tatarzy

Praca na temat „Tatarzy na Podlasiu” sk艂ada si臋 z dw贸ch cz臋艣ci.

W cz臋艣ci pierwszej na podstawie opracowa艅 i 藕r贸de艂 historycznych scharakteryzuj臋 histori臋 osadnictwa tatarskiego na Podlasiu od czas贸w najdawniejszych do czas贸w wsp贸艂czesnych wed艂ug nast臋puj膮cego planu: – Historia Tatar贸w na Podlasiu XVII – XVIII w – Historia Tatar贸w na Podlasiu XIX i XX w.

Nast臋pnie opisz臋 histori臋 i obecny stan zachowanych do dzi艣 dw贸ch cmentarzy tatarskich w Zastawku i Studziance, oraz opisz臋 wiar臋 Tatar贸w wed艂ug zagadnie艅: – Charakterystyka Tatar贸w – Wiara, obrz臋dy, obyczaje. – Mizary tatarskie w Zastawku i Studziance.

W cz臋艣ci drugiej opisz臋 moje w艂asne spostrze偶enia odno艣nie stanu obecnego najwi臋kszej z dawnych wsi tatarskich na Podlasiu – Studzianki. Przedstawi臋 r贸wnie偶 rozmowy z mieszka艅cami wsi oraz wywiad z ostatni膮 偶yj膮c膮 tatark膮 na Podlasiu Pani膮 Helen膮 Bandzarewicz.

Moje badania maj膮 s艂u偶y膰 przede wszystkim przedstawieniu czytelnikowi ma艂o znanej, dawno ju偶 zapomnianej kultury tatarskiej,. Tylko garstka os贸b w moim rodzinnym Terespolu zna histori臋 Tatar贸w, s膮 to ludzie zwykle starsi. Natomiast w艣r贸d moich r贸wie艣nik贸w niewielu ma wiedz臋 na temat relikt贸w tatarskiej kultury. Podlasie od wiek贸w by艂o regionem splatania si臋 wielu kultur i narodowo艣ci. Mieszkali tu Polacy, Rosjanie, Niemcy, 呕ydzi, Tatarzy a nawet Holendrzy. Na kultur臋 tych narodowo艣ci mia艂a wp艂yw religia. Ludzie mieszkaj膮cy tu kiedy艣 wyznawali wi臋c: katolicyzm, prawos艂awie, islam, cz臋艣膰 by艂a unitami, protestantami, judaistami. Z powodu zupe艂nej odmienno艣ci kulturowej Mahometanie – mimo, 偶e tak bardzo w ostatnich czasach spolonizowani, wydali mi si臋 interesuj膮cym tematem do napisania tej pracy. Dzi臋kuj臋 wszystkim 偶yczliwym osobom, kt贸re przyczyni艂y si臋 do napisania mojej pracy.


Cz臋艣膰 1.

