serwituty kr├│lestwo

Serwituty, serwitut, s┼éu┼╝ebno┼Ťci, wolno┼Ťci ÔÇô uprawnienia ch┼éop├│w do korzystania z dworskich ┼é─ůk i pastwisk oraz las├│w, wywodz─ůce si─Ö z okresu feudalnego, b─Öd─ůce powodem licznych zatarg├│w mi─Ödzy wsi─ů a dworem. Na ziemiach polskich zosta┼éy zlikwidowane w wi─Ökszo┼Ťci do ko┼äca XIX w. Serwituty, zwane te┼╝ s┼éu┼╝ebno┼Ťciami lub wolno┼Ťciami, by┼éy rodzajem prawa rzeczowego. Serwituty oparte by┼éy na aktach jednostronnych (np. przywilejach nadanych osad┼║com wsi przez kr├│l├│w polskich), na umowach ustnych lub zwyczajach.

Serwituty – poj─Öcie og├│lne

S┼éu┼╝ebno┼Ť─ç czyli serwitut (┼éac. servitus) w szerokiem tego s┼éowa znaczeniu mo┼╝e by─ç okre┼Ťlona jako prawo korzystania z cudzej w┼éasno┼Ťci ┼é─ůcznie z jej w┼éa┼Ťcicielem ÔÇö W ten te┼╝ spos├│b zazwyczaj powszechnie serwitut jest rozumiany. Nie jest to jednak zupe┼énie zgodne z tem poj─Öciem o serwitucie, jakie ustali┼éo prawodawstwo nowoczesne, opieraj─ůc si─Ö zreszt─ů na zasadach wprowadzonych jeszcze w prawie rzymskiem.ÔÇö Wed┼éug kodeksu Napoleona, obowi─ůzuj─ůcego na terenie b. Kr├│lestwa Kongresowego od dnia 1-go maja 1808 roku, serwitut okre┼Ťla si─Ö w spos├│b nast─Öpuj─ůcy:
ÔÇ×S┼éu┼╝ebno┼Ť─ç jest to ci─Ö┼╝ar, w┼éo┼╝ony na dziedzin─Ö dla u┼╝ytku i korzy┼Ťci dziedziny, nale┼╝─ůcej do innego w┼éa┼Ťciciela” (art. 637), przyczem ÔÇ×s┼éu┼╝ebno┼Ť─ç nie nadaje ┼╝adnej wy┼╝szo┼Ťci jednej dziedzinie nad drug─ů” (art. 638), wynika za┼Ť ÔÇ×albo z naturalnego po┼éo┼╝enia miejsca, albo z obowi─ůzk├│w w┼éo┼╝onych przez ustaw─Ö, albo z um├│w pomi─Ödzy w┼éa┼Ťcicielami” (art. 639).

W ten wi─Öc spos├│b serwitut jest ┼Ťci┼Ťle przywi─ůzany nie do osoby, korzystaj─ůcej z praw serwitutowych, lecz do dziedziny uprawnionej. Stosunek za┼Ť serwitutowy mi─Ödzy maj─ůtkami istnie─ç mo┼╝e tylko w├│wczas, gdy maj─ůtki te nale┼╝─ů do r├│┼╝nych w┼éa┼Ťcicieli.
To samo okre┼Ťlenie serwitutu, jako stosunku mi─Ödzy posiadaczami dw├│ch r├│┼╝nych dziedzin, spotykamy w og├│lno-niemieckiej ustawie cywilnej, kt├│ra g┼éosi:
„Przedmiotem serwitutu mog─ů by─ç gospodarcze korzy┼Ťci, wynikaj─ůce z u┼╝ytkowania z jednej posiad┼éo┼Ťci ziemskiej na rzecz drugiej posiad┼éo┼Ťci, lecz nie drugiej osoby” (art. 1019).
Kodeks nadba┼étycki uzupe┼énia jeszcze to okre┼Ťlenie zdaniem: „obci─ů┼╝ona serwitutem nieruchomo┼Ť─ç powinna przynosi─ç sta┼éy po┼╝ytek nieruchomo┼Ťci obci─ů┼╝aj─ůcej” (art. 1108).
Za serwitut wi─Öc, w ┼Ťcis┼éem znaczeniu tego s┼éowa, nale┼╝y uwa┼╝a─ç stosunek prawny, istniej─ůcy mi─Ödzy posiadaczami dw├│ch dziedzin, z kt├│rych jedna jest obci─ů┼╝ona na rzecz drugiej ÔÇö uprawnionej. Uprawnienia, wyp┼éywaj─ůce z serwitutu s─ů ca┼ékowicie zwi─ůzane z dziedzin─ů, nie mog─ů wi─Öc by─ç przekazane innym osobom niezale┼╝nie od dziedziny. Prawa do serwitut├│w nabywa ka┼╝dorazowo w┼éa┼Ťciciel dziedziny, korzystaj─ůcej z serwitutu. Zgodnie z tern okre┼Ťleniem za serwitut nie nale┼╝y uwa┼╝a─ç tych udogodnie┼ä, kt├│re czyni w┼éa┼Ťciciel gruntu osobom trzecim w charakterze ┼Ťwiadcze┼ä w pewnej mierze osobistych. Nie zachodzi nprz. stosunek serwitutowy mi─Ödzy w┼éa┼Ťcicielem maj─ůtku, a osob─ů osiad┼é─ů na jego w┼éasnym gruncie, kt├│rej zezwoli┼é on na u┼╝ytkowanie swego lasu, pastwiska i t. p. W tym bowiem wypadku stosunek mi─Ödzy dwoma osobami mie┼Ťci si─Ö w granicach jednej dziedziny, nale┼╝─ůcej do jednego tylko w┼éa┼Ťciciela. Niew─ůtpliwie jednak tego rodzaju ┼Ťwiadczenia i udogodnienia stanowi┼éy istotne ┼║r├│d┼éo serwitut├│w.
Poj─Öcie o serwitutach zjawi─ç si─Ö musia┼éo ju┼╝ w├│wczas, kiedy powstawa┼éa w┼éasno┼Ť─ç osobista, i rozwija┼éo si─Ö i utrwala┼éo stopniowo w miar─Ö utrwalania si─Ö tej w┼éasno┼Ťci. Pierwotny posiadacz serwitutu uwa┼╝a┼é si─Ö za wsp├│┼éw┼éa┼Ťciciela dziedziny, na kt├│rej urzeczywistnia┼é sw├│j serwitut, w czasach za┼Ť p├│┼║niejszych, w okresie feudalizmu, kiedy w┼éa┼Ťcicielem ziemi m├│g┼é by─ç tylko pan, kt├│ry rozporz─ůdza┼é ni─ů wed┼éug swego uznania, w┼éo┼Ťcianie oddawali panu swoj─ů prac─Ö i osob─Ö, pan za┼Ť oddawa┼é im w u┼╝ywalno┼Ť─ç ziemi─Ö, ┼Ťwiadcz─ůc im pewne udogodnienia, jak nprz. zezwala┼é korzysta─ç z lasu. ┼é─ůk. pastwisk i t. p. Stosunek ten oparty narazie na wzajemnej wymianie us┼éug, wobec braku opieki prawnej zmieni┼é si─Ö z biegiem czasu w uci─ů┼╝liwe podda┼ästwo.

