tatarzy studzianka

Pochodz臋 z dawnej kolebki Tatar贸w bialskich 鈥揝tudzianki. Studzianka to miejscowo艣膰 jak wiele innych, typowa podlaska wie艣. Wydawa膰 by si臋 mog艂o jedynie na pierwszy rzut oka. Typowa, gdyby nie ten cmentarz (mizar). Aby dotrze膰 do mizaru w Studziance, trzeba zboczy膰 z trasy Bia艂a Podlaska-Lublin w 艁omazach na drog臋 w kierunku Piszczaca. Nale偶y przejecha膰 przez wie艣 a偶 do krzy偶贸wki i kapliczki. Nast臋pnie skr臋ci膰 w lewo w poln膮 drog臋 i prosto w kierunku sosnowego lasku. Ju偶 z daleka wida膰 偶贸艂t膮 tablic臋 i ogrodzenie. Mizar usytuowany jest na wzniesieniu. Malowniczo艣膰 jego po艂o偶enia urzeka latem, kiedy cisz臋 zag艂uszaj膮 bujne krzewy, ale i zim膮, gdy spod 艣nie偶nej pokrywy wybijaj膮 si臋 na 艣wiat艂o p贸艂koliste kamienie. Mizar jest nie藕le uporz膮dkowany, cho膰 wymaga jeszcze wytyczenia alejek, szerszego opisu nagrobk贸w czy konserwacji kamiennych p艂yt, cho膰, wiele z tych dzia艂a艅 ogranicza prawo. Wszystkie nagrobki pocz膮tkowo by艂y w j臋zyku polskim, a poszczeg贸lne kamienie zdobi艂y cytaty z Koranu. Ogrodzenia za艣 to nalecia艂o艣膰 z II po艂owy XIX w. Tatarzy mieli do siebie zaufanie. Oni ani nie grodzili mizar贸w, ani nie zamykali domostw. Szacuj臋 si臋, 偶e do dzi艣 na mizarze Studzianki zachowa艂o si臋 oko艂o 160 nagrobk贸w. 卢r贸d艂a podaj膮, 偶e pochowano tu dow贸dc臋 IV Pu艂ku Stra偶y Przedniej Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego gen. J贸zefa Bielaka oraz p艂k. Jakuba Azulewicza. Trudno wskaza膰 miejsce poch贸wku. Prawdopodobnie s膮 na mizarze w Studziance.

Wed艂ug legendy to w艂a艣nie Tatarzy w bitwie pod Parkanami uratowali 偶ycie Janowi III Sobieskiemu. Kr贸l, b臋d膮c pod wra偶eniem ich waleczno艣ci oraz umiej臋tno艣ci, w zamian za zaleg艂y 偶o艂d, zdecydowa艂 si臋 ofiarowa膰 rodzinom 偶o艂nierzy z chor膮gwi tatarskiej dobra ziemskie. Z obietnicy wywi膮za艂 si臋 w 12 marca 1679 r., kiedy to w Grodnie nada艂 im 520 w艂贸k ziemi, m.in. pod Bia艂ymstokiem, w Ma艂aszewiczach, Studziance i Lebiedziewie. Pocz膮tkowo na zasadach prawa lennego, p贸藕niej jako maj膮tki dziedziczne z obowi膮zkiem s艂u偶by wojskowej. Tak osadnictwo zacz臋艂o si臋 rozszerza膰. 呕yj膮c z 偶o艂du i nada艅, mimo i偶 dysponowali do艣膰 du偶ymi w艂o艣ciami, Tatarzy nie nale偶eli do najlepszych gospodarzy. Znacznie bardziej ni偶 uprawa czy hodowla poci膮ga艂a ich wojaczka.

Najbogatszym reprezentantem spo艂eczno艣ci tatarskiej na tym terenie by艂 pod koniec XVIII w. gen. J贸zef Bielak. Zgin膮艂 on w 1792 r. w wojnie polsko-rosyjskiej. Najprawdopodobniej jest pochowany na tym mizarze, w Studziance. Jednym ze znanych Tatar贸w by艂 Jakub Murza-Buczacki, kt贸ry w po艂owie XIX w. prze艂o偶y艂 Koran na j臋zyk polski. Jego nagrobek w Lebiedziewie jest nawet czytelny. Warto wspomnie膰 tak偶e Amurata Azulewicza, Tatara, kt贸ry zes艂any na Sybir, tak bardzo t臋skni艂 za ojczyzn膮, 偶e prawie 15 lat wraca艂 na piechot臋 do domu. Wkr贸tce po powrocie zmar艂. Studzianka by艂a najwi臋ksz膮 wsi膮 tatarsk膮 w ekonomii brzeskiej, dlatego w艂a艣nie tutaj wytyczono miejsce na mizar oraz wzniesiono meczet. Do I wojny 艣wiatowej Tatarzy mieli w tej miejscowo艣ci swoje meczet. Zosta艂 on spalony przez uciekaj膮cych Kozak贸w w sierpniu 1915 r.

