tatarzy

Postawa i rola szwadronu tatarskiego w pu艂ku szwole偶er贸w gwardii Napoleona

Wielka Armia licz膮ca tysi膮ce 偶o艂nierzy wielu narod贸w mia艂a tak偶e w swoim sk艂adzie szwadron z艂o偶ony z Tatar贸w. Po upadku Rzeczypospolitej wi臋kszo艣膰 ludno艣ci tatarskiej znalaz艂a si臋 w granicach imperium rosyjskiego. Wkroczenie armii napoleo艅skiej na ziemie dawnego Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego wywo艂a艂o zamieszanie w艣r贸d spo艂eczno艣ci tatarskiej. Niekt贸re rodziny tatarskie, kt贸rych cz艂onkowie s艂u偶yli w wojsku rosyjskim, nie znaj膮c intencji Francuz贸w, obawia艂y si臋 represji ze strony nowych w艂adz. Jednak cz臋艣膰 spo艂ecze艅stwa muzu艂ma艅skiego na Litwie w艂膮czy艂a si臋 w odbudow臋 niepodleg艂ego pa艅stwa polskiego. Tatarzy polsko-litewscy obok walk niepodleg艂o艣膰 Polski w ko艅cu XVIII wieku r贸wnie偶 wzi臋li udzia艂 w wojnach napoleo艅skich. Pu艂ki tatarskie Przedniej stra偶y tworzy艂y stra偶 boczn膮, by艂y odkomenderowane do zwiadu, patroli i zada艅 os艂aniaj膮cych tabory i zaopatrzenie. Wynika艂o to z pami臋ci i 偶ywych tradycji uczestniczenia w wszelkich wa偶nych akcjach zbrojnych dotycz膮cych los贸w pa艅stwa polskiego. Udzia艂 Tatar贸w w tym wysi艂ku zbrojnym zale偶a艂 od kilku czynnik贸w. Przede wszystkim od og贸lnej liczebno艣ci ludno艣ci tatarskiej, od wielko艣ci grupy zawodowych wojskowych w艣r贸d Tatar贸w, od przyj臋tych indywidualnie orientacji politycznych i po艂o偶enia prawnego i wynikaj膮cych st膮d aspiracji. Ludno艣膰 muzu艂ma艅ska w 1800 roku na dawnych ziemiach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej wynosi艂a ok. 2500 os贸b, to s艂u偶膮cych w wojsku nale偶y przyj膮膰 250 Tatar贸w[1]. Pewne trudno艣ci sprawia ustalenie rzeczywistej liczby Tatar贸w we wszystkich walcz膮cych armiach w czasie Ksi臋stwa Warszawskiego. Cz臋艣膰 zaci膮gn臋艂a si臋 po rozbiorach do armii tureckiej. Cz臋艣膰 s艂u偶y艂a w pruskiej armii w oddziale p艂k Janusza Tuhan-Baranowskiego[2], kt贸ry podczas kampanii 1806-07 walczy艂 przeciwko Napoleonowi. Z kolei w armii rosyjskiej zorganizowano dwa pu艂ki u艂a艅skie istniej膮ce od roku 1797. Wi臋kszo艣膰 ludno艣ci tatarskiej chc膮c nie chc膮c musia艂a uzna膰 w艂adze zaborcze. Dla niej to Rosjanie utworzyli w 1797 roku konny pu艂k litewsko-tatarski. Rekrutowa艂 si臋 on z 偶o艂nierzy i oficer贸w dawnych pu艂k贸w jazdy tatarskiej Stra偶y Przedniej wojsk Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Nowa formacja otrzyma艂a mundury koloru niebieskiego z czerwonym, ozdoby 偶贸艂to-bia艂e dla szeregowc贸w i z艂oto-srebne dla oficer贸w. Pu艂k sk艂ada艂 si臋 z 5 szwadron贸w licz膮cych w sumie 500 ludzi. Konny pu艂k litewsko-tatarski wzi膮艂 udzia艂 w wojnie z Francj膮. Odznaczy艂 si臋 w bitwach pod Zurychem i Kirchdorfem w Szwajcarii. Za panowania cara Aleksandra I w formacji tej znalaz艂o si臋 bardzo du偶o Polak贸w z Litwy. Wkr贸tce te偶 pu艂k straci艂 sw贸j dotychczasowy charakter. Z tego te偶 powodu dow贸dztwo rosyjskie w 1803 roku utworzy艂o z niego dwie formacje: pu艂k tatarski sk艂adaj膮cy si臋 tylko z Tatar贸w i pu艂k litewski, w kt贸rym s艂u偶yli Polacy i Litwini. W 1807 roku obie formacje zacz臋to nazywa膰 pu艂kami u艂a艅skimi. Znany Tatar litewsko-polski Aleksander U艂an uzyska艂 w armii rosyjskiej stopie艅 genera艂a. W czasie wyprawy na Moskw臋 rodziny tatarskie maj膮ce swoich krewnych w armii rosyjskiej obawia艂y si臋 represji i opuszcza艂y swoje gospodarstwa. M臋偶czy藕ni chowali si臋 przed wojskiem francuski, nie chc膮c s艂u偶y膰 za przewodnik贸w. Nale偶y zauwa偶y膰, 偶e wielu Tatar贸w s艂u偶y艂o zawodowo w armii Ksi臋stwa Warszawskiego nie tworz膮c oddzia艂贸w.