Serwituty w Polsce

W dawnej Polsce okre┼Ťlenie s┼éu┼╝ebno┼Ť─ç, ani ┼éaci┼äskie servitus, nie by┼éo znane. Na oznaczenie tego poj─Öcia u┼╝ywano szeregu okre┼Ťle┼ä, najcz─Ö┼Ťciej za┼Ť stosunek ten nazywano „wolno┼Ťci─ů” (libertas). Wolno┼Ť─ç by┼éo to prawo na rzeczy cudzej, moc─ů kt├│rego w┼éa┼Ťciciel musia┼é czego┼Ť na swojej rzeczy dozwoli─ç, albo te┼╝ nie m├│g┼é czego┼Ť ze sw─ů rzecz─ů czyni─ç (Dr. Przemys┼éaw D─ůbkowaki. Prawo prywatne polskie, tom II.). Ze strony w┼éa┼Ťciciela rzeczy polega┼éa wolno┼Ť─ç na znoszeniu lub nieczynieniu, by┼éa wi─Öc zatem ci─Ö┼╝arem. Uprawniony za┼Ť do korzystania z wolno┼Ťci musia┼é si─Ö trzyma─ç ┼Ťci┼Ťle w granicach uprawnie┼ä, nie przynosz─ůc szkody trzecim osobom i nie naruszaj─ůc innych praw w┼éa┼Ťciciela. W wykonywaniu jednak jego uprawnie┼ä, w┼éa┼Ťciciel nie m├│g┼é mu przeszkadza─ç i w jakikolwiek spos├│b udaremnia─ç jego czynno┼Ťci. Aczkolwiek wi─Öc w┼éasno┼Ť─ç pozostawa┼éa niepodzielnie przy w┼éa┼Ťcicielu, to w korzystaniu z p┼éyn─ůcych st─ůd korzy┼Ťci mia┼é r├│wnie┼╝ udzia┼é korzystaj─ůcy z wolno┼Ťci u┼╝ytkownik. To nas zbli┼╝a do tego okre┼Ťlenia serwitutu, kt├│re poda┼éem na pocz─ůtku niniejszego rozdzia┼éu. Prawo bowiem polskie podnosi┼éo przedewszystkiem uprawnienia, przys┼éugiy─ůce korzystaj─ůcemu, pod├│wczas, gdy prawo rzymskie k┼éad┼éo g┼é├│wny nacisk na obci─ů┼╝enie rzeczy, maj─ůcej s┼éu┼╝y─ç drugiemu.
W Polsce by┼éy znane wolno┼Ťci (serwituty) ju┼╝ w samym pocz─ůtku XIII-go wieku i powstawa┼éy one w dalszym ci─ůgu skutkiem uk┼éadu stosunk├│w gospodarczych, jako wolno┼Ťci czasowe, z okre┼Ťlonym zg├│ry terminem lub wieczne, kt├│re obowi─ůzywa┼éy zar├│wno ustanawiaj─ůcego, jak i jego nast─Öpc├│w. Mog┼éy by─ç one zar├│wno osobiste, s┼éu┼╝─ůce jedynie pewnej osobie, lub te┼╝ dziedziczne, przywi─ůzane do pewnego gruntu, kt├│rego ka┼╝dorazowy w┼éa┼Ťciciel lub posiada─ç (Dr. Przemyslaw D─ůbkowski. Prawo prywatne polskie, tom II.) by┼é do wolno┼Ťci uprawniony. To ostatnie ju┼╝ zbli┼╝a┼éo poj─Öcie wolno┼Ťci do przytoczonego ┼Ťcis┼éego okre┼Ťlenia serwitutu. Wolno┼Ťci bywa┼éy gruntowe, le┼Ťne i wodne. Do wolno┼Ťci gruntowych