W po艂owie lat sze艣膰dziesi膮tych XIX w. tereny, kt贸re po II wojnie 艣wiatowej by艂ym wojew贸dztwem bialskopodlaskim, zamieszkiwa艂o oko艂o 300 Tatar贸w. P贸藕niej ta liczba zmala艂a – trudno powiedzie膰 do ilu. Liczenie ogranicza艂o si臋 zazwyczaj tylko do znanych rod贸w. Inne 藕r贸d艂a podaj膮, 偶e w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym Studziank臋 zamieszkiwa艂o ju偶 tylko 7 rodzin tatarskich. A dzi艣? – Je艣li kt贸rego艣 z mieszka艅c贸w Studzianki spytamy o Tatar贸w, natychmiast rzuca nazwisko urodzonej w Petersburgu w marcu 1920 r. Heleny Bandzarewicz. Jest ona rodowit膮 Tatark膮 i otwarcie si臋 do tego przyznaje. Gdy przyby艂a na Podlasie, po艣lubi艂a Tatara. Po jego 艣mierci wysz艂a powt贸rnie za m膮偶 i przesz艂a na katolicyzm. Dzi艣 ma 86 lat. C贸rka i wnuki odziedziczy艂y po niej charakterystyczne rysy. Po tym mo偶na pozna膰 Tatara, a tak偶e po ciemniejszej cerze oraz charakterystycznych wyd艂u偶onych policzkach, oraz po dobrym sercu i go艣cinno艣ci. Tatark膮 by艂a te偶 matka 偶yj膮cego do dzi艣 w Studziance Stefana Remesza. Sam ma ju偶 oko艂o 70 lat. Ale liczne pami膮tki i zdj臋cia przechowuje jego syn. Sporo innych Tatar贸w wyjecha艂o… Ci, kt贸rzy pozostali, nie wchodzili ju偶 w zwi膮zki mi臋dzy sob膮. Wielu si臋 nie przyznaje. A reszta? Tatarzy polscy 偶yj膮 spokojnie, nikomu nie wadz膮c i nie s膮 oni nastawieni wrogo do Polak贸w. Czuj膮 si臋 Polakami uznaj膮c nasz kraj sza swoj膮 ojczyzn臋. I ch臋tnie s艂u偶膮 pomoc膮. Je艣li wysy艂am maila do kt贸rego艣 z Tatar贸w, z g贸ry wiem, 偶e odpisze.

Cho膰 s膮 Tatarami, od zawsze czuli si臋 Polakami. A jak relacje uk艂ada艂y si臋 w przesz艂o艣ci? Pani Helena powtarza cz臋sto w wypowiedziach: Jak sz艂am do ko艣cio艂a to s艂ysza艂am: O Tatarka, Tatarka!鈥 Palcami wytykali mnie i moje dzieci. Ale 偶eby prze艣ladowa膰, to nie 鈥 doda艂a po chwili, przywo艂uj膮c jeszcze jedno wojenne wydarzenie: Podczas wojny przez wie艣 przeje偶d偶a艂 niemiecki wywiad. 呕o艂nierz spyta艂 stoj膮c膮 przy drodze kobiet臋, czy w miejscowo艣ci s膮 呕ydzi. Odpowiedzia艂a, 偶e tylko Tatarzy. A on, 偶e im Tatar贸w nie trzeba. Tatarzy nie jedli wieprzowego mi臋sa w艂a艣nie z powodu religii. Na wiar臋 katolick膮 przechodzi艂o si臋, dlatego, 偶e ksi膮dz 艣lubu by nie da艂 z katolikiem. Ma艂偶e艅stwa si臋 miesza艂y. Moja mama i moje siostry te偶 si臋 przechrzci艂y 鈥 wspomina pani Helena.

Tatarzy to muzu艂manie. Cho膰 nale偶y podkre艣li膰, 偶e nie ka偶dy muzu艂manin jest Tatarem. Do podstawowych ich obowi膮zk贸w nale偶a艂y, zatem: wyznanie wiary, modlitwa, ja艂mu偶na, post oraz pielgrzymka do Mekki. Modlitw臋 鈥 wed艂ug tradycji – odmawia si臋 w dowolnym czystym miejscu, zwykle na dywaniku modlitewnym. Jedynie po艂udniowa modlitwa w pi膮tek winna mie膰 charakter zespo艂owy i odbywa膰 si臋 w meczecie pod przewodnictwem imama. Podczas nabo偶e艅stwa muzu艂manie na ca艂ym 艣wiecie zwracaj膮 si臋 twarz膮 w kierunku 艣wi膮tyni Al-Kaba w Mekce. Odprawianiu modlitw towarzysz膮 pok艂ony i czo艂obicie.