1.Historia Tatar贸w na Podlasiu XVII – XVIII w

Tatarzy bialscy byli cz臋艣ci膮 Tatar贸w litewskich. Geneza osadnictwa tatarskiego wi膮偶e si臋 ze zdrad膮 cz臋艣ci Tatar贸w (zwanych Lipkami)w 1672r. Oko艂o 2 ty艣 Lipk贸w zdradzi艂o Rzeczypospolit膮 i stan臋艂o po stronie Turk贸w. Zapewne istnia艂o pewne poczucie 艂膮czno艣ci narodowej Lipk贸w z ca艂ym 艣wiatem islamu. Chor膮gwiom tatarskim na czas nie wyp艂acano 偶o艂du, traktowano ich o wiele gorzej ni偶 towarzyszy w chor膮gwiach nietatarskich. Nie zawsze mogli te偶 swobodnie wyznawa膰 swoj膮 wiar臋. Zadecydowa艂o to o zdradzie. Na czele zdrajc贸w stan膮艂 Aleksander Murza Kryczy艅ski, kt贸rego sam su艂tan mianowa艂 w 1673r. na beja fortecy Bar. Tatarzy s艂u偶yli Turkom za przewodnik贸w, pobratymcy, ci kt贸rzy zostali po stronie polskiej dostarczali im wiadomo艣ci. Najcz臋艣ciej jednak wpadali w granice kraju, rabowali, ile si臋 da艂o i uchodzili z 艂upami. 1 Wsp贸艂czesny wydarzeniom zanotowa艂: „…Tatarowie wypad艂szy po dwa razy, ci osobliwie, co przedtem w polskim wojsku s艂u偶yli, a potem z Kryczy艅skim do Turczyna si臋 przedarli, wielkie czynili po Wo艂yniu, Polesiu i Rusi inkursje” 2. Ze strony polskiej ju偶 od 1673r. czyniono kroki w celu przyci膮gni臋cia na powr贸t Tatar贸w, poniewa偶 czynili wiele strat, stanowili te偶 spor膮 si艂臋 militarn膮. Stosunki panuj膮ce w艣r贸d Tatar贸w sprzyja艂y nawi膮zaniu rozm贸w, zapewne te偶 z niech臋ci do Aleksandra Kryczy艅skiego grupa wybitniejszych emigrant贸w nawi膮za艂a potajemne rokowania z Janem III Sobieskim za po艣rednictwem rotmistrza Marcina Bogusza. W lipcu 1673r. Tatarzy przedstawili na pi艣mie warunki swego powrotu do Polski i dor臋czyli Boguszowi. W dziesi臋ciopunktowym memoriale domagali si臋 darowania im zdrady, wolno艣ci wiary, prawa stawiania meczet贸w, r贸wnych praw ze szlacht膮, ziemi w dziedziczne w艂adanie i przywr贸cenia utraconych maj膮tk贸w na Litwie, wydawania list贸w na zaci膮gi i gwarancji kr贸la, hetman贸w oraz 12 senator贸w, 偶e sejm zatwierdzi dawne prawa, a zdrada p贸jdzie w niepami臋膰. Warunki te podpisali: rtm. Samuel Korycki, Samuel Krzeczowski, D偶afar Morawski oraz Samuel Murza, Adam Murawski, por. Aleksandrowicz i Lechtezar Szab艂owski – wszyscy rodem z Litwy. Sprawa Lipk贸w musia艂a by膰 pilna, skoro w tym偶e 1673r. sejm potwierdzi艂 wszystkie dawne prawa i przywileje Tatar贸w w Rzeczypospolitej oraz uwolni艂 na zawsze odprawiaj膮cych s艂u偶b臋 wojskow膮 od pog艂贸wnego i innych 艣wiadcze艅. 3 Po 艣mierci Kryczy艅skiego w 1673r. i po uchwa艂ach sejmowych Tatarzy przebywaj膮cy w Turcji zacz臋li wraca膰 na stron臋 polsk膮. Gdy 18 listopada 1674r. Sobieski wzi膮艂 szturmem Bar, za艂oga z艂o偶ona z Lipk贸w podda艂a si臋 bez wi臋kszych walk, a jako zak艂adnik贸w ofiarowa艂a swoje 偶ony i dzieci. Sobieski przyj膮艂 tych Tatar贸w na s艂u偶b臋 .4 Fala osadnictwa tatarskiego na Podlasiu rozpocz臋艂a si臋 w 1697 roku. Jan III Sobieski nada艂 w ekonomii grodzie艅skiej pu艂kownikowi Samuelowi Morzy Krzeczowskiemu i jego 偶o艂nierzom wsie Kruszyniany, 艁u偶any i Bia艂ohorce (dzi艣 Bia艂og贸rze). Przywilejem kr贸lewskim z 12 marca 1679r. „…te偶 w艂贸ki i w艂o艣ci wieczy艣cie onym偶e i sukcesorom nadawszy i darowawszy, na onych budowa膰 si臋, osadza膰 i przedawa膰, zastawia膰 i pod艂ug woli i upodobania swego dysponowa膰, z obligiem tylko us艂ugi wojennej wiecznymi czasy…” Tatarzy z oddzia艂贸w rtm Bogdana Kie艅skiego, Gazy Sieleckiego i Olejowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahla i Malowicze G贸rne. Rotmistrz Samuel Murza Korycki obj膮艂 w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Rotmistrz Daniel Szab艂owski z kompani膮 osiad艂 tak偶e w Ma艂aszewiczach, za艣 rtm Romanowski w Studziance, wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim ekonomii brzeskiej. Osadnictwo Tatar贸w kontynuowali kr贸lowie sascy. 5 Pod koniec XVIII wieku Tatarzy posiadali ziemi臋 w nast臋puj膮cych wsiach: Ko艣cieniewicze i W贸lka Ko艣cieniewicka – J贸zef Bielak, Lebiedziew – Abraham Korycki i prawdopodobnie Aleksander J贸zefowicz, Kobylany – Korycki, Ma艂aszewicze Wielkie – Aleksander i Jan J贸zefowicze, Ma艂膮szewicze Ma艂e – Abraham Korycki, Micha艂ki – Korycki, Ortel – Aleksander Montusz, Kryczy艅ski, Jakub Azulewicz, J贸zef Bielak, Po艂oski – J贸zef Bielak i Czymbaj, Studzianka – Jakub Azulewicz, J贸zef Bielak, Kryczy艅ski, Koszo艂y i Trojan贸w – J贸zef Bielak, Zaluty艅 – Dawid J贸zefowicz..6 Poza tymi dobrami Tatarzy posiadali cz臋sto ziemi臋 na terenie zabu偶a艅skiej cz臋艣ci ekonomii brzesko – kobry艅skiej. Z tego kr贸tkiego, z powodu sk膮po艣ci 藕r贸de艂 bardzo niepe艂nego wykazu wida膰 wyra藕nie wielkie r贸偶nice w po艂o偶eniu ekonomicznym poszczeg贸lnych rodzin. Mo偶na zauwa偶y膰, 偶e genera艂 J贸zef Bielak zdo艂a艂 skupi膰 w swoim r臋ku rozleg艂e dobra i nic dziwnego, 偶e budzi艂o to niepok贸j litewskiego podskarbiego nadwornego Antoniego Tyzenhauza, gdy偶 Tatarzy posiadali wsie „wszystko wielki, a niekt贸rzy po kilka” . Koniec XVIII wieku jest niew膮tpliwie okresem, w kt贸rym w okolicach Bia艂ej znajdowa艂o si臋 najwi臋cej d贸br tatarskich. Z tego te偶 czasu zachowa艂 si臋 jeden charakterystyczny szczeg贸艂 dotycz膮cy gen Bielaka. By艂 on najbogatszym cz艂owiekiem w spo艂eczno艣ci tatarskiej pod Bia艂膮 i na dodatek cz艂owiekiem nowym (przyby艂 w 1763r.), co budzi艂o pewne zawi艣ci. W 1774r. rtm Gazej Korycki zaprosi艂 go „listem przyjaznym na akt sw贸j weselny do Studzianki”. Na trzeci dzie艅 po 艣lubie Korycki wsp贸lnie z Czymbajewiczami i ca艂膮 swoj膮 famili膮 z dobytymi pa艂aszami go艣cia swego zaatakowa艂 i „s艂owy uszczypliwemi l偶膮c i w ostatnim skrzywdzeniu dyfamuj膮c zar膮ba膰, na zdrowiu i 偶yciu pokona膰 usi艂owa艂”. Ledwie z 偶yciem uszed艂 Bielak, a Korycki lat jeszcze kilka odgra偶a艂 si臋 i na „honor nastawa艂” zarzucaj膮c mu nieszlacheckie pochodzenie. W ko艅cu Bielak zaskar偶y艂 Koryckiego do s膮du ziemskiego w Nowogr贸dku, szlachta tatarska wyda艂a 艣wiadectwa dobrego urodzenia i s膮d dekretem z 3 lutego 1778r. orzek艂 s艂uszno艣膰 po jego stronie, za艣 Koryckiego skaza艂 na 6 niedziel wie偶y i 5000 z艂 tytu艂em odszkodowania.7 Tatarzy brali udzia艂 w konfederacji barskiej po stronie konfederat贸w, a pierwsz膮 jednostk膮, kt贸ra si臋 do nich przy艂膮czy艂a by艂 IV pu艂k Stra偶y Przedniej dowodzony przez Bielaka. Pu艂k, w kt贸rego szeregach walczyli Tatarzy z Podlasia, odznaczy艂 si臋 w bitwach: pod S艂onimem w lipcu 1769r., pod Jakimowiczami i Mo艂oczadzi膮 w kilka dni p贸藕niej, pod Chomskiej i Sto艂owiczami w 1771r. W tym samym czasie Jakub Azulewicz, rodem ze Studzianki, wys艂any zosta艂 do Islam – Gireja, chana krymskiego, aby przy nim prowadzi艂 interesy konfederacji i o wszystkim donosi艂. Tatarzy odznaczyli si臋 zn贸w w wojnie polsko – rosyjskiej 1792r. Bielak dowodzi艂 korpusem z艂o偶onym z I, III, IV pu艂ku Stra偶y Przedniej i brygady Kawalerii Narodowej Sulistrowskiego. Wobec du偶ej przewagi nieprzyjaciela i nieudolno艣ci naczelnego dow贸dztwa na nic si臋 zda艂a odwaga i waleczno艣膰 Tatar贸w i ich dow贸dcy. Dnia 7 maja 1792r. sejm uchwali艂 powo艂anie dw贸ch nowych pu艂k贸w tatarskich po 500 偶o艂nierzy. Jeden z nich pod dow贸dztwem Mustafy U艂ana zosta艂 rozwi膮zany przez Targowic臋 w pa藕dzierniku 1792r. i nie wzi膮艂 wi臋kszego udzia艂u w walkach. Zar贸wno Bielak, jak i Azulewicz jako jedni z pierwszych zg艂osili akces do powstania 1794r. Gen Bielak zmar艂 mi臋dzy 11 a 24 czerwca 1794r.. Dnia 11 sierpnia w szar偶y na Rosjan poleg艂 p艂k Azulewicz. Jego pu艂k walczy艂 do ko艅ca, m.in. na Pradze. Nadszed艂 kres niepodleg艂ej Rzeczypospolitej. Tatarzy oczywi艣cie nie mogli przewa偶y膰 szali zwyci臋stwa, zawsze jednak stawali w pierwszym szeregu walcz膮cych i bili si臋 do ko艅ca.8