zaliczy─ç mo┼╝na: wolno┼Ť─ç drogi, przechodu przez cudzy grunt, jak r├│wnie┼╝ przegonu byd┼éa i trzody i przeprowadzania narz─Ödzi rolniczych i woz├│w. Niekiedy wolno┼Ť─ç drogi ┼é─ůczy┼éa si─Ö z wolno┼Ťci─ů ┼Ťcinania drzew w losie, na napraw─Ö wozu lub osi, kt├│re na tej drodze uleg┼éy zepsuciu. Czasami wolno┼Ť─ç taka by┼éa konieczno┼Ťci─ů. co zreszt─ů i dzisiaj cz─Östokro─ç si─Ö zdarza, gdy┼╝ w inny spos├│b nie mo┼╝na by┼éoby dosta─ç si─Ö do grunt├│w. Zdarza┼éo si─Ö to n─ůjcz─Ö┼Ťciej na oddzielnych niwkach, po┼éo┼╝onych w┼Ťr├│d lasu (enklawy), do kt├│rego posiadacz niwki pr├│cz wolno┼Ťci przejazdu nie mia┼é ┼╝adnych innych uprawnie┼ä. Pr├│cz powy┼╝szych by┼éy jeszcze wolno┼Ťci kopania gliny, dobywania ziemi na budow─Ö i napraw─Ö jaz├│w i grobli stawowych, przytkni─Öcie grobli do cudzych granic, przybijanie promu do cudzych brzeg├│w i t. p.
Do wolno┼Ťci le┼Ťnych zaliczy─ç nale┼╝y prawo wr─Öbu, to znaczy wolno┼Ť─ç ┼Ťcinania drzew. W stosunkach prywatnych nadawano zwykle wolno┼Ť─ç wr─Öbu tylko na miejscu wskazanem i na w┼éasn─ů tylko potrzeb─Ö, jak to budow─Ö i napraw─Ö budynk├│w, opa┼é, na ogrodzenie dworzyszcz, na wyroby stolarskie, ko┼éodziejskie i t. p. Czasem okre┼Ťlano ilo┼Ť─ç fur, jak─ů mo┼╝na by┼éo wywie┼Ť─ç w pewnym przeci─ůgu czasu nprz. cztery fury tygodniowo. Do wolno┼Ťci le┼Ťnych nale┼╝a┼éo r├│wnie┼╝ prawo zbierania chrustu, oraz zbierania lub wypasania ┼╝o┼é─Ödzi (┼╝o┼é─ůd┼║ÔÇö┼╝yr), wolno┼Ť─ç wypalania w─Ögli, zbierania chmielu, wypasania byd┼éa po lasach (wgon) i t. p. „Cerkel” lub „cyrkel” to cz─Ö┼Ť─ç lasu obj─Öt─ů serwitutem.
Z wolno┼Ťci wodnych, jakie ci─ů┼╝y┼éy na rozmaitych wodach, jak rzekach, potokach, jeziorach, stawach i t.p. wymieni─ç mo┼╝na bardzo pospolit─ů wolno┼Ť─ç rybo┼é├│wstwa. Zakres tej wolno┼Ťci m├│g┼é by─ç bardzo rozmaity, stosownie do umowy lub innych wzgl─Öd├│w. Okre┼Ťlano tu rodzaje sieci (sieci du┼╝e, ma┼ée, niew├│d), obszar na kt├│rym wolno by┼éo wykonywa─ç rybo┼é├│wstwo (np. tylko przy brzegu) czas ┼éowienia ryb. Tu nale┼╝a┼éa dalej wolno┼Ť─ç p┼éawienia i pojenia koni i byd┼éa, moczenia konopi, prania sukien, u┼╝ywania k─ůpieli i t. p.

