tatarzy

Tatarzy Rzeczypospolitej, zwani te偶 Tatarami Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, w skr贸cie – Tatarami litewskimi, zwi膮zawszy raz na zawsze los sw贸j z Polsk膮, od 600 lat s膮 wiernymi synami nowej ojczyzny – po tatarsku – vatan. Przybywali na rozlegle ziemie W.X.L. z terytori贸w Z艂otej Ordy, p贸藕niej Wielkiej Ordy, Chanatu Krymskiego, Chanatu Kaza艅skiego i Astracha艅skiego, pa艅stw tatarskich powsta艂ych po rozpadzie Z艂otej Ordy.

Migracja tej ludno艣ci na ziemie Rzeczypospolitej trwa艂a od ko艅ca XIV a偶 po koniec wieku XVII. Ostatnia fala emigracji mia艂a miejsce ju偶 w wieku XX, po 1917 roku i by艂a to w przewa偶aj膮cej mierze emigracja polityczna tatarskich dzia艂aczy religijnych i narodowych, kt贸rzy musieli ucieka膰 spod bolszewickiego terroru.

Od ko艅ca wieku XVIII, poprzez wiek XIX, Tatarzy ulegali coraz wi臋kszej polonizacji, zw艂aszcza warstwy wy偶sze – ziemia艅skie, i bia艂orutenizacji w wypadku drobnej szlachty zagrodowej i mieszka艅c贸w miast. Od tej pory mo偶na ju偶 m贸wi膰 o Tatarach polskich, tym bardziej, i偶 spora cz臋艣膰 tej grupy etnicznej uczestniczy艂a, zw艂aszcza szlachta tatarska, w walce o Niepodleg艂膮 Rzeczpospolit膮.

Tatarami litewskimi nazywali swoich pobratymc贸w z Lechistanu tak偶e Tatarzy krymscy i Turcy osma艅scy, a przekr臋ciwszy w wyra偶eniu „Lipka Tatar艂ar” („Tatarzy litewscy”) pierwsze s艂owo, zrobili z tego w艂asne – Tatar贸w Lipk贸w. Nazwy tej u偶ywano potem i w dokumentach Rzeczypospolitej i w historiografii.

Istotnie, w jar艂ykach (czyli poselstwach) chan贸w krymskich Gerej贸w do kr贸l贸w polskich z wieku XVI, a te偶 p贸藕niejszych, spotykamy nazw臋 Lipka, jako zniekszta艂con膮 w wymowie i pisowni nazw臋 w艂asn膮 Litwy.

Tu zacytuj臋 jar艂yk chana Mechmed Geraja I do Zygmunta I, datowany 22 pa藕dziernika 1520 roku – oto fragment:

鈥淥jciec nasz Mengli Geraj, Had偶i Geraj. i dawni chanowie utrzymywali przyjazne stosunki z kr贸lem polskim W艂adys艂awem oraz z wielkim bejem lipkowskim (libkanum beyi – po tatarsku) Dawudem, a tak偶e z kr贸lem polskim Kazimierzem oraz z wielkim bejem lipkowskim. 呕膮damy od kraj贸w lipkowskiego i polskiego 15.000 floren贸w polskich. Kraj lipkowski i polski obydwa znacz膮 dla nas to samo, a ich wrogowie s膮 i naszymi wrogami.”

Wielki bej lipkowski, to oczywi艣cie wielki ksi膮偶臋 litewski Witold.

Od Turk贸w i Tatar贸w krymskich termin 鈥淟ipka鈥 przeszed艂 do j臋zyka polskiego i zaistnia艂 na r贸wni z terminem „Tatar litewski”. Zapo偶yczenie to dokona艂o si臋 za po艣rednictwem stosunk贸w dyplomatycznych. Polacy czytaj膮c i s艂ysz膮c ze strony Tatar贸w krymskich i Turk贸w tego rodzaju okre艣lenie Tatar贸w litewskich, przyswoili sobie to s艂owo i zacz臋li sami go u偶ywa膰. Po wojnach tureckich w latach 1672 i 1678, nazwa Tatar – Lipka, zakorzeni艂a si臋 i wesz艂a w sk艂ad nazewnictwa dokument贸w oficjalnych.

Wielk膮 rol臋 przypisywali Tatarzy w swoich legendach ksi臋ciu Witoldowi. Nazywali go Wattad, w j臋zyku arabskim s艂owo to oznacza obro艅c臋 islamu i praw muzu艂man贸w na ziemiach niemuzu艂ma艅skich. Starsza forma tego imienia, Widowd, lub Witowt, u偶ywana jeszcze przez historyk贸w i heraldyk贸w w dziewi臋tnastym stuleciu, si艂膮 zbli偶e艅 fonetycznych, kojarzy艂a si臋 Tatarom ze s艂owem Wattad, kt贸re traktowali jako synonim imienia w艂asnego – Witowt.

