tatarskie odkrycia

Spo艂eczno艣膰 tatarska, kt贸ra zamieszkiwa艂a Studziank臋 i okolic臋 od czas贸w Jana III Sobieskiego w miar臋 up艂ywu lat zacz臋艂a si臋 przemieszcza膰 w poszukiwaniu 藕r贸de艂 zarobkowania. St膮d te偶 w dokumentach odkrywamy informacje o miejscowo艣ciach w kt贸rych mieszkali w XIX wieku. Dodatkowo poznajemy kolejne zawody w jakich pracowali Tatarzy Bialscy.

Tatarskie odkrycia

Pocz膮tki osadnictwa tatarskiego w okolicach Bia艂ej Podlaskiej si臋gaj膮 XVII wieku tj. czas贸w panowania Jana III Sobieskiego (1674-1696). To w艂a艣nie on sprowadzi艂 ten lud na Tatarskie odkryciaPodlasie, g艂贸wnie w celach wojskowych.聽

Sytuacja wyznawc贸w islamu na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w nie by艂a 艂atwa. Z powodu biedy i z艂ej sytuacji prawnej kilka chor膮gwi w roku 1672 zbuntowa艂o si臋 i przesz艂o na stron臋 tureck膮. Wydarzenie to nazywa si臋 w historiografii mianem buntem Lipk贸w, czyli Tatar贸w z Wo艂ynia i Podola zamieszkuj膮cych te tereny w XVII wieku. By odzyska膰 rozgoryczonych wojak贸w Jan III Sobieski w porozumieniu z Sejmem, przywr贸ci艂 Tatarom dawne prawa jak budowanie meczet贸w czy nabywanie i sprzedawanie d贸br ziemskich. W zamian za zaleg艂y kr贸l 偶o艂d przyzna艂 Tatarom ziemie na terenach obecnej Polski p贸艂nocno-wschodniej. Tatarzy z oddzia艂贸w rotmistrza Bohdana Kie艅skiego, Gazy Sieleckiego i Oleyowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahle i Malawicze G贸rne. Rotmistrz Samuel Murza-Korycki obj膮艂 w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Rotmistrz Daniel Szab艂owski z kompani膮 tak偶e osiad艂 w Ma艂aszewiczach, za艣 rotmistrz Romanowski w Studziance, wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim, ekonomii brzeskiej. Osadnictwo tatarskie kontynuowali kr贸lowie sascy.

Z pocz膮tkami osadnictwa tatarskiego na Podlasiu wi膮za膰 nale偶y fakt powstania meczetu w Studziance. Pierwsze informacje o jego istnieniu znajdujemy w ksi臋gach metrykalnych z drugiej po艂owy XVIII w. Co ciekawe, wzmianki na ten temat odnajdujemy tak偶e w XIX-wiecznej prasie warszawskiej, m.in. w  Kurierze Warszawskim z roku 1845 (w numerze 305, na stronie 1466 widnieje informacja, 偶e podlascy Tatarzy mieli sw贸j meczet w powiecie bialskim, we wsi Studzianka). Meczet funkcjonowa艂 do sierpnia 1915 roku, kiedy to wycofuj膮ce si臋 wojska kozackie spali艂y go doszcz臋tnie. Budowla nie zosta艂a ju偶 nigdy odbudowana. Do dzisiaj miejsce to zwane jest meczeciskiem i stoi tam szko艂a.

Parafia Studzianka obszarowo by艂a bardzo rozleg艂a. Na podstawie zachowanych ksi膮g metrykalnych mo偶emy uzyska膰 wiedz臋 o miejscowo艣ciach w kt贸rych mieszkali Tatarzy. Studziank臋, Lebiedziew, Ma艂aszewicze kr贸l Jan III Sobieski nada艂 12 marca 1679 r. W XVIII wieku Tatarzy  otrzymali ziemi臋 od kr贸l贸w polskich w: Koszo艂ach (w 1711 r.), Ortelu (dawnym Wortelu), Ossowie k. Radzynia Podlaskiego, Wycz贸艂kach, Po艂oskach, D膮browicy, Woro艅cu (gm. Komar贸wka Podlaska), Zalutyniu, Ko艣cieniewiczach i W贸lce Ko艣cieniewickiej, Trojanowie (gm. Piszczac). 

Zaj臋ciem Tatar贸w bialskich by艂o nie tylko wojsko. Ze wzgl臋du na trudn膮 sytuacj臋 materialn膮 poszukiwali oni innych 藕r贸de艂 utrzymania. Ksi臋gi merkantylne, o kt贸rych wspomnia艂em podaj膮, 偶e w celach dochodowych wyznawcy islamu nabywali coraz to nowe nieruchomo艣ci, co by艂o r贸wnie偶 przyczyn膮 licznych migracji tego ludu.