Powstanie serwitut├│w

Wolno┼Ťci powstawa┼éy drog─ů umowy, wzgl─Ödnie nadania ze strony zobowi─ůzanego lub te┼╝ na podstawie wyroku s─ůdowego, ustanawi─ůj─ůcego wolno┼Ť─ç. Mog┼éy r├│wnie┼╝ powsta─ç skutkiem dawno┼Ťci, je┼╝eli mianowicie w┼éa┼Ťciciel nie sprzeciwia┼é si─Ö przez czas wymagany do przedawnienia wykonywaniu wolno┼Ťci na swoim gruncie, ten jednak spos├│b nabycia musia┼é by─ç stwierdzony orzeczeniem s─ůdowem. Pozatem prawo polskie zna┼éo ca┼éy szereg wolno┼Ťci, wyp┼éywaj─ůcych z mocy samych ustaw.
Wolno┼Ťci, o ile by┼éy czasowe, wygasa┼éy po up┼éyni─Öciu terminu, na jaki by┼éy ustanowione. Mog┼éy r├│wnie┼╝ wygasa─ç wskutek dawno┼Ťci, gdy uprawniony przez trzy lata nie wykonywa┼é swych wolno┼Ťci, chocia┼╝ nie by┼éo ┼╝adnych przeszk├│d ze strony w┼éa┼Ťciciela. Nie tyczy┼éo si─Ö to jednak wolno┼Ťci ustanowionych na wieczne czasy. Nadto mog┼éa wolno┼Ť─ç wygasa─ç na skutek umowy, skupu ze strony obowi─ůzanego, lub naruszenia ze strony uprawnionego warunk├│w, pod jakiemi zosta┼éa ustanowiona. Pozatem wygasa┼éa jeszcze w tym wypadku, je┼Ťli przedmiot obci─ů┼╝ony wolno┼Ťci─ů zosta┼é zniszczony.
Na zupe┼éne jednak zniesienie wolno┼Ťci nie pozwala┼éy ├│wczesne stosunki gospodarcze, ziemia bowiem stopniowo stawa┼éa si─Ö udzia┼éem szczup┼éego tylko grona os├│b. kt├│re nie by┼éy w stanie jej uprawi─ç, zachodzi┼éa wi─Öc potrzeba dopuszczenia do pobierania korzy┼Ťci p┼éyn─ůcych z ziemi i tych, kt├│rzy jej nie posiadali, a kt├│rzy jednak stanowili jedyn─ů si┼é─Ö, zdoln─ů do uprawiania ziemi i otrzymywania z niej potrzebnych owoc├│w.
Wszystkie wolno┼Ťci mia┼éy charakter czysto osobisty, st─ůd nie mo┼╝na by┼éo si─Ö ich pozbywa─ç ani te┼╝ przelewa─ç p┼éyn─ůcych st─ůd korzy┼Ťci na osoby trzecie.
Stosunki te pocz─ůtkowo powstawa┼éy, jak w ca┼éej zreszt─ů Europie, na drodze wzajemnej wymiany us┼éug, z chwil─ů jednak stopniowego ograniczenia prawa nieuprzywilejowanej ludno┼Ťci wiejskiej, zacz─Ö┼éy si─Ö stawa─ç konieczno┼Ťci─ů, a w ko┼äcu wieku XV, wobec zmiany stosunk├│w rolnych, musia┼éy by─ç powszechnie zastosowane.
Takim momentem decyduj─ůcym by┼éo postanowienie statutu Kr├│la Jana Olbrachta (1496), ┼╝e ÔÇ×mieszczanom i prostym ludziom, sk─ůdkolwick b─Öd─ůcym, z miasteczek, wsi, folwark├│w, prawu ziemskiemu podleg┼éych, kupowa─ç, trzyma─ç, posiada─ç na wieczno┼Ť─ç, i zastawnym obyczajem ziemi nie ma by─ç wolno, a kt├│rzy ju┼╝ skutecznie dobra ziemskie osiedli, takowe w pewnym czasie, w kt├│rym to sprawi─ç b─Öd─ů moc mieli, s─ů powinni sprzeda─ç.
Zatem statut ten wszelkie prawa w┼éasno┼Ťci ziemskiej przekazywa┼é wy┼é─ůcznie stanom wy┼╝szym, szlachcie i duchowie┼ästwu, mieszczanie za┼Ť i ch┼éopi, b─Öd─ůc pozbawieni ziemi mogli jedynie tylko za zezwoleniem swego dziedzica zachowa─ç lub otrzyma─ç prawo u┼╝ytkowania z las├│w i pastwisk. Rozpocz─ů┼é si─Ö smutny okres podda┼ästwa. Zbiegostwo ch┼éop├│w celem szukania lepszych warunk├│w bytu, zacz─Ö┼éo stawa─ç si─Ö objawem chronicznym, bo ┼╝ywotniejsze natury nie dawa┼éy sobie tak ┼éatwo odebra─ç praw ludzkich. Jak silnym by┼é ten pr─ůd stwierdzaj─ů liczne artyku┼éy przeciw zbiegostwu ch┼éop├│w – w konstytucjach sejmowych. W ci─ůgu XVI i XVII wieku Sejm uchwali┼é trzydzie┼Ťci kilka takich artyku┼é├│w, nie licz─ůc ca┼éego szeregu konstytucji o ludziach wolnych i hultajach t. j. o robotnikach rolnych i rzemie┼Ťlnikach, nie maj─ůcych sta┼éego n─ůjmu ani w┼éasnego mieszkania, przedewszystkiem w celu zmuszenia ich do roboty najemnej lub do rob├│t przymusowych na rzecz Pa┼ästwa.