2. Historia Tatar贸w na Podlasiu XIX i XX w.

Po III rozbiorze Bia艂a znalaz艂a si臋 pod zaborem austriackim, kt贸re przeci膮gn臋艂o si臋 do ko艅ca 1809r. W prawach i swobodach tatarskich nie zasz艂y 偶adne wi臋ksze zmiany. U偶ywali praw cywilnych i obywatelskich jak inni, nadal nie uczestniczyli w 偶yciu politycznym. Prawdopodobnie musieli legitymowa膰 si臋 ze szlachectwa w Heroldii Galicji Zachodniej. Za czas贸w Ksi臋stwa Warszawskiego byli r贸wnie偶 pe艂noprawnymi obywatelami. Wprawdzie po kilku latach w konstytucji Kr贸lestwa Polskiego przyznano prawa polityczne tylko chrze艣cijanom r贸偶nych wyzna艅, jednak Tatarzy u偶ywaj膮cy praw na r贸wni z innymi z czas贸w Ksi臋stwa, statutem z 19 listopada (1 grudnia) 1815r. faktycznie zostali zr贸wnani z obywatelami Kr贸lestwa. Odt膮d mimo uprzywilejowanego po艂o偶enia chrze艣cijan w Kr贸lestwie, u偶ywali tych samych praw cywilnych z ma艂ymi tylko ograniczeniami. Mogli swobodnie posiada膰 i nabywa膰 dobra ziemskie, mogli piastowa膰 urz臋dy opr贸cz tych, gdzie podzielona by艂a w艂adza z rz膮dem wykonywania pod powag膮 wiary chrze艣cija艅skiej. Nie wolno im by艂o wed艂ug Kodeksu Cywilnego Kr贸lestwa z 1825r. zawiera膰 ma艂偶e艅stw z chrze艣cijanami, za艣 ustawa z 1836r. nie dopuszcza艂a wielo偶e艅stwa. Tatarzy zamieszkali w Rzeczypospolitej od wiek贸w ju偶 zachowywali jedno偶e艅stwo. Zupe艂ne r贸wnouprawnienie Tatar贸w podkre艣lili obywatele powiatu bialskiego, wybieraj膮c, w 1818r pos艂em na Sejm Kr贸lestwa Jakuba Taraka Murz臋 Buczackiego, nast臋pnie wybrano go na urz膮d s臋dziego pokoju powiatu bialskiego, kt贸ry to urz膮d sprawowa艂 blisko 20 lat. Kolejnym Tatarem sprawuj膮cym urz膮d s臋dziego pokoju powiatu bialskiego by艂 Maciej Okmi艅ski imam studzia艅ski, by艂 obro艅c膮 spraw rozwodowych i trybunale podlaskim.9 Nie zabrak艂o Tatar贸w bialskich w 偶adnym zrywie niepodleg艂o艣ciowym w XIX w. Wydarzenia roku 1830 zasta艂y Tatar贸w s艂u偶膮cych w r贸偶nych oddzia艂ach jazdy. By艂o ich 31 w wojsku Kr贸lestwa. Kilku Tatar贸w poleg艂o m.in. Salomon Bielak odznaczony w czasach Ksi臋stwa. Za udzia艂 w powstaniu spad艂y na Tatar贸w represje. Kilku musia艂o emigrowa膰. Osman Bielak ur. w Koszo艂ach w czasie powstania podoficer korpusu in偶ynierii baonu saper贸w musia艂 emigrowa膰 do Francji, gdzie by艂 cz艂onkiem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Po 1831r., gdy polskie formacje wojskowe rozwi膮zano, Tatarzy zaczynaj膮 s艂u偶y膰 w wojsku Cesarstwa Rosyjskiego, pocz膮tkowo niewielu, p贸藕niej coraz liczniej. W tragicznym powstaniu styczniowym Tatarzy tak偶e mieli sw贸j udzia艂. Niew膮tpliwie ich stosunek nie m贸g艂 by膰 wrogi, gdy偶 powsta艅cy nie zabijali Tatar贸w ani nie niszczyli ich dom贸w, ci z kolei nie wydawali powsta艅c贸w a niekt贸rzy pomagali aktywnie Polakom, b膮d藕 uczestniczyli w walkach. Po powstaniu Tatar贸w dotkn臋艂y represje. Pozbawiono ich prawa nabywania maj膮tk贸w, na艂o偶ono kontrybucj臋, kazano p艂aci膰 na odbudow臋 cerkwi. Wielu z Tatar贸w zes艂ano na Syberi臋. Godna podziwu i zarazem tragiczna jest historia Amurata Azulewicza ze Studzianki, kt贸ry z Syberii wr贸ci艂 pieszo dopiero po 15 latach. Sw贸j powr贸t t艂umaczy艂 przywi膮zaniem, mi艂o艣ci膮 i t臋sknot膮 za rodzinnymi stronami. Tylko Tatar贸w – oficer贸w wojsk carskich zwolniono od tych ci臋偶ar贸w. W ostatnich latach XIX w. dzia艂a艂 Stefan Bielak syn Macieja ur. w Ko艣cieniewiczach w 1868r., nale偶膮cy do PPS. Zajmowa艂 si臋 kolporta偶em nielegalnej prasy (m.in. „Robotnika”, „Przed艣witu”), wsp贸艂pracowa艂 z J贸zefem Pi艂sudskim, by艂 jednym z g艂贸wnych dzia艂aczy partii. W 1897r. Rosjanie przenie艣li go jako s臋dziego w g艂膮b Rosji. 10 Pierwsza po艂owa XIX wieku to ju偶 ostatnie lata 艣wietno艣ci osadnictwa. W 1860r. w okolicach Bia艂ej mieszka艂o 264 muzu艂man贸w. Wed艂ug danych parafii katolickich ich rozmieszczenie przedstawia艂o si臋 nast臋puj膮co: Bia艂a – 45, Kode艅 – 2, Studzianka – 160, Piszczac – 25, Pratulin – 14, Terespol – 18. (s膮 to nazwy parafii katolickich w obr臋bie kt贸rych le偶a艂y osady tatarskie). Dla por贸wnania w 1889r w Studziance mieszka艂o ju偶 tylko 86 muzu艂man贸w!.11 W II po艂owie XIX wieku wiele w艂o艣ci znikn臋艂o zupe艂nie a ludno艣膰 zmniejszy艂a si臋 do kilkudziesi臋ciu os贸b. Prze艂om wiek贸w to ju偶 ostatnie przeb艂yski 艣wietno艣ci Tatar贸w bialskich. W 1888r. posiadaj膮 oni tylko trzy maj膮tki powy偶ej 150 m贸rg: w Ma艂aszewiczach Ma艂ych p艂k Matwiej Iljasewicz, w Ortelu Maciej Lisowski i w Studziance Stefan Korycki. Nadal czynny by艂 meczet a jego imam Matwiej Bajrulewicz odprawia艂 nabo偶e艅stwa. W 1915r. Rosjanie wycofuj膮c si臋 spalili meczet. Ci mieszka艅cy, kt贸rzy nie poukrywali si臋 po lasach, zostali wywiezieni w g艂膮b Rosji. Po zako艅czeniu wojny do Studzianki i innych wiosek zacz臋li wraca膰 przymusowi uciekinierzy, cz臋艣膰 jednak nie powr贸ci艂a. Pierwszy powszechny spis ludno艣ci z 30 wrze艣nie 1921r. zanotowa艂 w bialskim 11 muzu艂man贸w: 1 w Bia艂ej, 1 w Ma艂aszewiczach Ma艂ych, 2 w Malowej G贸rze, 6 w Studziance, 1 w 艁omazach. Z tych 11 os贸b 5 mia艂o powy偶ej 60 lat.12 Zwiedzaj膮cy Studziank臋 w 1922r. Wac艂aw 艢wi膮tkowski zapisa艂: „…jedyna przedstawicielka mahometanizmu pani Bogdanowiczowa, w艂a艣cicielka 36 morgowego za艣cianka. Chyba ostatnia. Dzieci za 偶ycia zmieniaj膮 wyznanie – najstarsza c贸rka wysz艂a za katolika. Zna膰 mongolskie pochodzenie, w艂osy i sko艣ne nieco oczy ciemne, wargi grube, cera oliwkowo 偶贸艂ta. Wyczuwam wielki tragizm duszy. W czasie ewakuacji straci艂a m臋偶a. Meczet spalony, cmentarz profanuj膮 nowi nabywcy za艣ciank贸w, przerabiaj膮c p艂yty piaskowe na ose艂ki do kos” 13 Jedn膮 z ostatnich znanych rodzin tatarskich przed II wojn膮 by艂a rodzina Bajrulewicz贸w. Maciej Bajrulewicz by艂 ostatnim mu艂艂膮 Studzianki. Jego brat Romuald by艂 s艂ynnym w okolicy uzdrowicielem. Po drugiej wojnie 艣wiatowej z dawnej rodziny Bajrulewicz贸w pozosta艂y w Studziance Anna Remesz i Helena Bandzarewicz. Pani Anna Remesz zmar艂a kilkadziesi膮t lat temu. Obecnie zosta艂a jedynie 82 letnia Helena Bandzarewicz – ostatnia Tatarka na Podlasiu.14

