rzeczpospolita

[ Pochodzenie, migracja ]

Wo艂osi (Dragowie-Sasowie) – nar贸d o pochodzeniu roma艅skim, w sk艂ad kt贸rego wchodzili te偶 Arumunowie i Alba艅czycy – wywodz膮 si臋 z p贸艂wyspu ba艂ka艅skiego. Stamt膮d rozpocz臋艂a si臋 ich stopniowa migracja na p贸艂noc. W XIII w. utworzyli kilka naddunajskich ksi臋stw, zjednoczonych przez Mirz臋 Starego. Na terenach naddunajskich pozostawali pod zwierzchnictwem tureckim. W XIX wieku ksi臋stwo wo艂oskie po艂膮czy艂o si臋 z ksi臋stwem mo艂dawskim. W XIII i WIV wieku grupy wo艂oskie podbi艂y plemiona Ulicz贸w z kt贸ry si臋 cz臋艣ciowo zasymilowali. Przez pewien czas zamieszkiwali W臋gry gdzie wykorzystywani byli jako materia艂 wojskowy. Migracja dotar艂a a偶 na ziemie polskie gdzie g艂贸wna fala m.w. w 70 latach XIV wieku (GJ) dotar艂a w rejony g贸rskie daj膮c poprzez asymilacj臋 z ludno艣ci膮 rusk膮 pocz膮tek licznym plemionom 艁emk贸w, Bojk贸w, Dolinian, Hucu艂贸w, wywieraj膮c wp艂yw w warstwie pochodzeniowej i kulturowej (np. ikony typu bu艂garskiego). Fala migracji Wo艂och贸w trwa艂a a偶 do XVI wieku przechodz膮c poprzez Ma艂opolsk臋 a偶 do Moraw. Jednak nieliczne grupy wo艂oskie na terenach polski po艂udniowej znane by艂y ju偶 w XIII a by膰 mo偶e nawet w XI wieku.

Koniec migracji W XVI wieku migracja ludno艣ci wo艂oskiej praktycznie zako艅czy艂a si臋. Sta艂o si臋 to z przyczyn膮 silnych zasad wprowadzonych przez turcj臋 na terenach mo艂dawskich, a tak偶e przez zaawansowanie proces贸w asymilacyjnych, zast臋powaniu prawa osadnictwa wo艂oskiego prawem miejscowym itp.

[ Prawo lokacyjne, s膮dy ]

Wioski lokowane by艂y na prawie wo艂oskim, odr臋bnym od prawa niemieckiego czy ruskiego. Zwi膮zane to by艂o z profilem pasterskim lepiej nadaj膮cym si臋 do lichych, g臋sto zalesionych ziem g贸rskich. Dlatego te偶 cz臋sto uzupe艂niano wie艣 rolnicz膮 Wo艂ochami lub osadzano Wo艂och贸w w opustosza艂ej wsi powsta艂ej w XIII wieku w czasie pr贸b wykorzystania tych teren贸w. Na czele wsi sta艂 knia藕 maj膮cy uprawnienia s膮downicze. Wyr贸偶nia si臋 te偶 czasem naczelnik贸w dolin (zbor贸w) i to zar贸wno na terenach polskich jak i rumu艅skich. R贸wnie偶 ci naczelnicy mieli w艂asne s膮downictwo nazywane a偶 do XIX wieku s膮dami zborowymi lub strungowymi. Umiejscowione one by艂y we wsi macierzystej czyli w watrze. Strungi odbywa艂y si臋 raz do roku w lipcu. Wtedy te偶 op艂acano podatek kr贸lewski.