Celem zach─Öcenia ludzi do obj─Öcia opuszczonych lub dotychczas niezaludnionych obszar├│w zacz─Öto rozszerza─ç dawme lub ustanawia─ç nowe wolno┼Ťci, ┼éagodz─ůc nawet czasowo ci─Ö┼╝kie warunki pa┼äszczy┼║niane. W interesie bowiem w┼éa┼Ťcicieli wi─Ökszych obszar├│w, ziemi le┼╝a┼éo jej zaludnienie, w ten spos├│b bowiem jedynie w┼éa┼Ťciciel, nieprowadz─ůc w┼éasnego gospodarstwa, m├│g┼é z niej osi─ůga─ç wi─Öksze dochody. Szczeg├│lniej na kresach powstawa┼éy liczne ÔÇ×wole” i ÔÇ×s┼éobody”, do kt├│rych ch─Ötnie nap┼éywa┼éy z okolic bardziej zaludnionych ┼╝ywio┼éy. poszukuj─ůce lepszych warunk├│w bytu. Szerokie jednak zastosowanie tych ulg zagra┼╝a┼éo interesom ├│wczesnego ziemia┼ästwa. sta─ç si─Ö bowiem mog┼éo zaprzeczeniem coraz to wygodniejszych dla niego stosunk├│w pa┼äszczy┼║nianych. Nie brak wi─Öc dowod├│w, jak szlachta ├│wczesna organizowa┼éa si─Ö celem niedopuszczenia do poprawy bytu w┼éo┼Ťcian. A wi─Öc ┬ž 10 Uchwa┼éy Che┼émskiej (1477 r.) nakazuje: ÔÇ×aby szlachta, nie wy┼é─ůczaj─ůc magnat├│w i dygnitarzy nie wa┼╝y┼éa si─Ö pod kar─ů 3 grzywien inaczej swoich kmieci servare et collocare (utrzymywa─ç i urz─ůdza─ç), ni┼╝ to by┼éo jednog┼éo┼Ťnie postanowione”. w przywileju za┼Ť Bielskim (1501) czytamy: Je┼Ťliby kt├│ry z zemian dla lcpszoho osa┼╝enia kmetiew lehczejszy prawa i daniny w swojej ziemli chote┼éby ustawitÔÇÖ na szkodu pospolitu ze-mian, takowy zemianin ne chowaj─ůc takowych ustaw naszych nam maje datÔÇÖ 100 kop hroszej”ÔÇŽ
Powstawa┼éy r├│wnie┼╝ niekiedy wolno┼Ťci podczas tak zwanych ÔÇ×pomiar├│w”, kiedy w┼éa┼Ťciciel, utrzymuj─ůc dawne powinno┼Ťci poddanych zmniejsza┼é im dowolnie stare ┼éany i p├│┼é┼éanki, maj─ůc na celu zyskanie wi─Ökszej liczby si┼é roboczych przez osadzenie wi─Ökszej liczby ludzi na tym samym obszarze. Jako pewne wyr├│wnanie tej krzywdy, jak─ů im czyni┼é, zmniejszaj─ůc ich dotychczasowe osady, udziela┼é im dodatkowe prawo wr─Öbu, czy wgonu i t. p. W ten spos├│b ch┼éopi mogli otrzymywa─ç nowe wolno┼Ťci, zawsze jednak kosztem ofiar ze swojej strony.
Usamowolnienie w┼éo┼Ťcian (1807) nie zmieni┼éo istoty rzeczy przy korzystaniu z wolno┼Ťci: opar┼éo tylko w pewnych wypadkach to korzystanie na podstawie um├│w pisanych. W dalszym ci─ůgu jednak by┼é to stosunek prywatny mi─Ödzy w┼éa┼Ťcicielem ziemi, a jej u┼╝ytkownikiem, nic zawsze nale┼╝ycie broniony przez prawo. Po raz pierwszy uprawnienia u┼╝ytkownik├│w by┼éy spisane w r. 1846 przy sporz─ůdzaniu tabel prestacyjnych. Zosta┼éy tam wpisane wszelkie prawa w┼éo┼Ťcian i mieszczan-rolnik├│w do u┼╝ytkowania z dworskich las├│w, pastwisk i ugor├│w, zar├│wno wyp┼éywaj─ůce z dawnego prawa w┼éasno┼Ťci, jak i oparte na zwyczaju, kontrakcie, przywileju, umowie s┼éownej i t. p. Niewzruszone jednak prawne podstawy uzyskali w┼éo┼Ťcianie dopiero po uw┼éaszczeniu kiedy uprawiane przez nich poprzednio ziemie zosta┼éy wy┼é─ůczone z dziedziny obci─ů┼╝onej serwitutami i zacz─Ö┼éy stanowi─ç dziedzin─Ö uprawnion─ů do korzystania z praw serwitutowych.

