Ciekawostk膮 mo偶e by膰 mo偶liwo艣膰 odtworzenia – na podstawie ksi膮g metrykalnych – pewnych 贸wczesnych spo艂ecznych zale偶no艣ci i struktur. Proboszczowie parafii tak wiejskich, jak i miejskich dysponowali niekiedy do艣膰 du偶ymi folwarkami, w kt贸rych osadzone byty rodziny uprawiaj膮ce dan膮 posiad艂o艣膰 O tych rodzinach mo偶na dowiedzie膰 si臋 z zapisu w aktach, gdy偶 przy nazwisku osadnika umieszczano adnotacj臋 ex fundo plebanali – z folwarku pleba艅skiego. Zdarza艂o si臋 niekiedy, ze s膮siaduj膮cy z gruntami pleba艅skimi w艂a艣ciciel ziemski przy艂膮cza艂 w formie daru jaki艣 area艂 ziemi. Oczywi艣cie zarazem „darowywano” te偶 tamtejszych osadnik贸w odrabiaj膮cych pa艅szczyzn臋, a wi臋c rodzina ch艂opska traktowana by艂a jak pewna „rzecz”. Dopiero dzi臋ki Kodeksowi Napoleona przyj臋temu w Ksi臋stwie Warszawskim w 1808 r ch艂opi otrzymali wolno艣膰 osobist膮. Z ksi膮g metrykalnych mo偶na r贸wnie偶 dowiedzie膰 si臋, w kt贸rych wsiach zamieszkiwa艂a szlachta zagrodowa, kt贸ra to grupa powsta艂a na skutek stopniowego podzia艂u grunt贸w dworskich pomi臋dzy dzieci. Przed nazwiskiem takiego szlachcica nie dodawano tytu艂u nobilis, ale zaznaczano (po polsku), ze by艂 gospodarzem „na w艂asnej cz膮stce ziemi”. Przy nazwiskach ch艂op贸w dodawano niekiedy okre艣lenie laboriosus – pracowity, a przed nazwiskiem mieszczan circumspectus lub honoratus – powa偶ny b膮d藕 powa偶any, „opatrzny”, albo tez ciesz膮cy si臋 szacunkiem, szanowany. Po uw艂aszczeniu po nazwisku ch艂opa umieszczano s艂owo czynszownik, co oznacza艂o, i偶 byt p艂atnikiem czynszu od gruntu, a me odrabia艂 pa艅szczyzny.

Rola ksi膮g metrykalnych – jako cennych i niekiedy jedynych 藕r贸de艂 wiadomo艣ci historycznych, szczeg贸lnie z okresu XVII-XIX w dla ma艂ych miejscowo艣ci – wzrasta wraz z rosn膮cym obecnie zainteresowaniem histori膮 „ma艂ych ojczyzn” rodzinnych miast wsi i parafii w艂asn膮 to偶samo艣ci膮, korzeniami. Jednak偶e korzystanie z tych dokument贸w wymaga ogromnej cierpliwo艣ci, dok艂adno艣ci, umiej臋tno艣ci zastosowania wiadomo艣ci og贸lnohistorycznych, pewnego przygotowania j臋zykowego (zw艂aszcza klasycznego) oraz stworzenia swoistego „klucza” pozwalaj膮cego wy艂owi膰, usystematyzowa膰 i dokona膰 w艂a艣ciwego uog贸lnienia wynik贸w kwerendy. A przede wszystkim – pasji. Praca taka daje du偶o satysfakcji zw艂aszcza wtedy gdy uda si臋 natrafi膰 na ciekawe informacje i ponadto odtworzy膰 na ich podstawie pewne ma艂o znane lub wr臋cz nieznane elementy historycznego spectrum danej miejscowo艣ci czy regionu. Wertowanie starych r臋kopis贸w opr贸cz emocji towarzysz膮cych zwykle poszukiwaczom rzeczy cennych daje tak偶e odpr臋偶enie i poniek膮d uwolnienie od bol膮czek i k艂opot贸w codzienno艣ci. W niekt贸rych miejscowo艣ciach Lubelszczyzny emerytowani nauczyciele (niekoniecznie nawet historii) i ksi臋偶a, pracuj膮 nad monografiami, najcz臋艣ciej szk贸艂, ale tak偶e miejscowo艣ci i parafii. Dzi臋ki ich staraniom ksi臋gi metrykalne ods艂aniaj膮 wiele tajemnic czy niezauwa偶onych dot膮d fakt贸w, za艣 om sami maj膮 poczucie s艂u偶by wa偶nej sprawie i przyczyniaj膮 si臋 do wzrostu patriotyzmu lokalnego – autentycznego umi艂owania swej „kolebki” rodzimych 艣wi臋to艣ci, czego przyk艂ad daje wszak sam Chrystus (por 艁k 19,41).
Na zako艅czenie trzeba doda膰 kilka uwag o samych drogocennych ksi臋gach metrykalnych z XVII-XIX w. Na og贸艂 s膮 one zachowane w dobrym stanie. Sporz膮dzone s膮 z papieru czerpanego, bardzo trwa艂ego, pisane wyra藕nie i to atramentem, kt贸ry wyblak艂 tylko miejscami. Wydaje si臋, 偶e wsp贸艂czesne „inkausty” nie wytrzymaj膮 takiej pr贸by czasu. Rzadko wyst臋puj膮 uszkodzenia ksi膮g przez kornika lub grzyb. Niekiedy tylko pewien niepok贸j budz膮 warunki ich przechowywania, np. s艂abo ogrzewane i zawilgocone pomieszczenia oraz zabezpieczenie – tak przed 偶ywio艂em, jak i przed r贸偶nego autoramentu „amatorami staroci”, zw艂aszcza jako towaru na rynku antykwarycznym. Przy tym zanieczyszczenie 艣rodowiska i czas b臋d膮 dzia艂a膰 na niekorzy艣膰 tych archiwali贸w. Bior膮c pod uwag臋 zagro偶enia, jak i problem 艂atwiejszego udost臋pnienia omawianych XVII XIX wiecznych ksi膮g metrykalnych, warto mo偶e pomy艣le膰 o ich sfilmowaniu lub innej metodzie reprodukcji, a kopie przechowywa膰 w archiwach archidiecezjalnych. Tym bardziej 偶e duplikaty ksi膮g z XIX w., kt贸rych orygina艂y w parafiach (na skutek zdarze艅 losowych) niekiedy nie zachowa艂y si臋, jakkolwiek z pietyzmem przechowywane w lokalnych urz臋dach stanu cywilnego, s膮 jednak nieco rozproszone. Zgromadzenie takich materia艂贸w w jednym archiwum u艂atwi艂oby zainteresowanym, szczeg贸lnie historykom-regionalistom, badania i opracowanie, innych za艣 zach臋ci艂oby do si臋gania po te 藕r贸d艂a, gdy偶 znik艂aby konieczno艣膰 k艂opotliwych kwerend w terenie.