Wielki ksi膮偶臋 Witold po艂膮czy艂 „przyjemne z po偶ytecznym” – utworzy艂 z osiedli tatarskich pas obronny, wzd艂u偶 granicy 偶mudzkiej i w okolicach warownych zamk贸w na Litwie – obok Trok贸w, Wilna, Kowna, Lidy, Krewa, Nowogr贸dka, Grodna. Osadnictwo tatarskie mia艂o wyra藕ne znami臋 obronne oraz strategiczne, jako ochrona nadgraniczna przeciwko Zakonowi Krzy偶ackiemu i Zakonowi Kawaler贸w Mieczowych. Tatarzy litewscy uwa偶ali Witolda za swego chana i obro艅c臋, i do ko艅ca lat trzydziestych naszego stulecia wymieniali jego imi臋 w swoich modlitwach.

Prawa szlacheckie Tatar贸w tzw. hospodarskich, zosta艂y usankcjonowane i potwierdzone oficjalnie, przez dwa przywileje kr贸la Zygmunta Augusta z lat 1561 i 1568 oraz przez szereg innych przywilej贸w nast臋pnych kr贸l贸w, i tak – przez Stefana Batorego z roku 1576, Zygmunta III z roku 1609, W艂adys艂awa IV z roku 1634, Micha艂a Korybuta Wi艣niowieckiego z roku 1669, oraz przez szereg konstytucji sejmowych.

Tatarzy litewscy dzielili si臋 na cztery grupy spo艂eczne, kt贸re na terenach Rzeczypospolitej, a przede wszystkim na terenach Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, by艂y odwzorowaniem hierarchii spo艂ecznej Z艂otej Ordy.

Sprawa za艣 wygl膮da艂a nast臋puj膮co – szlachta czy arystokracja tatarska, posiadaj膮ca podobne przywileje na Litwie, uzyskiwa艂a po艣wiadczenie szlachectwa w Z艂otej Ordzie, kt贸re by艂o podstaw膮 do uzyskania szlachectwa na Litwie, m贸wi膮c dzisiejszym j臋zykiem – po艣wiadczenie szlachectwa wystawione przez chana krymskiego czy kaza艅skiego by艂o potwierdzane przez Wielkiego Ksi臋cia Litewskiego, a p贸藕niej przez kr贸l贸w i Sejm Rzeczypospolitej.

Inaczej wygl膮da艂a sytuacja z kniaziami tatarskimi i p贸藕niej litewskimi. Dawna, przedrozbiorowa Rzeczpospolita jak wiemy nie uznawa艂a 偶adnych tytu艂贸w arystokratycznych, o ile dany r贸d nie pochodzi艂 od jakiej艣 dynastii panuj膮cej.

A wi臋c, Tatarzy u偶ywaj膮cy na Litwie tytu艂u kniazi贸w, byli najbli偶szymi krewnymi lub potomkami cz艂onk贸w dynastii panuj膮cej w Z艂otej Ordzie. By艂a to pierwsza, najmniej liczna grupa tatarskiej arystokracji. Tytu艂y owe zatwierdza艂 kr贸l i sejm Rzeczpospolitej w ka偶dym przypadku osobno.

Dalsz膮 grup膮 by艂a szlachta tatarska, p贸藕niej litewska, tak zwani – Tatarzy hospodarscy. W hierarchii tytularnej u Tatar贸w wygl膮da艂o to nast臋puj膮co – najpierw byli kniaziowie, nosz膮cy te偶 czasem tytu艂 carewicz贸w, je偶eli byli bliskimi krewnymi panuj膮cego chana, potem w hierarchii usytuowani byli begowie lub z turecka bejowie, dalej szli murzowie (Mirza tub murza – synonim; od s艂owa emir-zade – czyli dos艂ownie syn Emira tj. panuj膮cego), po mirzach za艣 nast臋powali ni偶si w hierarchii u艂anowie – s艂owo to pochodzi od s艂owa oglan, lub ohlan – co oznacza ch艂opiec, chwat, dzielny. Z czasem bejowie, tj. kniaziowie i carewicze, przestali u偶ywa膰 tytu艂u beja czy bega. Od XVII w. u偶ywali tytu艂u murza lub rnirza, jak reszta szlachty tatarskiej w Polsce.

Na podstawie:聽Verbum Nobile