Serwituty w b. Kr├│lestwie Kongresowem.

W Kr├│lestwie Polskim nadanie ch┼éopom ziemi na w┼éasno┼Ť─ç, przeprowadzono na mocy „Ukazu o uw┼éaszczeniu w┼éo┼Ťcian w Kr├│lestwie Polskim” z dnia 2 marca 1864 r. wydanego przez cara Aleksandra II Romanowa. Ukaz z r. 1864 o uw┼éaszczeniu w┼éo┼Ťcian, zmieniaj─ůc zasadniczo poprzednie stosunki rolne, nie pomin─ů┼é r├│wnie┼╝ i sprawy serwitut├│w. Art. 11 Ukazu, traktuj─ůcy o serwitutach, brzmi:
„W┼éo┼Ťcianie, po nabyciu na w┼éasno┼Ť─ç osad swych, zachowuj─ů prawo do tych u┼╝ytk├│w (serwitut├│w), z kt├│rych korzystaj─ů na zasadzie tabel prestacyjnych, kontrakt├│w, um├│w s┼éownych lub zwyczaju, jako to: prawo na otrzymywanie budulca, drzewa opa┼éowego, na zbieranie suszu, le┼╝aniny, li┼Ťci na ┼Ťci├│┼ék─Ö, na pastwiska w lasach dworskich lub na gruntach dworskich, lub folwarczych”.
Z dos┼éownego brzmienia tego artyku┼éu, wymieniaj─ůcego rodzaje serwitut├│w, wynika┼éoby, ┼╝e wszelkie inne serwituty, jako to: rybo┼é├│wstwa, wodopoju, kopania gliny, piasku i t. p. nie nale┼╝─ů do kategorji serwitut├│w ukazowych, podpadaj─ů wi─Öc pod dzia┼éanie praw og├│lnych. Praktyka jednak Urz─Öd├│w do spraw w┼éo┼Ťcia┼äskich poza serwitutami wymienionemi w powy┼╝szym artykule uwa┼╝a┼éa za serwituty ukazowe wszystko to, cokolwiek zosta┼éo wpisane do tabeli likwidacyjnej lub aktu nadawczego. i wszystkie, te rodzaje serwitut├│w podporz─ůdkowa┼éa swojej kompetencji. W ten wi─Öc spos├│b istotnie mamy do czynienia z wi─Öksz─ů liczb─ů serwitut├│w, ni┼╝ wymienia art 11 Ukazu.

Rodzaje serwitut├│w

Wszelkie serwituty mo┼╝na podzieli─ç na nast─Öpuj─ůce kategorje:

A. Serwituty pastwiskowe:
a) pasanie na ugorach i ┼Ťcierniskach
b) pasanie na ┼é─ůkach
c) pasanie na specjalnych pastwiskach, g├│rach, zaro┼Ťlach, b┼éotach i t. d.
d) pasanie w lesie

B. Serwituty le┼Ťne:
a) otrzymywanie drzewa budulcowego
b) otrzymywanie żerdzi do dachów i płotów
c) otrzymywanie drzewa opa┼éowego ┼Ťcinanie usch┼éych drzew
e) obcinanie i obłamywanie gałęzi
f) zbieranie suchych gałęzi
g) karczowanie pni
h) grabienie ┼Ťci├│┼éki
i) zbieranie grzybów, jagód, żołędzi i t. d.

C. Prawo łowienia ryb w stawach i jeziorach.
D. Prawo czerpania wody i prawo wodopoju.
E. Prawo kopania piasku, gliny, wapna i t. d.
F. Prawo kopania torfu.
G. Prawo moczenia lnu.
H. Prawo przegonu i przejazdu.

Serwitut wpisany do tabeli likwidacyjnej lub nadawczego m├│g┼é by─ç przywi─ůzany:

1) do wszystkich osad danej wsi wog├│le ÔÇö (serwitut gromadzki),
2) do pewnej cz─Ö┼Ťci osad danej wsi ÔÇö (serwitut grupowy).
3) do pojedynczej osady ÔÇö (serwitut indywidualny).

Serwitut gromadzki ma miejsce wtedy, gdy w tabeli likwidacyjnej zaznaczono, ┼╝e wszystkie osady danej wsi maj─ů prawo og├│┼éem pasa─ç tyle i tyle byd┼éa i pobiera─ç z lasu tyle i tyle materja┼é├│w le┼Ťnych i t. d.
Prawn─ů osob─ů, kt├│ra mog┼éa rozporz─ůdza─ç serwitutem a wi─Öc likwidowa─ç go, by┼éo tu zebranie gromadzkie. ÔÇö Znacznem utrudnieniem w tem rozporz─ůdzaniu by┼éo ┼╝─ůdanie prawa (art. 107 Ukazu o urz─ůdzeniu gmin wiejskich), aby uchwa┼éy by┼éy w tym przedmiocie stanowione wi─Ökszo┼Ťci─ů 2/3 g┼éos├│w.

Serwitut nazywa┼é si─Ö grupowym, gdy by┼é wpisany do tabeli, lub aktu w og├│lnej ilo┼Ťci na kilka osad. Najcz─Ö┼Ťciej bywa┼éo to tam, gdzie istnia┼éy wđÁ wsi dwie grupy osad: pe┼énorolnych i ma┼éorolnych, kt├│rych prawa serwitutowe by┼éy r├│┼╝ne. Serwitutem grupowym rozporz─ůdza┼éa grupa osad; poniewa┼╝ za┼Ť prawo uznawa┼éo tylko zebranie gromadzkie, czyli ca┼éej wsi, wi─Öc rozporz─ůdzenie prawem, stanowi─ůcem wsp├│ln─ů w┼éasno┼Ť─ç grupy osad, mog┼éo nast─ůpi─ç tylko w drodze zgody wszystkich cz┼éonk├│w tej grupy. Stanowi┼éo to du┼╝e utrudnienie w sprawie rozwi─ůzania tego rodzaju serwitut├│w.

