. 35B) dnia 11.VI.2003 roku przez Wojew贸dzkiego Konserwatora Zabytk贸w (WKZ) w Kielcach i dokonanie w oparciu o nie konserwacji. Spraw臋 t臋 prowadzi艂 WKZ i m贸g艂 on skorzysta膰 ze swych 艣rodk贸w dzi臋ki spe艂nieniu warunk贸w: wpisania do rejestru, kt贸re nast膮pi艂o na wniosek Parafii, oraz poparte by艂o przez instytucj臋 rozwoju regionalnego 鈥 Towarzystwo Przyjaci贸艂 Ziemi Kunowskiej. Poza zasadnicz膮 rol膮 WKZ nale偶y podkre艣li膰 zaanga偶owanie w spraw臋 艣.p. Ksi臋dza Proboszcza Parafii 艢w. W艂adys艂awa w Kunowie dr-a Eugeniusza Or偶anowskiego oraz wielk膮 aktywno艣膰 TPZK. Zorganizowa艂o Ono bowiem dnia 1. listopada 2003 roku kwest臋 publiczn膮 na rzecz konserwacji tego pomnika nagrobnego. W zbieraniu pieni臋dzy pomaga艂a Cz艂onkom TPZK m艂odzie偶 z Zespo艂u Szk贸艂 w Kunowie. Zgromadzono w贸wczas kwot臋 750 z艂. Pieni膮dze te oraz wp艂aty indywidualne i 艣rodki WKZ umo偶liwi艂y zrealizowanie fachowej konserwacji pomnika nagrobnego Franciszka Fornalskiego na prze艂omie wrze艣nia i pa藕dziernika 2004 roku.

9. Potomni

聽聽聽聽聽聽聽聽 Franciszek Fornalski doczeka艂 si臋 dw贸ch syn贸w: starszego Franciszka Kacpra i m艂odszego J贸zefa. Ich potomkowie do dnia dzisiejszego 偶yj膮 na Ziemi Kunowskiej jak i w ca艂ej Polsce.

Franciszek Kacper Fornalski urodzi艂 si臋 w roku 1806 w mie艣cie Pilicy z jego pierwszej 偶ony- Julianny z Konarzewskich. Zmar艂 dnia 17.VII.1850 roku w Kunowie [15]. W wielkim skr贸cie mo偶na stwierdzi膰, i偶, tak jak ojciec, by艂 on wojskowym – ju偶 w wieku pi臋ciu lat (czyli 28.X.1811 roku) zosta艂 zapisany do Korpusu Kadet贸w w Kaliszu [1]. W roku 1834 w Kunowie o偶eni艂 si臋 z Mariann膮 z Czerwi艅skich- c贸rk膮 W艂adys艂awa, burmistrza kunowskiego, i Agaty ze Str膮kiewicz贸w [15]. Franciszek Kacper Fornalski by艂 tak偶e artyst膮- kamieniarzem [8]. Zwykle nie u偶ywa艂 drugiego imienia, przez co cz臋sto by艂 mylony z ojcem.