29 VI 1812 roku w Wilnie odnowiono uni臋 Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego z Koron膮. Napoleon zarz膮dzi艂 organizacj臋 Gwardii i 呕andarmerii Narodowej. Chcia艂 w mo偶liwie szybkim czasie rozbudowa膰 swoje si艂y. 5 lipca 1812 roku wydano rozkaz sformowania trzech litewskich pu艂k贸w u艂an贸w Gwardii Cesarskiej i pi臋ciu pu艂k贸w piechoty[3]. Tatar贸w rekrutowano w takich miejscowo艣ciach jak: Kleck, Lubasz贸w, Pi艅sk, Chotynice, Nie艣wie偶, Mir, Snow, Kojdan贸w skupiskach ludno艣ci tatarskiej. Mobilizacja odbywa艂a si臋 wolno ze wzgl臋du na brak ch臋ci i funduszy. 16 lipca 1812 roku gen. Micha艂 Sokolnicki zwr贸ci艂 si臋 do genera艂a gubernatora Litwy ks. Dirka van Hogendorpa z propozycj膮 utworzenia oddzielanego pu艂ku litewskiego jazdy tatarskiej. Powszechnie uwa偶a si臋, 偶e jedn膮 z przyczyn by艂a dezercja z tatarskiego pu艂ku armii rosyjskiej. Nastroje pronapoleo艅skie panowa艂y tak偶e w osadach tatarskich w powiecie bialskim i na Suwalszczy藕nie.. 12 VIII 1812 roku w Mi艅sku odby艂 si臋 przegl膮d wojsk przed kampania wojenn膮. Podczas przegl膮du przedstawiciele Tatar贸w z miejscowym imamem z艂o偶yli 偶yczenia imieninowe Napoleonowi po przez gubernatora Mi艅szczyzny gen. Miko艂aja Bronikowskiego. 2 VIII pojawi艂a si臋 w聽Gazecie Wile艅skiej聽odezwa wzywaj膮ca szlacht臋 wyznania muzu艂ma艅skiego do wst臋powania w szeregi tworz膮cego si臋 pu艂ku u艂a艅skiego[4]. 24 VIII 1812 roku gubernator Dirk van Hogendorp wydal rozporz膮dzenie o utworzeniu przy 3 pu艂ku lekkokonnym nowego pu艂ku Armii Litewskiej[5]. Formowanie pu艂ku rozpocz膮艂 kpt Samuel U艂an i kpt Abraham Korycki. Warto zaznaczy膰, ze w stworzonej formacji byli Tatarzy zamieszkuj膮cy parafi臋 w Studziance (Salomon i Samuela Bielak, rodzina Azulewicz贸w- Abraham, Maciej- podtrzymuj膮ca wojskowe tradycje rodzinne).