Je┼╝eli serwitut by┼é indywidualny, t. j. stanowi┼é w┼éasno┼Ť─ç pojedynczych osad, to rozporz─ůdza┼é takim serwitutem w┼éa┼Ťciciel ka┼╝dej poszczeg├│lnej osady, lub prawny jego zast─Öpca. Wypadki, gdy w┼éa┼Ťcicielem by┼é ma┼éoletni, lub kobieta zam─Ö┼╝na, osoba chora umys┼éowo, marnotrawna, czy osoba o ograniczonej zdolno┼Ťci prawnej, nie nastr─Öcza┼éy trudno┼Ťci, jako przewidziane prawem cywilnem.

Ka┼╝da z tych trzech kategorji serwitut├│w by┼éa w inny spos├│b likwidowana, co powodowa┼éo wiele trudno┼Ťci w prowadzeniu samej likwidacji. O likwidacji bowiem mo┼╝na by┼éo m├│wi─ç ju┼╝ w momencie og┼éoszenia ukazu, kt├│ry zreszt─ů przewidywa┼é jej mo┼╝no┼Ť─ç. Warunki, kt├│re w czasie swoim nakazywa┼éy tworzenie wolno┼Ťci i nie pozwala┼éy na zupe┼éne usuni─Öcie tego stosunku przesta┼éy istnie─ç. Natomiast zmienione warunki i post─Öp gospodarczy wymaga┼éy jaknajszybszego usuni─Öcia stosunku serwitutowego wsi i dworu. Tembardziej, ┼╝e liczba serwitut├│w w roku 1864 by┼éa bardzo du┼╝a. Stan serwitut├│w w tym okresie charakteryzuje nast─Öpuj─ůca tablica, podana wed┼éug rocznika Statystycznego Kr├│lestwa Polskiego za rok 1915.

Serwituty w Kr├│lestwie Polskiem w r. 1864.

Liczba maj─ůtk├│w obci─ů┼╝onych serwitutami w 1864 r. ————— 8155
Liczba zagr├│d, korzystaj─ůcych z serwitut├│w w 1864 r.:
Le┼Ťnych ——————————————————————————- 51834
Pastwisk —————————————————————————— 80099
Pierwszych i drugich ———————————————————- 207907
Rybo┼é├│wstwa ———————————————————————– 13879
innych ———————————————————————————- 4700
RAZEM —————————————————————————— 358329

serwituty kr├│lestwo polskie

Likwidacja serwitut├│w i stan obecny

Zab├│r pruski. W zaborze pruskim serwituty by┼éy znoszone od ok. 1808 do ok. 1872. W┼éadze Ksi─Östwa Pozna┼äskiego znios┼éy serwituty ustaw─ů regulacyjn─ů wydan─ů w 1823 r. Wi─Öcej o zniesieniu serwitut├│w w zaborze pruskim na stronie: Serwituty – likwidacja w zaborze pruskim.

Zab├│r rosyjski. W zaborze rosyjskim zniesienie serwitut├│w zosta┼éo zakre┼Ťlone w ukazie 1864 roku, oraz w przygotowanych w wykonaniu jego zapowiedzi, projektach Komisji Centralnej (1870), Komisji pod przewodnictwem senatora Podgorodnikowa (1902), senatora Reinckiego (1910), jak r├│wnie┼╝ w ostatnim projekcie z┼éo┼╝onym w b. Izbie Pa┼ästwowej przez Ministra Spraw Wewn─Ötrznych Mak┼éakowa (1913). Ukaz z roku 1864, ustanawiaj─ůc serwituty, przewidzia┼é i mo┼╝no┼Ť─ç ich likwidowania. Art. 12 tego ukazu orzeka┼é, ┼╝e ÔÇ×prawo w┼éo┼Ťcian do wspomnianych wy┼╝ej serwitut├│w i u┼╝ytk├│w nie inaczej mo┼╝e by─ç uchylone, jak tylko za zobop├│ln─ů zgod─ů dziedzica z w┼éo┼Ťcianami przepisanym porz─ůdkiem stwierdzon─ů, lub te┼╝ na ┼╝─ůdanie samego dziedzica, atoli pod koniecznym warunkiem stosownego wynagrodzenia w┼éo┼Ťcian przez dziedzica. Przypadki, w kt├│rych uchylenie serwitut├│w na ┼╝─ůdanie dziedzica dopuszczonem by─ç mo┼╝e i przepisy co do wyrachowania przypadaj─ůcego w┼éo┼Ťcianom wynagrodzenia zostan─ů postanowione osobnem prawem. W ten spos├│b artyku┼é ten wskazywa┼é odrazi┼é podw├│jn─ů drog─Ö likwidowania serwitut├│w: przedewszyskiem na mocy dobrowolnego uk┼éadu stron i nast─Öpnie na skutek ┼╝─ůdania strony obci─ů┼╝onej serwitutami w drodze przymusu dla strony korzystaj─ůcej z serwitut├│w. Wi─Ökszo┼Ť─ç spraw zapocz─ůtkowanych jeszcze przy w┼éadzach rosyjskich, a przerwanych na skutek ewakuacji tych w┼éadz wp┼éyn─Ö┼éa po roku 1918 do nowoutworzonych Urz─Öd├│w Ziemskich, na kt├│re Dekret Rady Regencyjnej z dn. 11 pa┼╝dziern. 1918 r. (Dz. Pr. Nr. 11 zd. 16 X 1S poz. 22) przelewa┼é kompetencj─Ö b. rosyjskich Urz─Öd├│w do spraw w┼éo┼Ťcia┼äskich, powierzaj─ůc im mi─Ödzy innemi r├│wnie┼╝ zatwierdzenie dobrowolnych um├│w w przedmiocie likwidacji serwitut├│w.
Do chwili wydania nowej ustawy z dnia 7-go maja 1920 roku wobec braku nowych postanowie┼ä by┼é zachowany ca┼éy tryb post─Öpowania dawnego, przewidzianego przez rosyjskie rozporz─ůdzenia.