W metryce urodzenia z parafii Kun贸w jego jedynego, zmar艂ego w dzieci艅stwie, syna Kazimierza W艂adys艂awa Fornalskiego ur. w 1845 roku [15] zapisane jest, i偶 ojciec Franciszek Kacper to 鈥by艂y adjutant by艂ych Wojsk Polskich鈥. We wspomnianej ksi膮偶ce x. A. Bastrzykowskiego [8] (str. 260) wyczyta膰 mo偶na, i偶 by艂 on adjutantem Genera艂a Piotra Szembeka-聽 dotyczy to czas贸w Powstania Listopadowego: 鈥O艂tarz Matki Boskiej R贸偶a艅cowej projektowa艂 Franciszek Fornalski, kt贸ry w m艂odo艣ci po uko艅czeniu szko艂y kadet贸w w Kaliszu, s艂u偶y艂 wojskowo, by艂 adjutantem przy jenerale Szembeku w drugim pu艂ku strzelc贸w, wyszed艂 z wojska jako podchor膮偶y, po wojnie osiad艂 przy ojcu stra偶niku w lasach rz膮dowych le艣nictwa I艂偶a鈥 (b艂膮d: w rzeczywisto艣ci wyszed艂 jako podporucznik), a tak偶e inny fragment: 鈥o艂tarz 艣w. Anny projektowa艂 go i ustawi艂 r贸wnie偶 Franciszek Fornalski鈥.聽Z kolei na stronie 282. mamy: 鈥W miesi膮cu lipcu 1850 r. osadzony by艂 o艂tarz Przemienienia Pa艅skiego (…) Abrys zrobi艂 Fornalski鈥. Na nast臋pnej, 283., stronie czytamy dalej: 鈥O艂tarz Przemienienia Pa艅skiego projektowa艂 Franciszek Fornalski, kt贸ry w m艂odo艣ci uko艅czy艂 o艣mioklasow膮 szko艂臋 kadet贸w w Kaliszu, by艂 adjutantem przy generale Szembeku, dow贸dcy drugiego pu艂ku strzelc贸w i w 1831 r. wyszed艂 z wojska jako podchor膮偶y鈥. Podobnie mo偶na przeczyta膰 w 藕r贸dle [17] na ko艅cu dzia艂u 鈥Pu艂k Strzelc贸w Pieszych Jego Cesarskiej Kr贸lewskiej Mo艣ci No聽1mo鈥. Stoi tam: 鈥Fornalski Franciszek 鈥 Podofficer 鈥 Dnia 24 Stycznia 1831 r. post膮pi艂 na podporucznika do Pu艂ku 23 Piechoty Liniowej. Przyby艂 z Modlina [do W-wy] Dnia 11 Pa藕dziernika鈥. Analogicznie dalej [17] po francusku: 鈥Fornalski Francois鈥.聽Tre艣膰 jest ta sama co w dokumencie poprzednim. Ze 藕r贸de艂 tych korzysta艂 Robert Bielecki we swym 鈥濻艂owniku biograficznym oficer贸w Powstania Listopadowego鈥 [18].

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Drugim synem u艂ana Franciszka Fornalskiego i Julianny z Konarzewskich by艂 J贸zef urodzony w roku 1811 w Wielkim Ksi臋stwie Pozna艅skim [1] (lub samym mie艣cie Poznaniu, ale miejsce jego narodzin jest kwesti膮 sporn膮) a zmar艂y po 1880. J贸zef Fornalski s艂u偶y艂 tak偶e jako 偶o艂nierz w Powstaniu Listopadowym- w 23. pu艂ku piechoty. Zosta艂 powo艂any dnia 11.IV.1831 a zwolniony w 1832 [19]. Podobnie jak brat walczy艂 pod Twierdz膮 Modlin. J贸zef Fornalski to tak偶e 鈥Rachmistrz zak艂adu fabrycznego w Nietulisku Du偶ym鈥 [15]. Z aktu urodzenia jego pierwszego syna Stanis艂awa z 1835 r. znajduj膮cego si臋 w USC W膮chock [15] przeczyta膰 mo偶na: 鈥J贸zef Fornalski placowy w Starachowicach鈥, a z roku 1838: 鈥J贸zef Fornalski officyalista przy fabrykach 偶elaznych w Starachowicach鈥. J贸zef, tak偶e by艂y 鈥Hutmistrz w Starachowicach鈥 i 鈥Hutmistrz od Zak艂ad贸w G贸rniczych Fabrycznych鈥澛[15], zamieszka艂 w Nietulisku przed 1865 wraz z 偶on膮 J贸zef膮 z Braun贸w- c贸rk膮 Andrzeja, urz臋dnika finansowego, i Katarzyny z Lenartowicz贸w. Ciekawym 艣ladem pozostawionym przez m艂odszego syna u艂ana jest tablica pami膮tkowa na kolumnie w ko艣ciele kunowskim, pod rze藕b膮 Chrystusa, w p贸艂nocnej nawie bocznej: 鈥J贸zef Fornalski syn Franciszka. b. Urz臋dnik G贸rnictwa Rz膮dowego w roku 1880鈥. Wnuk J贸zefa po synu Stanis艂awie- Lucjan (1861-1921)- by艂 w艂a艣cicielem sporej ilo艣ci ziemi w Naro偶nikach niedaleko Sienna [22]. Drugim synem J贸zefa by艂 Franciszek (1840-1895), so艂tys Nietuliska. Trzecim, najm艂odszym synem, by艂 wspomniany ju偶 J贸zef Wac艂aw Kazimierz Fornalski.

聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽聽 Lucjan (1861-1921) z 偶on膮 J贸zef膮 z Rusinowicz贸w (1868-1919) doczeka艂 si臋 siedmiorga dzieci, ale tylko syn Jan (1890-1967) z 偶on膮 Waleri膮 ze Sk贸rzy艅skich (1889-1940) przekaza艂 nazwisko dalej. Z kolei synowie Jana: J贸zef (1916-1991), Stanis艂aw (1922) i Jan (1926-1998)- kolejnym pokoleniom. Ale to jest ju偶 zupe艂nie inna historia…

bibliografia ]

Literatura i 藕r贸d艂a:
1. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu, Zesp贸艂 ZDP, sygnatura 11423 (poszczeg贸lne arkusze wymienione dalej)
2. 鈥濴ista stanu s艂u偶by Franciszka Fornalskiego Stra偶nika Objazdowego Stra偶y Janik w Le艣nictwa I艂偶a鈥- Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu; Zesp贸艂 ZDP- sygnatura 11423 ark. 15v i 16
3. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu, Zesp贸艂 Radomska Dyrekcja Szkolna 鈥 specjalia, sygn. 175 I (dokumenty szkolne 2 c贸rek J贸zefa: Walentyny i Florentyny Fornalskich)
4. Tadeusz Gajl 鈥濰erby szlacheckie Polski porozbiorowej鈥 (indeks)
5. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu, Zesp贸艂 ZDP Sygn. 11423; arkusz 23 i 23v
6. Ryszard Morawski i Henryk Wielecki 鈥濿ojsko Ksi臋stwa Warszawskiego 鈥 Kawaleria鈥 (wyd. Bellona, str. 13)
7. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu; Zesp贸艂 ZDP- sygnatura 339 arkusz 87v i 88
8. x. A. Bastrzykowski 鈥濵onografia historyczna Kunowa nad Kamienn膮 i jego okolicy鈥, Krak贸w 1939
9. Stanis艂aw 艁oza 鈥濴egja Honorowa w Polsce 1803 鈥 1923鈥 (wydanie 1923)- pozycja 413
10. Zdzis艂aw P. Weso艂owski 鈥濷rder Virtuti Militari i jego kawalerowie鈥, Warszawa 鈥 Miami 1992 (strona 130)
11. Archiwum G艂贸wne Akt Dawnych w Warszawie. Zesp贸艂 akt Komisji Rz膮dowej Wojny II/16 (nr zespo艂u 193), sygnatura 69c, nr mikrofilmu 35117, arkusz 110, pozycja 116 oraz sygnatura 69d, nr mikrofilmu 35118, arkusz 14, str. 27
12. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu; Zesp贸艂 ZDP sygnatura 11423 ark. 29 i 30
13. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu; Zesp贸艂 ZDP sygnatura 11423 ark. 2 i 2v
14. Archiwum Pa艅stwowe w Sandomierzu, zesp贸艂 Akta Gminy Kun贸w, sygnatura 7
15. Akta metrykalne USC Kun贸w (XIX i XX wiek), W膮chock (1829-1848), Sienno (1860-1950), Wa艣ni贸w (1861), Tar艂贸w (1914-1991) i Ostrowiec 艢wi臋tokrzyski
16. x. Jan Wi艣niewski 鈥濪ekanat Opatowski鈥 Radom 1907 (strona 232.)
17. Archiwum G艂贸wne Akt Dawnych w Warszawie, Zesp贸艂 akt Komisji Rz膮dowej Wojny, sygnatura 478 i nr mikrofilmu 35535 (鈥濴ista Imienna Genera艂贸w, Officer贸w wy偶szych i ni偶szych tudzie偶 Urz臋dnik贸w Woyskowych Armii Polskiej b臋d膮cych w czynnej s艂u偶bie na dniu 29 Listopada 1830, kt贸rzy wykonali na nowo przysi臋g臋 wierno艣ci Nayia艣nieyszemu Cesarzowi i Kr贸lowi i dope艂nili przepisanych formalno艣ci鈥), arkusz 122; a tak偶e sygnatura 479 i nr mikrofilmu 35536, arkusz 129, str. 275
18. Robert Bielecki 鈥濻艂ownik biograficzny oficer贸w Powstania Listopadowego鈥
19. Archiwum Pa艅stwowe w Radomiu; Zesp贸艂 ZDP sygn. 624
20. A. Kryj 鈥濳un贸w nad Kamienn膮. Zarys dziej贸w鈥, Kun贸w 1993
21. Dzia艂 Informacji Naukowej Centralnej Biblioteki Wojskowej w Warszawie, sygn. 355.727/5, strona 74
22. Przekazy rodzinne

kontakt ]

Jan Marian Bojarczak, Krzysztof Wojciech Fornalski.
Autorzy s膮 w posiadaniu wielu skanow starych dokumentow (np. patentu na order Virtuti Militari dla Przodka), dawnych metryk i in., zdj臋膰 starych i zabytkowych nagrobkow, takze starych zdjec rodzinnych.聽kwf@poczta.onet.pl