W dost臋pnej literaturze mo偶na dowiedzie膰 si臋 tak偶e o innych profesjach, kt贸rymi trudnili si臋 Tatarzy. Jedn膮 z nich by艂a polityka, niejednokrotnie przedstawiciele tego ludu piastowali w tej dziedzinie bardzo wysokie stanowiska, m.in. Maciej Murza Buczacki w 1819 roku by艂 sekretarzem Sejmiku Bialskiego. Jednym z najbardziej znanych Tatar贸w by艂 Jakub Tarak-Murza Buczacki-dziedzic Ma艂aszewicz Ma艂ych, Lebiedziewa i Micha艂kowa. By艂 marsza艂kiem i s臋dzi膮 pokoju powiatu bialskiego, a w latach 1818-1822 pos艂em na Sejm Kr贸lestwa Polskiego.

Z kolei Samuel Tupalski, urodzony w 1765 roku i mieszkaj膮cy w Woli Chomejowej w kluczu radzy艅skim w obwodzie 艂ukowskim by艂 s臋dzi膮 pokoju. Nast臋pnie zosta艂 dzier偶awc膮 d贸br Horbowa. Liczne grono przedstawicieli spo艂eczno艣ci tatarskiej pracowa艂o聽 w funkcjonuj膮cym od II po艂owy XVIII wieku urz臋dzie tabacznym. Warto wskaza膰 kilku Tatar贸w kt贸rzy trudzili si臋 tym zawodem. W 1830 roku stra偶nikiem tabacznymby艂 Jan Jasi艅ski, zamieszka艂y w Do艂hobrodach w powiecie w艂odawskim. Inny Tatar, Samuel Sulewicz, piastowa艂 funkcj臋 stra偶nika dochod贸w skarb贸w tabacznych w przygranicznej miejscowo艣ci Szostaki. Jako stra偶nik dochod贸w tabacznych w Terespolu pracowa艂 te偶 J贸zef Sienkiewicz. W 1828 roku Dominik J贸zefowicz zajmowa艂 posad臋 podrewizora tabacznego w 艁omazach. Z kolei w roku 1834 Sulejman Sienkiewicz by艂 stra偶nikiem tabacznym w Mierzwicach, w powiecie 艂osickim. W 1850 Sulejman Sulewicz piastowa艂 funkcj臋 dozorcy komory w stra偶y tabacznej w Krzmieniu.

Inn膮 profesj膮, jak膮 zajmowali si臋 Tatarzy bialscy, by艂o pe艂nienie funkcji stra偶nik贸w celnych. W 1820 roku, w miejscowo艣ci Pratulin, Aleksander Sulewicz pracowa艂 jako pograniczny stra偶nik celny. Maciej Jab艂o艅ski zosta艂 zatrudniony jako stra偶nik celny w Do艂hobrodach. Z kolei Samuel J贸zefowicz obj膮艂 posad臋 stra偶nika celno-granicznego w miejscowo艣ci R贸偶anka w okr臋gu w艂odawskim. W 1840 roku dwudziestoczteroletni Abraham Okmi艅ski by艂 stra偶nikiem granicznym w miejscowo艣ci Orch贸wek ko艂o W艂odawy. Urodzony w 1788 Maciej Jab艂o艅ski zatrudni艂 si臋 jako stra偶nik celny w miejscowo艣ci Samowicze ko艂o Terespola. Inny stra偶nik graniczny, Stefan Lisowski mieszka艂 w Kostom艂otach.聽

Warto przy tym wskaza膰 inne miejscowo艣ci gdzie mieszkali Tatarzy, a dotychczas o tym nie wspominano w publikacjach. Aleksander Murza Buczacki, dziedzic Ma艂aszewicz Ma艂ych, Lebiedziewa i Za艅kowszczyzny zamieszkiwa艂 w Stawkach pow. W艂odawski. Blisko niego, w dobrach Suchanie rezydowa艂 Mustafa J贸zefowicz urodzony w 1785 roku.   Sulejman J贸zefowicz urodzony w 1796 roku  major wojsk cesarstwa rosyjskiego zamieszkiwa艂 Kode艅. Niew膮tpliwie ciekawostk膮 jest fakt, 偶e Mustafa J贸zefowicz mieszka艂 w dobrach Mi臋dzyle艣. Mustafa Muchla rezydowa艂 na w艂o艣ciach na Zalesiu w gminie piszczackiej. Rotmistrz Mustafa Tupalski, urodzony w 1760 roku posiada艂 dobra w miejscowo艣ci Woroniec i Kolembrodach wsi kr贸lewskiej. Z kolei urodzony w 1776 roku porucznik Abraham Chalecki zamieszkiwa艂 w miejscowo艣ci Dub贸w.     