Zab├│r austriacki. Zniesienie serwitut├│w nast─ůpi┼éo wraz z uw┼éaszczeniem i nadaniem ziemi ch┼éopom na w┼éasno┼Ť─ç przeprowadzonym w 1848 r.

Kr├│lestwo Polskie. Spraw─Ö serwitut├│w regulowa┼éa ustawa z dnia 7 maja 1920 r. o likwidacji serwitut├│w na terenie b. Kr├│lestwa Kongresowego i rozporz─ůdzenie Prezydenta z dnia 1 lutego 1927 r.

┼Ürodowiska w┼éo┼Ťcia┼äskie prowadzi┼éy akcje u┼Ťwiadamiaj─ůce ch┼éop├│w w zakresie wyceny serwitut├│w. Przyk┼éad takiej publikacji instruuj─ůcej jak wycenia─ç serwituty mo┼╝na przeczyta─ç pod adresem: Jak i dlaczego trzeba likwidowa─ç serwituty i jak oblicza─ç ich warto┼Ť─ç.

Stan obecny

Pomimo podstaw do likwidacji, serwituty w dalszym ci─ůgu funkcjonuj─ů, np. w miejscowo┼Ťci Ostrowy nad Oksz─ů, nadane za cara Rosji serwituty w dalszym ci─ůgu s─ů dziedziczone przez mieszka┼äc├│w i respektowane przez Lasy Pa┼ästwowe. Serwituty przetrwa┼éy tak┼╝e w miejscowo┼Ťci W─ůchock, mimo pr├│by zniesienia przez w┼éadze PRL, oraz w niekt├│rych miejscowo┼Ťciach gminy Kamienica, takich jak Szczawa, Kamienica i Zasadne.

Ponad dwustu rolnik├│w ma prawo tzw. po┼éowu brzegowego przyznane carskim ukazem z 1864 r. i potwierdzone ┼Ťwie┼╝ymi wyrokami miejscowych s─ůd├│w. Chodzi o tzw. brzegowe serwituty, kt├│re nada┼é car Aleksander II w 1864 r. mieszka┼äcom wsi po┼éo┼╝onych na ziemiach Suwalszczyzny, Sejne┼äszczyzny, Augustowszczyzny. Na ich mocy ci, kt├│rych ziemie dotyka┼éy do brzegu jeziora, mogli za darmo ┼éowi─ç ryby. Jednak by┼éy pewne ograniczenia. Np. ┼éowi─ç mo┼╝na by┼éo jedynie stoj─ůc w wodzie najwy┼╝ej po szyj─Ö; nie mo┼╝na by┼éo ┼éowi─ç z ┼éodzi lub pomostu. Trybuna┼é┬áKonstytucyjny w 2005 r.┬ánie dopatrzy┼é si─Ö niekonstytucyjno┼Ťci przepis├│w utrzymuj─ůcych dawne┬ás┼éu┼╝ebno┼Ťci, kt├│rych obecny kodeks nie zna, w szczeg├│lno┼Ťci tzw. po┼éowu brzegowego. Domaga┼éa si─Ö tego dzier┼╝awi─ůca 40 jezior suwalskich Agencja┬áNieruchomo┼Ťci┬áRolnych. Twierdzi┼éa, ┼╝e uprawnienia rolnik├│w podcinaj─ů sens racjonalnego rybactwa na tych wodach. Tak wi─Öc serwituty nadal w Polsce wyst─Öpuj─ů i s─ů prawnie usankcjonowane.

Zobacz wi─Öcej na temat serwitut├│w:

Serwituty ÔÇô ustawowa likwidacja serwitut├│w na terenie b. Kr├│lestwa Kongresowego
Serwituty ÔÇô szczeg├│┼éowe zasady likwidacji serwitut├│w w Kr├│lestwie Polskim w oparciu o ustaw─Ö
Serwituty ÔÇô likwidacja serwitut├│w na ziemiach wschodnich
Serwituty – likwidacja w zaborze pruskim