[ Wyznanie ]

Wo艂osi byli na og贸艂 wyznania prawos艂awnego cho膰 w licznych dokumentach przedstawiani s膮 jako maj膮cy jak膮艣 w艂asn膮 form臋. Charakterystyczn膮 cech膮 jest upodobanie do 艣w. Dymitra. Przy lokacji wsi na og贸艂 by艂a te偶 lokalizowana cerkiew wraz z uposa偶eniem. Charakterystyczne jest jednak to 偶e cerkiew by艂a zale偶na od kniazia, kt贸ry dysponowa艂 jej dobrami i osadza艂 pop贸w. Cerkiew lokowana by艂a w centrum osady za艣 monastyr na obrze偶u wsi. Znane s膮 te偶 liczne rodziny wo艂oskie obrz膮dku greko-katolickiego w tym nawet proboszczowie.

[ Zaj臋cia ]

By艂o to plemi臋 koczowniczych, lub p贸艂-osiad艂ych pasterzy g贸rskich. Wraz z w臋dr贸wkami zanosili na tereny g贸rskie oryginalny spos贸b wypasu owiec przyj臋ty do dzi艣 przez mieszka艅c贸w Karpat (艁emk贸w, g贸rali). W miar臋 asymilacji oraz wprowadzania prawa miejscowego przechodzili oni na rolniczy tryb 偶ycia. Budowali sta艂e wsie, obejmowali urz臋dy dost臋puj膮c zaliczenia w poczet szlachty polskiej.

[ S艂u偶ebno艣膰 ]

By艂o to plemi臋 zadziorne, wykorzystywane przez W艂adc贸w do tworzenia ca艂ych oddzia艂贸w wojskowych. Mia艂o to miejsce i w Polsce od XVI w., gdzie zosta艂a stworzona s艂ynna jazda wo艂oska. Pocz膮tkowo rekrutowana tylko spo艣r贸d Wo艂och贸w p贸藕niej w艂膮cza艂a r贸wnie偶 Kozak贸w i mieszka艅c贸w Podlasia czy Mazowsza. By艂a to jazda lekka, bez powa偶nego uzbrojenia – u偶ywana by艂a do ubezpieczania g艂贸wnych si艂 oraz do zwiad贸w. W chor膮gwiach tych stosowane by艂y specjalne wytrzyma艂e konie wo艂oskie tzw. wa艂achy.

[ 呕ycie ]

W lecie przebywali wraz ze swoimi stadami k贸z i owiec w g贸rach, za艣 w zimie przenosili si臋 na tereny puszcza艅skie (np. Puszcza Sandomierska). Przenosiny te odbywa艂y si臋 na wiosn臋 i jesie艅, a w ich trakcie przechodzili przez tereny rolnicze, b臋d膮c czasem pos膮dzani o wyrz膮dzanie tamtejszej ludno艣ci szk贸d, jako 偶e byli ludem sk艂onnym do rozboju. By艂o to plemi臋 skonsolidowane w p艂aszczy藕nie rodzinnej. Zwi膮zki ma艂偶e艅skie bardzo rzadko by艂y zawi膮zywane z obcymi i na pocz膮tku jedynie w bogatych rodach.

[ J臋zyk ]

Istnieje silnie potwierdzona teza, 偶e pierwotnie ludno艣膰 wo艂oska u偶ywa艂a jednocze艣nie dw贸ch j臋zyk贸w – tj. rumu艅skiego i ruskiego. Na ziemiach polski bardzo szybko uleg艂a wp艂ywom ruskim, pozostawiaj膮c 艣lady rumu艅skie jedynie w nazwach miejscowych, lub imionach w bogatszych rodach.

[ Nobilitacja ]

Wiele rodzin wo艂oskich bra艂o udzia艂 w wojnach. By艂a to niew膮tpliwa okazja do zdobycia nobilitacji. Wida膰 to w XIV wieku na W臋grzech ale tak偶e i w Polsce. Wi臋kszo艣膰 rodzin nobilitowanych otrzymywa艂a herb Sas – od Dragowie-Sasowie. Jednak nie wszystkie i nie tylko rodziny wo艂oskie otrzymywa艂y ten herb.