Ci膮gle pojawia艂y si臋 trudno艣ci z wyposa偶eniem bojowym i u艂an贸w z do艣wiadczeniem, a tak偶e brakowa艂o ochotnik贸w. W imieniu tej spo艂eczno艣ci wyst膮pi艂 by艂y pu艂kownik wojsk polskich Mustafa Achmatowicz, kt贸ry zwr贸ci艂 si臋 do Litewskiej Konfederacji Generalnej z propozycj膮 utworzenia pu艂ku tatarskiego w armii napoleo艅skiej. 23 X 1812 roku szefem pu艂ku mianowano Mustaf臋 Achmatowicza. Opublikowano po raz kolejny odezw臋 wzywaj膮c膮 do zaci膮gu. G艂osi艂a ona:聽Narodzie tatarski. Od wielu wiek贸w celowa艂e艣 m臋stwem i mi艂o艣ci膮 Ojczyzny, kt贸ra przyj臋艂a ci臋 za syna. Po艣wi臋cenie si臋 dla jej dobra by艂o zawsze tw膮 cech膮 i nie w膮tpi Ojczyzna, 偶e p贸jdziecie za przyk艂adem zacnych przodk贸w waszych. Spieszcie, szlachetni, pod Or艂y Polskie; niech hufce tatarskie dowiod膮, 偶e艣cie nieodrodni synowie wielkich ojc贸w, kt贸rzy nieraz postrach or臋偶y siali na ziemiach nieprzyjaci贸艂 Polski. Odezwa was wzywa, ufaj膮c, 偶e uczynicie zado艣膰 powinno艣ci 艣wi臋tej Odezw臋 przeczytano w gminach muzu艂ma艅skich w meczetach po pi膮tkowych mod艂ach. W sumie jesieni膮 sformowano szwadron tatarski w liczbie oko艂o 140 oficer贸w i 偶o艂nierzy[6].聽W zwi膮zku z sytuacj膮 na froncie Napoleon nalega艂 na przyspieszenie organizacji pu艂ku tatarskiego. Brakowa艂o w Wielkiej Armii lekkiej jazdy do akcji zwiadowczych i patrolowych.

Wyst臋puj膮 pewne trudno艣ci z odtworzeniem umundurowania[7]. Mundury szwadronu tatarskiego wzorowane by艂y na tych z Przedniej Stra偶y Wojsk Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Ko艂pak oficera pokrywano futrem baranim a z przodu znakowano p贸艂ksi臋偶ycem i gwiazdami. W sk艂ad wyposa偶enia wchodzi艂 turban 偶贸艂ty, szarfa, kamizelka, spodnie intensywne niebieskie. Kompania tatarska prezentowa艂a si臋 w stroju odr臋bnym, wyr贸偶niaj膮cym na p贸艂 tureckim[8].

Wobec du偶ych strat na froncie nale偶a艂o wprowadzi膰 w dzia艂aniach nowe tworz膮ce si臋 oddzia艂y. Pu艂k litewski nie by艂 jeszcze sformowany. Zamiast zamierzonego i oczekiwanego pu艂ku tatarskiego pod bro艅 postawiono szwadron tatarski[9]. Nie wzi膮艂 on jednak udzia艂u w marszu na Moskw臋. U boku armii francuskiej w Rosji walczyli Tatarzy w sk艂adach r贸偶nych oddzia艂贸w polskich i litewskich. Kl臋ski podczas przeprawy przez Berezyn臋 pod Studziank膮 spowodowa艂y ich uszczuplenie. W armii, kt贸ra dotar艂a do Wilna znajdowa艂y si臋 szwadron tatarski jako jedyna pe艂nosprawna bojowa jednostka jazdy[10]. Toczy艂 walki przy Ostrej Bramie 10 XII 1812 roku i na trakcie do Kowna os艂aniaj膮c rozbite oddzia艂y. To tutaj wielu zgin臋艂o b膮d藕 ponios艂o rany. Szacuje si臋, i偶 poleg艂o 10 oficer贸w i 80 podoficer贸w. W jednej z szar偶 zgin膮艂 dow贸dca i organizator oddzia艂u mjr Mustafa Achmatowicz. Komend臋 nad pozosta艂ymi 偶o艂nierzami szwadronu obj膮艂 kpt Samuel U艂an[11]. Kompania Tatar贸w litewskich powsta艂a z resztek rozbitego szwadronu jazdy tatarskiej bij膮cego si臋 pod Grodnem i Wilnem, gdzie zgin膮艂 rotmistrz Azulewicz, 9 oficer贸w i 8 szeregowych[12].