3.Charakterystyka Tatar贸w

Tatar贸w nazywamy cz臋sto szlacht膮 tatarsk膮, gdy偶 wielu z mieszka艅c贸w „tatarskich maj膮tk贸w” udokumentowa艂o w XIX w. swoje prawa do tego tytu艂u oraz prawo do legitymowania si臋 herbem szlacheckim (Azulewiczowie, Buczaccy, Koryccy, Bielakowie, U艂艂anowie). 15 Do po艂owy XVI w. Tatarzy zachowywali nazwiska o osobliwym, tatarskim charakterze np.: Aisa, Turas, potem przyjmuj膮c nazwiska patronomiczne np. Azulewicz (Aziul znaczy po arabsku sprawiedliwy), Bajrulewicz (przodkiem by艂 Bajru艂a), Czymbajewicz (Czyn – baj po turecku oznacza prawdziwy), Talkowski (Talk po arabsku wolny). Od ko艅ca XVI w. obserwujemy tendencj臋 do tworzenia nazwisk na mod艂臋 szlachty polskiej b膮d藕 to od nazwy miejscowo艣ci, b膮d藕 przez o偶enek. Wiele rodzin tatarskich nazwiska wzi臋艂o od nazwy d贸br np.: Koryccy od wsi Korytka, Kie艅scy od Kieni, czy Okmi艅scy od Okmi艅szczyzny.16 Tatarzy byli doskona艂ymi je藕d藕cami i 偶o艂nierzami. Lekkie chor膮gwie tatarskie dzi臋ki swej szybko艣ci i zwinno艣ci nadawa艂y si臋 doskonale do zada艅 typu zwiadowczego, dalekich zagon贸w i b艂yskawicznych podjazd贸w. W s艂u偶bie Rzeczypospolitej wiele Tatarzy stracili z dziko艣ci i wytrwa艂o艣ci w marszu, za to nauczyli si臋 walczy膰 w regularnym szyku i pos艂ugiwa膰 lepsz膮 broni膮, nic nie trac膮c ze swej waleczno艣ci co powodowa艂o, 偶e w艂adcy Polski ch臋tnie korzystali z ich us艂ug wojskowych. 17 W I po艂owie XVIII w. Tatarzy nie nosili mundur贸w, oficerowie jako oznaki stopnia u偶ywali ta艣my srebrnej, brak by艂o te偶 jednolitej broni, a na jak膮 bro艅 towarzysza by艂o sta膰, tak膮 dawa艂 pocztowemu. Tatarzy s艂u偶yli pod swoimi chor膮gwiami, kt贸re nale偶a艂y do lekkiej jazdy, ta za艣 wchodzi艂a w sk艂ad autoramentu polskiego.18 Z biegiem czasu lekk膮 jazd臋 rekrutuj膮c膮 si臋 najcz臋艣ciej z Tatar贸w zacz臋to nazywa膰 u艂anami. Pierwsze formacje zosta艂y utworzone ju偶 w XVIII wieku. U艂ani byli uzbrojeni w lance, szable i pistolety. Pu艂ki tatarskiej jazdy odznaczy艂y si臋 w wielu bitwach toczonych na polach walk w Saksonii, na 艢l膮sku i w Czechach. 19 Nie jest wyja艣nione czy nazwa ta pochodzi od kt贸rej艣 z chor膮gwi dowodzonej przez rtm Mustaf臋 U艂ana, czy od s艂owa „u艂an”, co po turecku znaczy: m艂ody cz艂owiek z wysokiego rodu. W li艣cie do Komisji Wojskowej z 26 kwietnia 1790r. rtm Mustafa U艂an powo艂uje si臋 na „antecessor贸w swojej familii”, od kt贸rej pochodzi nazwa „u艂ani”. Ca艂kowite uto偶samienie u艂an贸w z jazd膮 polsk膮 – kawaleri膮 nast膮pi艂o ca艂kowicie pod koniec XIX wieku.20 Tatarzy w szczeg贸艂ach 偶ycia codziennego w艂a艣ciwie nie r贸偶nili si臋 od s膮siad贸w.. Nale偶y podkre艣li膰 wysok膮 pozycj臋 kobiet r贸wn膮 m臋偶czyznom. Charakterystyczna jest te偶 du偶a liczba potomstwa, powt贸rne zam膮偶p贸j艣cia i o偶enki s膮 na porz膮dku dziennym. Uderza fakt ma艂偶e艅stw g艂贸wnie w kr臋gu najbogatszych: Bielak贸w, Buczackich, Baranowskich, J贸zefowicz贸w, Koryckich, Azulewicz贸w. Zwi膮zki ma艂偶e艅skie mi臋dzy bogatymi a biednymi zdarza艂y si臋 bardzo rzadko. 21 Z zawodu byli przede wszystkim ziemianami. Obfite nadania kr贸lewskie sprawi艂y, 偶e mieli po kilkana艣cie a nawet kilkadziesi膮t w艂贸k ziemi. To z kolei zapewnia艂o im bogactwo. Najbogatsi 偶yli tak, jak okoliczna 艣rednia szlachta, biedniejsi jak szlachta za艣ciankowa czy ch艂opi. Prowadzili liczne spory s膮siedzkie, rodzinne, procesowali si臋. Drugim umi艂owanym zawodem tatarskim by艂a 偶o艂nierka. Po likwidacji wojska polskiego zaczynali s艂u偶y膰 w wojsku carskim. Pe艂nili w nim wysokie funkcje, z generalskim w艂膮cznie. Wielu z nich pe艂ni艂o funkcj臋 stra偶nik贸w w komorach celnych na Bugu. Ale jednocze艣nie byli lud藕mi skorymi „do wypitki i wybitki”. Tak jak szlachta polska i ruska ch臋tnie siekli si臋 szablami przy ka偶dej okazji.. Profesor Benedykt Dybowski tak ich scharakteryzowa艂: „Ludzie wysokiej uczciwo艣ci, brzydz膮cy si臋 k艂amstwem i ob艂ud膮, szczerzy, otwarci, ofiarni” 22 Polscy Tatarzy cz臋sto nies艂usznie kojarz膮 nam si臋 z tymi, kt贸rzy napadali na polskie ziemie grabi膮c i pal膮c je. Podlascy Tatarzy zawsze stawali po stronie przybranej Ojczyzny. 23

4.Wiara, obrz臋dy, obyczaje.