[ Osady Wo艂oskie na Rusi Czerwonej i ziemi lubelskiej ]

ziemia halicka
Jab艂onica, Mikuliczyn, Berez贸w Ni偶ny, Berez贸w Wy偶ny, Uteropy, Kos贸w, Pysty艅, Stpczat贸w, Myszyn, Klucz贸w, Worbi膮偶, Spas, Kniaziodw贸r, 艁ucze, Delatyn,Pni贸w, Wo艂os贸w, Przero艣l, Chlebiczyn, 呕ukocin, Uhorniki, Targowica, Przyby艂贸w, Cucy艂贸w, Grabowiec, Chorniak贸w, Markowca, Ty艣mienica, T艂umacz, Oleszno, Knihinin, Bukowna, Milowanie, Podniewa, Uzin, Bitk贸w, Monasterczany, Starunia, Lachowice, Bohorodczany, Drohomirczany, 呕uraki, Pasieczna, Sielec, Czesibiesy, Podgrodzie, Kamie艅, Podmichalce, Przewozie, Niegowce, Serednie, Doroh贸w, Tynetniki, Stawne, Olechowiec, Buk贸w, Cze膰niki, Lipica, 呕olibory, Delij贸w, Dryszcz贸w, To艂stobaby, Wodniki, 艁any, Tumiez, Szara艅czuki, Rudniki, Wycz贸艂ki, Koro艣ciaty艅, Berezowice, Byczkowce

ziemia lwowska i powiat 偶ydaczowski
Perehi艅sko, Bolech贸w Wo艂oski, Wo艂oska Wie艣, Kozara, Czerni贸w, Po艣wirz, Tuczna, Prybe艅, Kurzany, Rozhad贸w, Pohrabce, 呕uk贸w, Pluch贸w, Kondrat贸w, Jasionowce, Parapelniki, Podlipce, Jasionowce, Podlipce, Ko艂t贸w, Ho艂uica, 艢wirz, Stulsko, Drohowy偶e, Kras贸w, Suchod贸艂, Podciemne, Siedlisko, Kuhaj贸w, So艂onka, Zubrza, Honiatycze, Sroki, Le艣niowce, Ja偶贸w, Kurniki, 艁ozina, Krech贸w, 呕orniska, Ja艣niska, Ziel贸w, Monaster, Mokroty艅, Macoszyn, Semrk贸w, B艂yszczywody

wojew贸dztwo be艂skie
Kobylnic Wo艂oska, Basznia, 艁ukawiec, 呕uk贸w, Warchrata, Brusno Stare, Prusie, Lubycza, Teniatyska, Nowe Hrebenne, Stare Hrebenne, Ulicko, Ruda, Mosty, Ruda Wo艂owska, Tarnawska, Werechanie, Niemir贸w, Zab艂ocie, Sielec Bie艅k贸w, Nieznan贸w, Czany偶, Ohlad贸w, Op艂ucko, Szczurowice

ziemia che艂mska
呕urawnica, Wola Lipska, Huszczka Wo艂oska, Olszanka, 呕d偶anne, Hnisz贸w, Stulno, 艁uk贸wek, Bere艣膰, Samarowice

ziemia lubelska
Chrzan贸w, Goraj, Branew wo艂owska, Radzi臋cin

ziemia przemyska
Bircza, Jamna, Tr贸jca, Kopysno, Bryli艅ce, Cisowa, Makowa, Nowe Sady, Sarny, Podb贸rz, Sokola, Bon贸w, Bolanowice, Dziewi臋czyce, Olszany, Humieniec, Czaple, Buniowice, Hubice, Pac艂aw, Smolnia, Starzawa, Ter艂o, Rudawka, Kro艣cienko, Strzelbice, Bilicz, Lenina, Mszaniec, 艁u偶ek G贸rny, Strzy艂ki, Ho艂owiecko, Wo艂cze, Jasienica Zamkowa, Topolnica, 艁u偶ek Dolny, 呕upanie, Wysocko Wy偶ne, Komarniki, Wysocko Ni偶ne, Ilniczek, Ilnik, Turka, Isaje, Jawora, Turze, Tuchla, Skole, Synow贸dzko Ni偶ne, Synow贸dzko Wy偶ne, Stynawa Wy偶na, Tustanowice, 呕ulin, Borys艂aw, Podhoradec, K艂odnica, Micha艂owice, Kob艂o, Wola Derewna, Derewno, Stronna, 艁ukawica, Manasterzec, Wola B艂a偶owska, Nowoszyce, czerchawa, Wola, Stupnica, Kot贸w, Urosz, Wolsza, 艁ast贸wki, Podbu偶, Jasienica Solna, Uniatycze, Do艂he, Uliczno, Solec, Horucko, Letnia, Hubice, Bolechowice, Medenice, Poczajowice, Bilcze, Delawa, Wownia