Jak wygl膮da艂 meczet w Studziance? Pozosta艂y zachowane fotografie i jedna z relacji nie偶yj膮cej Marii Pirogowicz, z domu Bajrulewicz. Id膮c za jej s艂owami meczet w Studziance: by艂 to du偶y podzielony 艣cian膮 na dwie cz臋艣ci drewniany budynek w jednej z nich, w kt贸rej znajdowa艂 si臋 zwr贸cony w stron臋 Mekki o艂tarz mogli przebywa膰 tylko m臋偶czy藕ni. Wierni, obowi膮zkowo w czapkach i modlili si臋 z twarzami zwr贸conymi w stron臋 Mekki. Stron臋 t臋 wskazywa艂 mihrab – nisza w 艣cianie 艣wi膮tyni. Na prawo znajdowa艂 si臋 mimbar – kazalnica, na kt贸rej stawa艂 mu艂艂a, wyg艂aszaj膮c kazanie w 艣rodku nabo偶e艅stwa. G艂贸wne pomieszczenie by艂o tylko dla m臋偶czyzn. Dla kobiet by艂o drugie pomieszczenie utrzymane w bardzo surowym stylu, z kt贸rego tylko prze kratk臋 w 艣cianie mo偶na by艂o patrze膰 na o艂tarz, meczet, w Studziance by艂 zawsze pe艂en wiernych. Mod艂y – g艂o艣ne recytacje w j臋zyku arabskim, odpowiednio by艂y 艂膮czone z ruchami r膮k, g艂owy i sk艂onami cia艂a do ziemi. Co tydzie艅 odbywa艂y si臋 uroczysto艣ci zwane Bajram Ma艂y (trwa艂y od pi膮tku do niedzieli).

Dlaczego kobiety by艂y za kratk膮? Nie to, 偶e kobiety s膮 oddzielane. To przez szacunek do religii. Kobieta mog艂aby rozproszy膰 m臋偶czyzn臋 a ten z kolei nie skupi艂by si臋 na modlitwie. Zachowa艂y si臋 dokumenty 艣wiadcz膮ce o tym, 偶e do Studzianki raz albo dwa razy w 偶yciu przyje偶d偶ali wyznawcy proroka z okolicznych: 艁osic, Terespola, Brze艣cia czy Nowogr贸dka. Traktowali t臋 podr贸偶 jako drog臋 do ma艂ej Mekki. Studzianka to by艂a Mekka podlaskich Tatar贸w. Imam parafii muzu艂ma艅skiej- Maciej Bajrulewicz je藕dzi艂 na 艣luby i chrzciny, poniewa偶 Koran nakazywa艂by obrz膮dek zawarcia ma艂偶e艅stwa odbywa艂 si臋 w domu. A 艣ci膮gaj膮cy tu z r贸偶nych miejscowo艣ci wierni mieli przy sobie zawsze chleb i s贸l. Odwiedza艂 tak偶e 偶o艂nierzy s艂u偶膮cych w twierdzy brzeskiej.

Wed艂ug miejscowej ludno艣ci: Tatarzy do s艂o艅ca si臋 modlili. Ksi臋偶yc czcili. Ze szlachetno艣ci byli szanowani w ca艂ej okolicy. Je偶eli kt贸ra艣 z s膮siadek poroni艂a dziecko, przyszli do niej w odwiedziny, prezent przynie艣li, a przy tym zawsze chleb i s贸l. Do Studzianki Tatarzy zje偶d偶ali w pow贸zkach na dwa coroczne odpusty: wiosn膮 i jesieni膮, zwane Bajram, rzucali na drog臋 kwiaty papierowe, dzieci obdarowywali obwarzankami.

Kiedy chodzili odwiedza膰 groby, stawali przy mogile przodka, kl臋kali na prawe kolano i k艂ad膮c praw膮 r臋k臋 na gr贸b nawi膮zywali w ten spos贸b wi臋藕 ze zmar艂ym. Pogrzeb natomiast odbywa艂 si臋 na 2 lub 3 dzie艅 po zgonie. Je偶eli umiera艂a kobieta, inne Tatarki obmywa艂y jej cia艂o, a je艣li m臋偶czyzna – Tatarzy. Bogatsi muzu艂manie zamawiali dodatkowe mod艂y za dusz臋 zmar艂ego. W domach odbywa艂a si臋 wieczerza z udzia艂em rodzin. Podawano potrawy m膮czne, kasze, ry偶 z rodzynkami, placki oraz d偶ajm臋 (cha艂w臋 z miodu, m膮ki i mas艂a), kt贸rymi dzielono si臋 za dusz臋 zmar艂ego. Id膮c w orszaku pogrzebowym nie nale偶a艂o przebiega膰 drogi i patrze膰 w okno. Czterech m臋偶czyzn opuszcza艂o cia艂o na w膮skich pasach do grobu. To, 偶e chowano z kosztowno艣ciami, jest bzdur膮. Cia艂a sk艂adano na osi wsch贸d 鈥 zach贸d w pozycji siedz膮cej, by w dniu S膮du zmar艂y m贸g艂 wsta膰 i p贸j艣膰 w stron臋 Mekki.