Tatarzy polscy s膮 wyznawcami obrz膮dku sunnickiego, obejmuj膮cego wi臋kszo艣膰 wyznawc贸w Islamu na 艣wiecie. Jednak偶e oddalenie i praktyczny brak kontakt贸w przez kilka stuleci z centrami muzu艂ma艅skimi spowodowa艂 wprowadzenie do praktyk religijnych i przenikni臋cie do obrz臋dowo艣ci i tradycji wielu pierwiastk贸w chrze艣cija艅skich oraz element贸w wierze艅 szama艅skich.24 Nie spowodowa艂o to jednak odej艣cia od g艂贸wnych zasad (dogmat贸w) islamu: wiary (szahada – wyra偶aj膮cej si臋 w formule „Nie ma Boga pr贸cz Allacha, prorokiem Bo偶ym Muhammed”), modlitwy (pi臋ciokrotnej w ci膮gu dnia – sala), ja艂mu偶ny (zakat), postu (saum – rzadko w pe艂ni przestrzeganej) i pielgrzymki do Mekki (had偶d偶). 25 Na dope艂nienie pi膮tej zasady mogli pozwoli膰 sobie tylko nieliczni. Pielgrzymk臋 do Mekki zast臋powa艂o Tatarom odwiedzanie w艂asnych o艣rodk贸w kultowych – cmentarzy w 艁owczycach i w Sieniawce w woj. Nowogr贸dzkim, s艂yn膮cym od wiek贸w z w艂asno艣ci cudotw贸rczych. 26 Zgodnie z nauk膮 w 艢wi臋tym Koranie Tatarzy polscy wierz膮 w 偶ycie pozagrobowe, kt贸re jest dalszym ci膮giem 偶ycia na ziemi, w nagrod臋 nieba i kar臋 piekieln膮. 呕ycie przysz艂e nie jest nowym 偶yciem, lecz dalszym ci膮giem 偶ycia obecnego, ziemskiego, a stan po 艣mierci, w dniu S膮du Ostatecznego jest „obrazem duchownego stanu w obecnym 偶yciu”. 呕ycie piekielne i niebieskie zaczyna si臋 jeszcze za 偶ycia muzu艂manina na Ziemi: godni wst膮pi膮 do raju, niegodni do piekie艂. Dusza 偶yj膮ca, zgodnie z Koranem, ju偶 na Ziemi zaznaje doskona艂ego spokoju. Reasumuj膮c: 偶ycie przysz艂e jest ci膮giem obecnego i 艣mier膰 jest jedynie ogniwem, bram膮, kt贸ra ods艂ania przed naszym okiem zamkni臋te dla niego rzeczywisto艣ci obecnego 偶ycia – stwierdzaj膮 teologowie muzu艂ma艅scy. Muzu艂manie uwa偶aj膮, 偶e zmar艂e cia艂o bez duszy nie jest warte piel臋gnowania (tym poniek膮d wsp贸艂cze艣nie muzu艂manie t艂umacz膮 zaniedbane mizary). 27 Obrz臋dy pogrzebowe Tatar贸w polsko – litewskich nosz膮 艣lady dawnych wierze艅 koczowniczych lud贸w tureckich. Do umieraj膮cego muzu艂manina przybywa na wezwanie krewnych duchowny, kt贸ry przy 艂o偶u chorego odczytuje kr贸tkie modlitwy – imany. Po 艣mierci uk艂ada si臋 zmar艂ego na marach zwanych tebut. Na nim cia艂o podlega艂o rytualnemu obmyciu – gu艣lu. Zmar艂ego m臋偶czyzn臋 obmywa艂 najbli偶szy krewny p艂ci m臋skiej, je艣li nie mia艂 krewnych obmywa艂a go 偶ona. Zmar艂膮 kobiet臋 my艂a matka, siostra, c贸rka lub wynaj臋ta kobieta. W trakcie modlitwy odmawiano modlitwy (imany). Nos i uszy zatykano wat膮 a cia艂o zawijano w nowe, bia艂e p艂贸tno tzw. sawany. Pod p艂贸tno wk艂adano zw贸j papieru z tekstem modlitwy (da艂wary). Zw艂oki nakrywano zielonym suknem tak, by twarz by艂a zakryta.28 Na suknie wyszywano imi臋 i nazwisko zmar艂ego oraz dat臋 艣mierci. Przez ca艂膮 noc w 艣wietle 艣wiec kto艣 czuwa艂 i odmawia艂 modlitwy. Modlili si臋 tylko m臋偶czy藕ni. Im zmar艂y by艂 bogatszy, tym wi臋cej os贸b czuwa艂o, czyni艂 to czasami imam, lecz zazwyczaj wynajmowano biednych muzu艂man贸w. Pogrzeb odbywa艂 si臋 na 2 lub 3 dzie艅 po zgonie. Bogatsi muzu艂manie zamawiali dodatkowe mod艂y za dusz臋 zmar艂ego zwane deur. W deurze uczestniczy艂 cz臋sto imam. W s膮siednim pokoju odbywa艂a si臋 wieczerza z udzia艂em rodzin i modl膮cych si臋. Podawano potrawy m膮czne, kasze, sztuk臋 mi臋sa, ry偶 z rodzynkami, placki, d偶ajm臋, halw臋 z miodu, m膮ki i mas艂a, kt贸rymi dzielono si臋 za dusz臋 zmar艂ego. Id膮c w orszaku pogrzebowym nie nale偶a艂o przebiega膰 drogi i patrze膰 w okna. 29 Na cmentarzu nad otwartym grobem m臋偶czy藕ni stawali w trzech rz臋dach w kierunku po艂udniowym. Pod przewodnictwem Imana 艣piewano wersety z Koranu. Nast臋pnie czterech m臋偶czyzn opuszcza艂o cia艂o na w膮skich r臋cznikach do grobu. D贸艂 musia艂 by膰 na tyle g艂臋boki, by zmar艂y m贸g艂 usi膮艣膰 (Tatarzy wierzyli, 偶e do zmar艂ego przybywaj膮 wys艂annicy Allaha, anio艂owie ciemno艣ci Munkir i Nekir. Dlatego gr贸b musia艂 by膰 na tyle g艂臋boki, aby zmar艂y w chwili przybycia anio艂贸w m贸g艂 usi膮艣膰). Gr贸b zawsze by艂 orientowany na osi wsch贸d – zach贸d.30 Po z艂o偶eniu zw艂ok oszalowywano je ustawionymi uko艣nie deskami. Zw艂oki sk艂adano na wznak, g艂owa na zach贸d, tak by zmar艂y w dniu S膮du Ostatecznego – powstawszy z grobu na g艂os tr膮by archanio艂a Izrafila m贸g艂 p贸j艣膰 prosto na wsch贸d do Mekki.31 呕ycie duchowe Tatar贸w bialskich skupia艂o si臋 w dw贸ch miejscowo艣ciach: w Lebiedziewie i w Studziance, poniewa偶 istnia艂y tam meczety. Powsta艂y po 1679r, przetrwa艂y za艣 do 1915r. Na utrzymywanie meczetu zapewne parafianie wp艂acali pewne sumy. W aktach znajduj膮 si臋 zapisy na rzecz meczetu np. z cz臋艣ci „D” Studzianki: „dwie kopy 偶yta i z艂otych polskich cztery corocznie dla molli, czyli do meczetu w Studziance”. Nie znamy nazwisk imam贸w z XVII i XVIII wieku. Natomiast w XIX w. imami w Studziance byli kolejno: Aleksander Okmi艅ski, Maciej Okmi艅ski, Mustafa Lisowski i Maciej Bajrulewicz – ostatni imam studzia艅ski, kt贸ry sprawowa艂 funkcj臋 do 1915r. 32 W ksi臋gach Urz臋du Stanu Cywilnego w 艁omazach znajduj膮 si臋 r臋kopisy ostatniego Imama studzia艅skiego – Macieja Bajrulewicza, pisane po rosyjsku (sporz膮dzane by艂y w czasie zabor贸w). S膮 to akty urodzin, zgon贸w i 艣lub贸w z lat 1907-1911. Oto przyk艂ad jednego z nich: „Dzia艂o si臋 to w Studziance w 8 dniu miesi膮ca lipca 1907 roku. O godzinie pi膮tej po po艂udniu zjawili si臋: Aleksander Aleksandrowicz syn Mustafy lat 46 wraz ze 艣wiadkami: Aleksandrem Bogdanowiczem s. Jana i Romuald Bajrulewicz s. J贸zefa, kt贸rzy o艣wiadczyli, 偶e Aleksandrowi Aleksandrowiczowi od prawnej 偶ony Fatimy z domu Radkiewicz lat 38 urodzi艂o si臋 dziecko p艂ci m臋skiej. Dziecku temu przy udziale imama Matwieja (Macieja) Bajrulewicza nadano imi臋 Amin”. Zapoznaj膮c si臋 z r臋kopisami mo偶na zaobserwowa膰, 偶e by艂 to kres 偶ycia Tatar贸w na Podlasiu. Na przyk艂ad rok 1908 zako艅czy艂 si臋 r贸wna liczb膮 urodzin i zgon贸w – 3. W nast臋pnym 1909 roku zapisano 4 urodzenia i 1 zgon. Natomiast w latach 1907 – 1911 zanotowano tylko 2 艣luby. 33 W dokumentach XIX – wiecznych wymieniamy jest drewniany meczet w Lebiedziewie, w kt贸rym obowi膮zki duchownego spe艂nia艂 mu艂艂a. Budynek meczetu by艂 do艣膰 du偶y, przedzielony 艣cian膮 na dwie cz臋艣ci. W przedsionku meczetu trzeba by艂o zdj膮膰 obuwie, a dalej drzwi wiod艂y do cz臋艣ci m臋skiej i cz臋艣ci kobiecej, wy艂o偶onych dywanami. Na nich usadawiali si臋 wierni, obowi膮zkowo w czapkach i modlili si臋 z twarzami zwr贸conymi w stron臋 Mekki. Stron臋 t臋 wskazywa艂 mihrab – nisza w 艣cianie 艣wi膮tyni. Na prawo znajdowa艂 si臋 mimbar – kazalnica, na kt贸rej stawa艂 mu艂艂a, wyg艂aszaj膮c kazanie w 艣rodku nabo偶e艅stwa. G艂贸wne pomieszczenie by艂o tylko dla m臋偶czyzn. Dla kobiet by艂o wydzielone pomieszczenie utrzymane w surowym stylu, z kt贸rego tylko przez krat臋 mog艂y patrze膰 na miejsce modlitw. Mod艂y – g艂o艣ne recytacje w j臋zyku arabskim, odpowiednio by艂y 艂膮czone z ruchami r膮k, g艂owy i sk艂onami cia艂a do ziemi. Co tydzie艅 odbywa艂y si臋 uroczysto艣ci zwane Bajram Ma艂y (trwa艂y od pi膮tku do niedzieli). 34 Istotne miejsce w folklorze tatarskim zajmowa艂y praktyki magiczne, wyros艂e na gruncie wierze艅 i przes膮d贸w tej ludno艣ci. Jeszcze w lata trzydziestych XX wieku Tatarzy zamieszkuj膮cy wsie dosy膰 powszechnie wierzyli w istnienie duch贸w. Wiara w duchy zosta艂a usankcjonowana przez Koran. Ju偶 prorok Muhammed uzna艂 istnienie demon贸w, zaliczaj膮c je do wrog贸w Allaha. Wed艂ug wyobra偶e艅 duchy dosy膰 cz臋sto przybiera艂y ludzk膮 posta膰, zdarza艂y si臋 te偶 zwierz臋ta lub potwory. By艂y one niekiedy z艂o艣liwe i przekupne, czasami naiwne i g艂upie. Wszystkie duchy mo偶na z grubsza podzieli膰 na z艂e (fiereje) i dobre (d偶inny). Wed艂ug przekona艅 Tatar贸w szczeg贸lnie du偶o na 艣wiecie jest wrogich cz艂owiekowi fierej贸w. Duchy te lubi膮 mieszka膰 na pustkowiach, uroczyskach, cmentarzach, opuszczonych 艣wi膮tyniach, w b艂otnych i ciemnych lasach. Dlatego te偶 przechodz膮c obok takich miejsc nale偶y zachowa膰 ostro偶no艣膰 i dobrze jest odm贸wi膰 modlitw臋. Tatarzy powszechnie wierzyli, 偶e z艂e duchy przenikaj膮 do cia艂a cz艂owieka i wywo艂uj膮 ci臋偶kie schorzenia. Mo偶na je usun膮膰 z cia艂a chorego jedynie za pomoc膮 r贸偶nego rodzaju 艣rodk贸w magicznych. Nic te偶 dziwnego, 偶e w r臋kopi艣miennych ksi臋gach tatarskich spotykamy szereg 艣rodk贸w obronnych przed duchami w postaci modlitw i zakl臋膰. Magia by艂a 艣ci艣le zwi膮zana ze znachorstwem. Stanowi艂a bowiem jeden z element贸w ich medycyny. Zajmowali si臋 ni膮 ludzie zwani „fa艂d偶ejami” (z tur. fa艂d偶y – wr贸偶biarz). Tatarzy twierdzili, 偶e leczenie za pieni膮dze jest post臋pkiem nie tylko grzesznym, ale i szkodliwym dla samego znachora, poniewa偶 duchy wyp臋dzone z pacjenta przechodz膮 na potomstwo fa艂d偶eja. Znachorzy zajmowali si臋 r贸wnie偶 praktykami np. wywo艂ywaniem deszczu, zabiegom ochronnym przeciwko po偶arom i piorunom. 35