Mariusz 艁ukasiewicz wspomina, 偶e 50-osobowy oddzia艂 Tatar贸w dotar艂 do Warszawy 28 XII 1812 roku[13]. W szeregach szwadronu tatarskiego pozosta艂o dw贸ch oficer贸w i czterdziestu sze艣ciu 偶o艂nierzy pod dow贸dztwem kpt Samuela U艂ana. Wycofawszy si臋 do Poznania zostali w艂膮czeni do 3 Pu艂ku Litewskiego Szwole偶er贸w Gwardii, a w kilka tygodni p贸藕niej przeniesiono go do Friedburga, gdzie otrzyma艂 kwatery. Tatar贸w ulokowano w pobliskiej miejscowo艣ci Schwalheime. Z obozu je艅c贸w rosyjskich w Magdeburgu pr贸bowano bezskutecznie zwerbowa膰 ch臋tnych. Niekompletny szwadron tatarki przy艂膮czono do Pierwszego Pu艂ku Szwole偶er贸w Gwardii jako 15 kompani臋. Wiosn膮 1813 roku kpt Samuel U艂an poszukuj膮c ch臋tnych w Metzu dowiedzia艂 si臋, i偶 w kilku pu艂kach piechoty francuskiej s艂u偶y wielu litewskich muzu艂man贸w. Wkr贸tce te偶 zacz膮艂 czyni膰 starania o przeniesienie ich do szwadronu tatarskiego. Nie uzyskawszy zgody ministra wojny ksi臋cia de Feltrc, wr贸ci艂 do Friedburga prowadz膮c jedynie 24 ochotnik贸w. Og贸lnie stan jazdy tatarskiej liczy艂 latem 1813 roku 3 oficer贸w i 50 偶o艂nierzy, a w miesi膮c p贸藕niej 61 偶o艂nierzy[14]. W sk艂adzie kompanii tatarskiej znajdowa艂 si臋 imam porucznik Asan Aley sprawuj膮cy dow贸dztwo pod nieobecno艣膰 Samuela U艂ana. Wykorzystuj膮c nieobecno艣膰 S. U艂ana, wy艂amali si臋 spod w艂adzy tymczasowych zwierzchnik贸w. Niepokoili mieszka艅c贸w Schwalheime r贸偶nymi ekscesami. Praktycznie bior膮c s艂uchali jedynie swego imama.W 1813 roku szwadron tatarski rotmistrza U艂ana bra艂 udzia艂 we wszystkich bitwach i potyczkach stoczonych przez pu艂k szwole偶er贸w gwardii w czasie odwrotu armii napoleo艅skiej. Bi艂 si臋 pod Lutzen, Budziszynem 5 maja i Reichenbachem 22 V. W ko艅cu sierpnia 1813 roku odznaczy艂 si臋 w bitwie pod Dreznem, pod Peterswaldem 16 sierpnia przyczyni艂 si臋 do rozbicia pu艂ku huzar贸w pruskich. Z kolei pod Lipskiem Tatarzy wykazali si臋 m臋stwem w walce z austriackimi kirasjerami. W czasie odwrotu spod Lipska szwadron rotmistrza Samuela U艂ana razem z pu艂kiem szwole偶er贸w os艂ania艂 francusk膮 Kwater臋 G艂贸wn膮. Szcz膮tkowy oddzia艂 pod koniec 1813 roku przemianowano na tzw. oddzia艂 kozak贸w francuskich.