ziemia sanocka
Trzcianka, Ja艣liska, Wola S臋kowa, Odrzechowa,Blizne, Ko艅skie, H艂omcza, Witry艂贸w, 艁ubno, Hadel Szklarkie, Rudawka, 呕ohaty艅, Lipa, Leszczawa, Brze偶awa, Tyrawa Wo艂oska, Bezmichowa, Serednica, Stetkowa, Ustianowa, Olszanica, Uherce, B贸brka, Chrewt, Polana, 呕urawin, Turnawa, Wola, Tworylne, Rajskie, Smolnik, Wo艂kowyja, Solina, Mchawa, Serednie, 呕achowczewie, 艁ukowe, Wola Czaszy艅ska, Czaszy艅, Markowce, Niebieszczany, Moroch贸w, Wola Morochowska, P艂onna, Szczawne, Radaszyce

[ Niekt贸re rodziny piecz臋tuj膮c si臋 herbem Sas ]

(niekoniecznie Wo艂osi)

Baczy艅ski, Bandrowski, Baraniecki, Bejowski, Berezowski, Bere藕nicki, Biernacki, Bili艅ski, B艂a偶owski, Bojarski, Bonowicz, Bosadzki, Broniewicz,Brosznikowski, Bryli艅ski, Brze艣cia艅ski, Buchowski, Buszy艅ski, Chech艂owski, Chos艂owski, Chrustowski, Cieszkowski, Czajkowski, Czarnowski, Dani艂owicz, Daniszowski, D艂ugopolski, Dobrza艅ski, Doli艅ski, Drohomirecki, Dubanowicz, Dubrawski, Duniecki, Dwernicki, Dzieduszycki, Dziedzicki, Grabowiecki, Ho艂y艅ski, Hordy艅ski, Horodecki, Hoszowski, Huhernicki, Ilnicki, Jurkiewicz, Kaniowski, Kami艅ski, K艂odnicki, Komarnicki, Kra艣nicki, Krechowiecki, Kropiwnicki, Kruszelnicki, Lubieniecki, 艁opusza艅ski, Matkowski, Monasterski, Nehrebecki, Nowosielski, Oberty艅ski, Pas艂awski, Pawlikowski, Podhorodecki, Popiel, Rastawiecki, Roz艂ucki, Sarnowski, Sasimowski, Skulski, Soza艅ski, Struty艅ski, Stryjski, Sulatycki, 艢wistelnicki, Tarnawski, Topolnicki, Tymowski, Tyssowski, Uhrynowski, Ulnicki, Uruski, Winnicki, Wis艂ocki, Witwicki, Wo艂osiecki, Wyszy艅ski, Zawisza, 呕abi艅ski
(w艣r贸d notowanych nazwisk wyst臋powa艂y tak偶e rodziny piecz臋tuj膮ce si臋 innymi herbami)

Wykorzystane materia艂y:
Grzegorz Jawor: Osady prawa wo艂oskiego i ich mieszka艅cy na Rusi Czerwonej w p贸藕nym 艣redniowieczu
Roman Marcinek, Krzysztof 艢lusarek: Materia艂y do genealogii szlachty galicyjskiej
Encyklopedia WIEM
Internet