5. Mizary tatarskie w Lebiedziwie (Zastawku) i Studziance.

Cmentarz tatarski, zwany mizarem, za艂o偶ony zosta艂 po po艂udniowym stoku wzniesienia folwarku U艂anowszczyzna, kt贸ry do roku 1872 stanowi艂 integraln膮 cz臋艣ci wsi Lebiedziew. Dzisiaj jest to Zastawek. Chowano w nim Tatar贸w zamieszkuj膮cych Lebiedziew, Ma艂aszewicze, Kobylany i Terespol. Uk艂ad mogi艂 na mizarze by艂 regularny, wzorowany na rytualnym szyku mozu艂man贸w podczas wykonywania modlitwy w meczecie, tzn. mogi艂y uszeregowane by艂y w r贸wnoleg艂e safy, czyli rz臋dy. Po bokach obk艂adano mogi艂y polnymi kamieniami, ale zawsze by艂y dwa du偶e kamienie – wielki u g艂owy i mniejszy u st贸p zmar艂ego. Kamienie inskrypcyjne zwie艅czone by艂y p贸艂koli艣cie – na g贸rze znajdowa艂 si臋 wy偶艂obiony p贸艂ksi臋偶yc z gwiazdami, ni偶ej znajdowa艂 si臋 napis w j臋zyku arabskim, poni偶ej w j臋zyku polskim, na nagrobkach pocz膮wszy od po艂owy XIX wieku by艂y p贸艂ksi臋偶yce, wersety arabskie i napisy rosyjskie. Cmentarz w Lebiedziewie zachowa艂 si臋 w stanie szcz膮tkowym. Od czas贸w wojny by艂 systematycznie dewastowany przez okolicznych mieszka艅c贸w. P艂yty nagrobne rozbijano na…ose艂ki do ostrzenia kosy, na otoczaki do no偶y, na gruz do budowy. Liczy obecnie tylko kilka czytelnych napis贸w, reszta uleg艂a zniszczeniu. Cmentarz w Studziance jest w du偶o lepszym stanie ni偶 mizar z Zastawka. W Studziance zachowa艂o si臋 160 nagrobk贸w. Pochowano tam wielu zas艂u偶onych tatar贸w m.in. genera艂a J贸zefa Bielaka i pu艂kownika J. Azulewicza. 36.


Cz臋艣膰 2.