Dzi臋ki ksi臋gom metrykalnym dowiadujemy si臋 o kolejnych miejscowo艣ciach w kt贸rych mieszkali Tatarzy, ale r贸wnie偶 o pe艂nionych przez nich funkcjach i zawodach.  Poszerza to znacznie obszar poszukiwa艅 informacji o tym walecznym ludzie.  Aby szerzej opracowa膰 dzieje tej spo艂eczno艣ci nale偶y przeprowadzi膰 kolejne poszukiwania 藕r贸d艂owe.



Bibliografia

  1. Akta stanu cywilnego Gminy Mahometa艅skiej w Studziance za lata 1811-1854, Archiwum Pa艅stwowe w Lublinie sygn. 35/1800, mikrofilmy nr 386214-258.
  2. S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s.125.
  3. A. Ko艂odziejczyk, Tatarzy regionu bialskopodlaskiego w XVII-XX w. [w:] Z nieznanej przesz艂o艣ci Bia艂ej i Podlasia, pod red. T. Krawczaka
    i T. Wasilewskiego, Bia艂a Podlaska 1990, s. 191-219.
  4. A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku, Siedlce 1997 s.114-116.
  5. S. Hordejuk, Sytuacja spo艂eczno-zawodowa Tatar贸w na Po艂udniowym Podlasiu w XVII-XX wieku. [w:] ,,Rocznik Tatar贸w Polskich鈥欌, Gda艅sk 2005 t. X, s. 43-57.
  6. 艁ukasz W臋da, Parafia muzu艂ma艅ska w Studziance-zarys dziej贸w (1679-1915) [w:] 鈥濺adzy艅ski Rocznik Humanistyczny t. V z 2007 Radzy艅 Podlaski 2007 s. 17-29.

Na fotografii fragment aktu ma艂偶e艅stwa z 1825 kpt. Samuela Januszewskiego, zamieszka艂ego w mie艣cie rz膮dowym 艁omazy.聽Ze zbior贸w AP w Lublinie.

Poprzedni artyku艂Zapami臋tany obrazek II
Nast臋pny artyku艂Scypion Bielinowicz
Regionalista - zwi膮zany z rodzinn膮 Studziank膮 w wojew贸dztwie lubelskim, z zawodu m.in. historyk-archiwista, animator dzia艂a艅 spo艂ecznych i kulturalnych, doktorant na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, pracownik samorz膮dowy zajmuj膮cy si臋 kultur膮, sportem i dokumentami, od 2003 roku zwi膮zany z organizacjami pozarz膮dowymi: aktywny cz艂onek Stowarzyszenia Rozwoju Miejscowo艣ci Studzianka, cz艂onek Klubu Biegacza Bia艂a Biega i Bialskiego Klubu Morsa, dzia艂acz spo艂eczny i kulturalny, koordynator i organizator projekt贸w spo艂ecznych wi臋cej, autor licznych wniosk贸w aplikacyjnych o fundusze krajowe i unijne, przewodnik po cmentarzu tatarskim w Studziance, za艂o偶yciel i re偶yser kabaretu ZIELAWA 2008-2014,rekrut w grupie rekonstrukcyjnej z czas贸w epoki napoleo艅skiej 12 Pu艂ku Piechoty Xi臋stwa Warszawskiego 4 kompanii fizylierskiej w latach 2007-2012. Redaktor Naczelny kwartalnika "Echo Studzianki", wsp贸艂pracuje z Podlaskim Kwartalnikiem Kulturalnym, Wschodnim Rocznikiem Humanistycznym, Radiem BiPeR, Radiem Lublin, Go艣ci艅cem Bialskim, mediami, gminami muzu艂ma艅skimi, dzia艂aczami tatarskimi, uczestnik i prelegent licznych konferencji naukowych szkole艅 oraz paneli dyskusyjnych z zakresu promocji historii i tradycji regionu, autor artyku艂贸w publicystycznych, naukowych i publikacji popularnonaukowych, biegacz i marato艅czyk, pasjonat epoki napoleo艅skiej i tematyki tatarskiej, prowadzi zaj臋cia z 艂ucznictwa, interesuje si臋 dziedzictwem kulturowym, turystyk膮, r臋kodzie艂em i gin膮cymi zawodami, psychologi膮, literatur膮, poezj膮, sportem g艂贸wnie zespo艂owym, bieganiem d艂ugodystansowym oraz 艂ucznictwem tradycyjnym, organizator sp艂yw贸w kajakowych, gier terenowych i zawod贸w biegowych. Swoj膮 wiedz臋 i do艣wiadczenie zawdzi臋czam pokoleniu wybitnych ludzi, kt贸rzy s膮 dla mnie autorytetami. Nie zapominam sk膮d pochodz臋 i w swojej pracy staram si臋 zawsze nawi膮zywa膰 do korzeni.