W lutym 1814 roku walczyli pod Brenne, La Rothiere, Champaubeit, Montmirai, Monterean, Roncour. Dnia 5 marca szwole偶erowie gwardii w bitwie pod Boran Bac roznie艣li na szablach jazd臋 rosyjsk膮 dowodzon膮 przez ksi臋cia Jurija Gagarina. W tym samym miesi膮cu dzielnie bili si臋 pod Caron. Rhcims, Arcis-sur-Aube, Vitii, Bourgct i Pary偶em. Nale偶y doda膰, 偶e Samuel U艂an-Murza otrzyma艂 w 1814 Legi臋 Honorow膮 za zas艂ugi. Z szwadronu pozosta艂o jedynie 15 Tatar贸w polsko-litewskich. Po kl臋sce Napoleona szwadron tatarski, a raczej jego pozosta艂 cz臋艣膰 razem z ca艂ym pu艂kiem szwole偶er贸w wr贸ci艂 do Polski.

Uwa偶am, 偶e niewielki szwadron Tatar贸w wykaza艂 si臋 podczas powierzanych mu zada艅 szczeg贸lnie odgrywaj膮c rol臋 w akcjach patrolowych i zwiadowczych. Tatarzy po raz kolejny udowodnili, 偶e czuj膮 si臋 Polakami i wspomagaj膮 ojczyzn臋 w potrzebie, a wielu przecie偶 odda艂o 偶ycie za przybran膮 ojczyzn臋.

 


[1]聽J. Tyszkiewicz,聽Z historii Tatar贸w polskich 1794-1944, Pu艂tusk 1998, s. 46.

[2]聽呕ywot tego egzotycznego pu艂ku by艂 bardzo kr贸tki. Na jesieni 1799 roku na skutek reorganizacji armii pu艂k tatarski przekszta艂cono w batalion, w kt贸rym jedynie jeden z pi臋ciu szwadron贸w sk艂ada艂 si臋 z Tatar贸w.

[3]聽J. Tyszkiewicz,聽Z historii聽…, s. 48.

[4]聽J. Tyszkiewicz powo艂uje si臋 na聽Gazet臋 Korespondenta,聽Wilno 2 VIII 1812, s. 1057.

[5]聽 H. Kernchnawe,聽Wspomnienie o pu艂ku szwole偶er贸w gwardii Napoleona, Lw贸w,聽1909.

s. 26. Zob. tak偶e T. Korzon,聽Dzieje wojen i wojskowo艣ci w Polsce聽t. III, Krak贸w 1912, s. 335.

[6]聽 S. Dziadulewicz,聽Herbarz rodzin tatarskich w Polsce,聽Wilno 1929, s. XXIV-XXV.

[7]聽卢r贸d艂a s膮 bardzo nieliczne i niezbyt dok艂adne. A. Rembowski,聽卢r贸d艂a do historii Pu艂ku Polskiego Lekkokonnego Gwardii Napoleona I,聽Warszawa 1899,s. 742.

[8]聽Ten偶e…,s. 302. J. Za艂uski,聽Wspomnienia, Krak贸w 1976 s. 271.

[9]聽 Zob. M. Kukiel,聽Wojna 1812聽t. II, s. 129, s. 451.

[10]聽S. Dziadulewicz,聽Herbarz…, s. 350.

[11]聽 Ibidem…, s. 350.

[12]聽A. Zi贸艂kowski, Pierwszy Pu艂k Szwole偶er贸w Gwardii Cesarskiej 1807-1815, Pruszk贸w 1996.s. 99.

[13]聽M. 艁ukasiewicz, Armia ksi臋cia J贸zefa 1813, Warszawa 1986, s. 49.

[14]聽 R. Bielecki,聽Wielka Armia, Warszawa 1995 s. 126.