W celu opisania obecnego stanu pami膮tek tatarskich uda艂em si臋 do wsi Studzianka – dawnej kolebki osadnictwa tatarskiego na Podlasiu. Pocz膮tkowo jecha艂em drog膮 Bia艂a Podlaska – Lublin. Po przejechaniu 18 kilometr贸w w miejscowo艣ci 艁omazy uda艂em w kierunku Ortela Kr贸lewskiego. Na tej trasie w odleg艂o艣ci 5 kilometr贸w jest wie艣 Studzianka. Dzisiejsza Studzianka zapewne bardzo r贸偶ni si臋 od tej z przed 100, czy 200 lat. Dzi艣 mieszka tam oko艂o 250 os贸b. Niegdy艣 by艂a to najwi臋ksza osada tatarska na Podlasiu. Mieszka艂y tu najbardziej zas艂u偶one i s艂awne rodziny tatarskie min. Bielakowie, Azulewiczowie, Lisowscy. Istnia艂 tu meczet, jedyny w okolicy. Po tamtych czassach pozosta艂 jedynie zniszczony mizar (cmentarz) tatarski. Cmentarz po艂o偶ony jest na ko艅cu wsi po lewej stronie przy drodze 艁omazy – Ortel Kr贸lewski. Mizar jest bardzo pi臋knie po艂o偶ony. Zgodnie z tradycj膮 islamsk膮 usytuowany jest na uboczu, na pag贸rku poro艣ni臋tym wysokimi, starymi drzewami. Urzeka niezwyk艂a cisza i spok贸j. Do dnia dzisiejszego zachowa艂o si臋 160 nagrobk贸w. Niestety tylko cz臋艣膰 z nich jest w dobrym stanie. Ze wzgl臋du na histori臋 miejscowo艣ci mo偶emy wyr贸偶ni膰 trzy rodzaje inskrypcji na kamieniach nagrobkowych: pisane po arabsku, po polsku i po rosyjsku. Te ostatnie powsta艂y podczas zabor贸w i ze wzgl臋du na rusyfikacj臋 by艂y w j臋zyku rosyjskim. Po wojnie cmentarz by艂 systematycznie dewastowany przez okolicznych mieszka艅c贸w. Nagrobki by艂y rozbijane i s艂u偶y艂y jako gruz lub ose艂ki do kos. O mizarze rozmawia艂em z so艂tysem Studzianki Panem Mieczys艂awem 艁ukaszukiem i z okolicznymi mieszka艅cami. Wszyscy byli zgodni, 偶e w ostatnim czasie Urz膮d Gminy 艁omazy (administrator cmentarza) zacz膮艂 dba膰 o t膮 niezwykle cenn膮 pami膮tk臋 przesz艂o艣ci. Teren uporz膮dkowano, odnowiono ogrodzenie wok贸艂 cmentarza, postawiono tablic臋 informacyjn膮 oraz powycinano krzaki dziko rosn膮ce mi臋dzy grobami. Prace porz膮dkowe bez w膮tpienia s膮 bardzo potrzebne, cho膰by z powodu i偶 cmentarz jest atrakcj膮 turystyczn膮 gminy i przyci膮ga wielu turyst贸w. W Studziance 偶yje do dzisiaj ostatnia Tatarka na Podlasiu Pani Helena Bandzarewicz. Dotar艂em do niej i uda艂o mi si臋 uzyska膰 my艣l臋, 偶e wiele cennych informacji. Pani Helena jest niesamowicie mi艂a, otwarta, ma wspania艂e poczucie humoru. Ten wywiad by艂 wspania艂ym prze偶yciem. Prawie dwie godziny Pani Helena opowiada艂a mi o dawnych czasach, o relacjach ludno艣ci polskiej z tatarskimi mieszka艅cami. Pierwsze s艂owa jakie powiedzia艂a o sobie brzmia艂y nast臋puj膮co: „Ja jestem Tatarka z krwi i ko艣ci. Kiedy艣 ludzie wytykali mnie palcami, teraz zazdroszcz膮 i przyje偶d偶aj膮 do mnie”. Istotnie wiele ludzi interesuje si臋 jej 偶yciem. Biografia Pani Heleny Bandzarewicz jest bardzo ciekawa. Urodzi艂a si臋 10 marca 1920r. w St. Petersburgu. Jej rodzina, jak wiele innych rodzin tatarskich opu艣ci艂a Podlasie podczas I wojny 艣wiatowej. Jej rodzice to Zofia i Jan Bogdanowiczowie . Mia艂a dwie siostry i brata. Gdy mia艂a 9 miesi臋cy zmar艂 jej ojciec i zosta艂 pochowany w St. Petersburgu. W 1924r. gdy mia艂a 4 lata wr贸ci艂a z matk膮 i rodze艅stwem do Polski, do Studzianki, gdzie uczy艂a si臋 w szkole podstawowej (zbudowanej na miejscu meczetu spalonego w 1915r.). Podczas II wojny 艣wiatowej przyjecha艂 do niej Tatar z 艁omaz prosi膰 o r臋k臋, jednak Pani Helena odm贸wi艂a. Umotywowa艂a mi to w nast臋puj膮cy spos贸b: „Mo偶e on i mi podoba艂 si臋, ale nie chcia艂am. By艂am m艂oda, my艣l臋: oj tam b臋dzie mi g艂ow臋 zawraca艂”. W 1950r. wysz艂a za m膮偶 za katolika Stefana Olichwiruka. Przed 艣lubem musia艂a zmieni膰 wyznanie z islamu na katolicyzm. W 1956r. wysz艂a za m膮偶 po raz drugi za Piotra Bandzarewicza. Matka Pani Heleny mia艂a trzech m臋偶贸w: Romana Bajrulewicza (lokalnego znachora i uzdrowiciela), Jana Bogdanowicza (ojca Pani Heleny) i trzeciego m臋偶a o nazwisku Dziobek. Pani Helena jest Tatark膮 „z krwi i ko艣ci” poniewa偶 jej rodzice byli rodowitymi Tatarami.

Poni偶ej przedstawiam najciekawsze fragmenty mojego wywiadu z Pani膮 Helen膮 Bandzarewicz – ostatni膮 偶yj膮c膮 Tatark膮 na Podlasiu.

Czy pami臋ta pani jakie艣 szczeg贸艂y z 偶ycia Tatar贸w? Jakie艣 zwyczaje, zachowania?

– ” Ja nie pami臋tam jak oni 偶yli, za ma艂a by艂am. Sk膮d ja mam wiedzie膰, jak mia艂am 9 miesi臋cy jak m贸j ojciec umar艂, bo ju偶 chory by艂. Wiem, 偶e Tatarzy nie jedli 艣wi艅skiego mi臋sa z powodu religii. Podobno kiedy艣 umar艂ych chowali na siedz膮co, ale p贸藕niej ju偶 normalnie w trumnie. Kiedy艣 bardzo chwalili Tatar贸w. Byli tacy inteligentni i grzeczni.”

Czy katolicy prze艣ladowali Tatar贸w?

– ” Tylko palcami wytykali, na mnie, na moje dzieci, bo to Tatary. Jak posz艂am do ko艣cio艂a to s艂ysza艂am o Tatarka, Tatarka!. A tak prze艣ladowa膰 to nie. A jeszcze jak podczas wojny Niemcy jechali przez wie艣 na wywiad, a tam sta艂a kobieta i patrzy艂a. A oni stan臋li i pytali czy 呕ydzi tu s膮? A ona powiedzia艂a: 呕yd贸w to nie ma, tylko zarodki Tatar贸w s膮. Niemiec na to: nam Tatar贸w nie trzeba!”

Dlaczego Tatarzy zmieniali wiar臋 z islamu na katolicyzm?

– ” Bo ksi膮dz 艣lubu by nie da艂 z katolikiem. Ma艂偶e艅stwa si臋 miesza艂y. Ju偶 p贸藕niej nie by艂o rodowitych Tatar贸w. Moje dwie siostry te偶 si臋 przechrzci艂y jak wychodzi艂y za katolik贸w i moja mama tez si臋 przechrzci艂a jak wychodzi艂a za trzeciego m臋偶a katolika.”

A gdyby nie by艂o ma艂偶e艅stw z katolikami to wtedy nie zmienialiby wiary?

– ” Mo偶e i by si臋 nie przechrzcili. Dalej byliby Tatarami. Przechrzcili si臋 przez to, 偶e katolik chcia艂 si臋 偶eni膰 z Tatark膮. To偶 moja mama dopiero trzeciego m臋偶a dosta艂a katolika. Dw贸ch mia艂a Tatar贸w.”

Co si臋 dok艂adnie sta艂o z meczetem?

– ” Kozaki spalili w 1915 roku. Ale to jeszcze nie za moich czas贸w, jeszcze mnie na 艣wiecie nie by艂o.”

Pierwszy m膮偶 Pani mamy – Romuald Bajrulewicz by艂 uzdrowicielem?

– ” Znachorem on takim by艂. Leczy艂 te偶 wariat贸w. Raz przywie藕li takiego przywi膮zanego do wozu. Wszyscy si臋 go bali. A on kaza艂 odwi膮za膰 go. Oni go odwi膮zali a on od razu wszed艂 na drabin臋, kt贸ra sta艂膮 obok i tam siedzi na g贸rze. A oni p艂acz膮, co to teraz b臋dzie, spadnie i zabije si臋. A Bajrulewicz m贸wi: nie, on tu zaraz ma ko艂o mnie stan膮膰. I on zszed艂 z tej drabiny i by艂 ju偶 zdrowy! O tak by艂o.”