Jak d艂ugo b臋dziemy pami臋tali o przesz艂o艣ci Tatar贸w 偶yj膮cych niegdy艣 tak licznie w Studziance? Czy tylko w publikacjach i przy okazji rocznic i 艣wi膮t. Tematyka Tatar贸w podlaskich jak i polskich od kilku lat powraca ponownie na 艣wiat艂o dzienne. Przypominanie o przesz艂o艣ci religijnej i kulturowej tej zanikaj膮cej grupy etnograficznej oraz spotkania z 偶yj膮cymi Tatarami polskimi to dla mnie budowanie 艣wiadomo艣ci, poznawanie czego艣 innego ni偶 to, co mnie woko艂o codziennie otacza. Niekt贸rzy miejscowi pami臋taj膮 jeszcze o Tatarach, ale s膮 z regu艂y osoby starsze. A co z m艂odzie偶膮? To w niej le偶y potencja艂 i si艂a do zachowania odleg艂ych czas贸w, czas贸w osadnictwa tatarskiego w Studziance.

艁ukasz Rados艂aw W臋da (Studzianka)

Poprzedni artyku艂Andrzej Brzezina Winiarski – Herby Szlachty Rzeczypospolitej – A
Nast臋pny artyku艂Nigdy nie jeste艣 sam
Regionalista - zwi膮zany z rodzinn膮 Studziank膮 w wojew贸dztwie lubelskim, z zawodu m.in. historyk-archiwista, animator dzia艂a艅 spo艂ecznych i kulturalnych, doktorant na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, pracownik samorz膮dowy zajmuj膮cy si臋 kultur膮, sportem i dokumentami, od 2003 roku zwi膮zany z organizacjami pozarz膮dowymi: aktywny cz艂onek Stowarzyszenia Rozwoju Miejscowo艣ci Studzianka, cz艂onek Klubu Biegacza Bia艂a Biega i Bialskiego Klubu Morsa, dzia艂acz spo艂eczny i kulturalny, koordynator i organizator projekt贸w spo艂ecznych wi臋cej, autor licznych wniosk贸w aplikacyjnych o fundusze krajowe i unijne, przewodnik po cmentarzu tatarskim w Studziance, za艂o偶yciel i re偶yser kabaretu ZIELAWA 2008-2014,rekrut w grupie rekonstrukcyjnej z czas贸w epoki napoleo艅skiej 12 Pu艂ku Piechoty Xi臋stwa Warszawskiego 4 kompanii fizylierskiej w latach 2007-2012. Redaktor Naczelny kwartalnika "Echo Studzianki", wsp贸艂pracuje z Podlaskim Kwartalnikiem Kulturalnym, Wschodnim Rocznikiem Humanistycznym, Radiem BiPeR, Radiem Lublin, Go艣ci艅cem Bialskim, mediami, gminami muzu艂ma艅skimi, dzia艂aczami tatarskimi, uczestnik i prelegent licznych konferencji naukowych szkole艅 oraz paneli dyskusyjnych z zakresu promocji historii i tradycji regionu, autor artyku艂贸w publicystycznych, naukowych i publikacji popularnonaukowych, biegacz i marato艅czyk, pasjonat epoki napoleo艅skiej i tematyki tatarskiej, prowadzi zaj臋cia z 艂ucznictwa, interesuje si臋 dziedzictwem kulturowym, turystyk膮, r臋kodzie艂em i gin膮cymi zawodami, psychologi膮, literatur膮, poezj膮, sportem g艂贸wnie zespo艂owym, bieganiem d艂ugodystansowym oraz 艂ucznictwem tradycyjnym, organizator sp艂yw贸w kajakowych, gier terenowych i zawod贸w biegowych. Swoj膮 wiedz臋 i do艣wiadczenie zawdzi臋czam pokoleniu wybitnych ludzi, kt贸rzy s膮 dla mnie autorytetami. Nie zapominam sk膮d pochodz臋 i w swojej pracy staram si臋 zawsze nawi膮zywa膰 do korzeni.