Czy kto艣 Pani膮 odwiedza i interesuje si臋 Pani 偶yciem?

– ” Niedawno byli u mnie redaktorzy. Kazali w oknie stan膮膰 i zrobili zdj臋cie. Ale kr贸tko byli. By艂o tez dw贸ch student贸w ze Szczecina, rowerami przyjechali!!”

Czy uczestniczy Pani w zjazdach tatarskich?

– „Przyje偶d偶aj膮 do mnie, pisz膮, zapraszaj膮 na zjazdy ale si臋 nie odwa偶y艂am jecha膰, ba艂am si臋”

Pami臋ta Pani jakie艣 legendy, opowie艣ci?

– „Kiedy艣 przyjechali ogl膮da膰 mizar. Chodzili, ogl膮dali. A wtedy zza grobu wyszed艂 Lisowski. Jak oni zacz臋li ucieka膰, ma艂o si臋 w rzece nie potopili, bo my艣leli, 偶e to umar艂y z grobu wyszed艂 Na mizarze jest gr贸b z napisem „Bo偶e uspok贸j dusz臋 jego” Jak on umar艂 to nikt w domu nie m贸g艂 usiedzie膰, bo chodzi艂o po domu, stuka艂o. Poszli do ksi臋dza mahometa艅skiego prosi膰 o pomoc. A on kaza艂 napisa膰 „Bo偶e uspok贸j dusz臋 jego” Od razu na drugi dzie艅 ju偶 nie straszy艂o”

Szkoda, 偶e kultura tatarska jest ma艂o znana. Jest niew膮tpliwie bardzo interesuj膮ca. Szkoda, 偶e w艂adze regionalne nic nie robi膮, aby w jaki艣 spos贸b rozpowszechni膰, czy wypromowa膰 Studziank臋 jako kolebk臋 dawnych Tatar贸w na Podlasiu. Prawd膮 jest to, co powiedzia艂 mi so艂tys Studzianki Pan Mieczys艂aw 艁ukaszuk. Jedynie starsi mieszka艅cy wsi wiedz膮 co艣 na temat Tatar贸w. Dlatego nale偶y rozpowszechnia膰 histori臋 i kultur臋 tatarsk膮. Jest ona przecie偶 pami膮tk膮 dawnych czas贸w.

Micha艂 Melaniuk


Bibliografia:

  • S. Baranowski „Z akt贸w wojskowych o Tatarach litewskich 1782 – 1792” Ateneum Wile艅skie 1929r
  • P. Borawski, A. Dubi艅ski „Tatarzy Polscy – dzieje, obrz臋dy, legendy, tradycje” Warszawa 1986r
  • S. Jadczak „艢ladami Tatar贸w na Podlasiu” Lublin M. Jemia艂owski „Pami臋tnik” Lw贸w 1850r
  • A. Kasprzyk „O Podlaskich Tatarach” S艂owo Podlasia nr 8 (672) Bia艂a Podlaska 1993r
  • A. Ko艂odziejczyk „Cmentarze Muzu艂ma艅skie w Polsce” Warszawa 1998r
  • A. Ko艂odziejczyk „Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko – polskich i Islamu w Polsce XVII – XX wieku”. Siedlce 1997r
  • Kulikowski „R臋kopisy Imama Bajrulewicza” S艂owo Podlasia nr. 30 (432) Bia艂a Podlaska 1988r.
  • G. Micha艂owski „Podlascy Tatarzy w s艂u偶bie Rzeczypospolitej” S艂owo Podlasia nr.15 (312) Bia艂a Podlaska 1986r
  • W. 艢wi膮tkowski „Podlasie. Pi膮ta wycieczka po kraju” Warszawa 1923r
  • J. Tarasiuk „Cmentarz Tatarski” Goniec Terespolski nr.27 Terespol 1994r

Przypisy 1) A. Ko艂odziejczyk „Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko – polskich i Islamu w Polsce XVII – XX wieku”. Siedlce 1997r. str. 111-112 2) M. Jemia艂owski „Pami臋tnik” Lw贸w 1850r. str. 226 3) A. Ko艂odziejczyk opus cit.. str. 112 4) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str. 112 5) S. Jadczak „艢ladami Tatar贸w na Podlasiu” Lublin str.3 6) A. Ko艂odziejczyk opus cit. str.122 7) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str. 123 8) A. Ko艂odziejczyk. ibidem str. 123-124 9) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str. 125 10) A. Ko艂odziejczyk. ibidem str. 131-132 11) A. Ko艂odziejczyk ibidem str. 128-129 Catalogus Cleri Secularis ac Regularis dioecesis Podlachiensis Anno Domini 1860 – cytuj臋 za A.Ko艂odziejczykiem 12) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str. 132-133 13) W. 艢wi膮tkowski „Podlasie. Pi膮ta wycieczka po kraju” Warszawa 1923r. str. 70 14) S. Jadczak opus cit. str.13 15) A. Kasprzyk „O Podlaskich Tatarach” S艂owo Podlasia nr 8 (672) str. 15 Bia艂a Podlaska 1993r 16) A. Ko艂odziejczyk opus cit.. str. 112-113 17) A. Ko艂odziejczyk ibidem str. 118 18) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str. 118 19) G. Micha艂owski „Podlascy Tatarzy w s艂u偶bie Rzeczypospolitej” S艂owo Podlasia nr.15 (312) str.10 Bia艂a Podlaska 1986r. 20) A. Ko艂odziejczyk opus cit.. str. 119 S. Baranowski „Z akt贸w wojskowych o Tatarach litewskich 1782 – 1792” Ateneum Wile艅skie 1929r. dokument 14 21) A. Ko艂odziejczyk opus cit. str. 130 22) S. Jadczak opus cit. str.12 23) A. Kasprzyk „O Podlaskich Tatarach” S艂owo Podlasia nr 9 (673) str. 16 Bia艂a Podlaska 1993r 24) A. Ko艂odziejczyk „Cmentarze Muzu艂ma艅skie w Polsce” Warszawa 1998r. str.25 25) P. Borawski, A. Dubi艅ski „Tatarzy Polscy – dzieje, obrz臋dy, legendy, tradycje” Warszawa 1986r. str. 187-188 26) A. Ko艂odziejczyk „Cmentarze Muzu艂ma艅skie w Polsce” Warszawa 1998r. str.25 27) A. Ko艂odziejczyk ibidem. str.25 28) P. Borawski, A. Dubi艅ski opus cit. str. 195 29) A. Ko艂odziejczyk „Cmentarze Muzu艂ma艅skie w Polsce” opus cit. str.26 30) P. Borawski, A. Dubi艅ski opus cit. str. 194-195 31) A. Ko艂odziejczyk „Cmentarze Muzu艂ma艅skie w Polsce” opus cit. str.26 32) A. Ko艂odziejczyk „Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko – polskich i Islamu w Polsce XVII – XX wieku”. opus cit. str. 122 33) J. Kulikowski „R臋kopisy Imama Bajrulewicza” S艂owo Podlasia nr. 30 (432) Bia艂a Podlaska 1988r. 34) A. Kasprzyk „O Podlaskich Tatarach” S艂owo Podlasia nr 10 (674) str. 17 Bia艂a Podlaska 1993r S. Jadczak „艢ladami Tatar贸w na Podlasiu” Lublin str.11 35) P. Borawski, A. Dubi艅ski opus cit. 199-200 36) J. Tarasiuk „Cmentarz Tatarski” Goniec Terespolski nr.27 Terespol 1994r. A. Ko艂odziejczyk „Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko – polskich i Islamu w Polsce XVII – XX wieku”. opus cit. str. 122