kresy

Wst臋p

Popularne okre艣lenia miejsc s膮 wymieszane na r贸偶ne sposoby: geograficznie, politycznie i historycznie. U偶ywanie obok siebie a zw艂aszcza zamiennie nazw geograficznych krain, nazw politycznych kraj贸w i ksi臋stw oraz nazw historycznych wprowadza du偶e niejednoznaczno艣ci zw艂aszcza wtedy, gdy nazwy pochodz膮 z r贸偶nych okres贸w. Przecie偶 przyk艂adowo Galicja to nie to samo co Ukraina. Wymieszane nazwy geograficzne z politycznymi i ich por贸wnania nie maj膮 sensu, za艣 niekt贸re nazwy geograficzne obejmuj膮 inne nazwy geograficzne.

Niniejszy materia艂 ma za zadanie nie tyle wyja艣ni膰 zagadnienie ale raczej zaintrygowa膰 i zach臋ci膰 do zapoznania si臋 z histori膮 Polski. Prosz臋, zapoznaj si臋 z聽[kalendarium szlacheckim]聽, podstawowymi datami w historii Rzeczpospolitej.

My, Polacy

Burzliwa historia nasza i naszych obecnych s膮siad贸w sprawi艂a, 偶e okre艣laj膮c miejsce zawsze powinni艣my sytuowa膰 to okre艣lenie w czasie. Starajmy si臋 konsekwentnie przedstawia膰 osoby czy zdarzenia maj膮ce miejsce w okre艣lonych latach u偶ywaj膮c nazw historycznych w艂a艣ciwych dla opisywanych czas贸w. Najlepszym sposobem opisu miejsca pochodzenia jest wskazywanie nazw geograficznych, nazw krain, region贸w. Zachodnia Ukraina, Galicja Wschodnia, Kresy, Ru艣 Halicka – to nazwy tej samej krainy, kt贸r膮 historia wy艂ania w r贸偶nych ods艂onach.

Nie mo偶na m贸wi膰: „pochodz臋 z Ukrainy” gdy Twoi przodkowie urodzili si臋 na Wo艂yniu lub Podolu. Wtedy Ukrainy nie by艂o, to by艂a Rzeczpospolita. Rusini tak jak Tatarzy nie posiadali swego pa艅stwa. Ukraina – w odniesieniu do miejsca – jest to nazwa polityczna, zmieniaj膮ca si臋 na przestrzeni lat. To dzisiaj, od niedawna, istnieje Ukraina, kiedy艣 zajmowane przez obecn膮 Ukrain臋 obszary nale偶a艂y do ZSRR, wcze艣niej do Cesarstwa Austriackiego, wcze艣niej do Rzeczpospolitej. Tak wi臋c pochodzisz Podola, Wo艂ynia,… – dawnych teren贸w polskich.

Inaczej jest w przypadku np. Polak贸w pochodz膮cych ze 艢l膮ska. W tym przypadku 艢l膮sk jest nazw膮 geograficzn膮, nie polityczn膮. Dlatego sformu艂owanie: „pochodz臋 ze 艢l膮ska” jest jak najbardziej poprawne, gdy偶 wskazuje krain臋 geograficzn膮. Pe艂ne okre艣lenie brzmia艂oby: „pochodz臋 ze 艢l膮ska, w owym czasie nale偶膮cego do Polski/Niemiec/Austrii”.

Pami臋tajmy 偶e Polacy cz臋sto przemieszczali si臋. Dotyczy艂o to zw艂aszcza bogatszej cz臋艣ci spo艂ecze艅stwa – szlachty. Nadania kr贸lewskie na ziemiach wschodnich oraz zakupy ziemi przez szlacht臋 na wschodzie Rzeczpospolitej sprawi艂y, 偶e na terenach Ksi臋stwa Litewskiego pojawi艂a si臋 wielka rzesza szlachty polskiej. To t艂umaczy sk膮d tak wiele jest nazwisk polskich, polskiej szlachty na dawnych terenach Ksi臋stwa Litewskiego. Historia sprawi艂a, 偶e w wi臋kszo艣ci szlachta polska kt贸ra otrzyma艂a z nadania lub kupi艂a ziemie na wschodzie Rzplitej nie uzyska艂a spodziewanych przychod贸w i mocno podupad艂a. Lecz nie no艣nikiem maj膮tk贸w lecz kultury szlacheckiej by艂a szlachta polska. Kultura szlachecka by艂a zwi膮zana kultur膮 艂aci艅sk膮 i by艂a znacznie nowocze艣niejsza od kultury bizantyjskiej, wcze艣niej dominuj膮cej na wschodzie. Nie dziwmy si臋 brakowi integracji Polak贸w z Litwinami, Tatarami, 呕ydami i Rusinami – Polacy pojawiali si臋 jako szlachta, ci „lepsi”. St膮d nie zawsze byli darzeni sympati膮, cz臋sto zawi艣ci膮 a nawet nienawi艣ci膮…

Rozumienie powy偶szych problem贸w jest niezb臋dne dla heraldyki. Heraldyka umiejscawia herby – wbrew obiegowej opinii szlachectwo to nie to samo co polsko艣膰. Od wiek贸w 艣rednich szlachectwo by艂o zr贸偶nicowane terytorialnie: szlachta witebska, podolska, bukowi艅ska, galicyjska, ruska. Chocimirski, Sa艂awa, Pokora, Mniszek, Utajony miesi膮c, Ramult obok Korybuta – to herby ruskie. Okre艣lenie „szlachta polska” u偶ywane jest w odniesieniu do szlachty Rzeczpospolitej Obojga Narod贸w i obejmuje szlacht臋 Korony oraz litewsk膮.

Co to jest Polska?

Na tym tle przypomnijmy nazw臋 tak rzadko dzi艣 u偶ywan膮 – Korona. W drugiej po艂owie XVI w. do Korony inkorporowano obrze偶a ruskie, uzyskane od Litwy. Rola Korony ulega艂a wzmocnieniu w艣r贸d jej s膮siad贸w. Powstanie Rzeczpospolitej rozci膮gn臋艂o obszar dominacji Korony, jednak status prawny Litwy, Inflant, Kurlandii i Prus Kr贸lewskich pozosta艂 cz臋艣ciowo odmienny od statusu Korony. Bezsprzecznym jest 偶e Polska to dziedzictwo Korony.

Pozostaje tylko pytanie: czy Rzeczpospolita sta艂a si臋 Polsk膮 czy nie? Najcz臋艣ciej pojawiaj膮c膮 si臋 kwesti膮 jest sprawa przynale偶no艣ci do Polski Kres贸w. Zatem czy to wszystko to by艂a Polska czy nie? Czy Rzeczpospolita zosta艂a w pe艂ni spolszczona? Skoro po dzi艣 dzie艅 t臋sknimy za ziemiami przodk贸w i ze 艂zami wspominamy poleg艂ych Polak贸w – obro艅c贸w Wilna, Lwowa czy Zag贸rza… tak, to by艂a Polska, za Polsk臋 i 偶yj膮cych w niej Tatar贸w, Litwin贸w, 呕yd贸w, Niemc贸w i Rusin贸w Polacy oddawali swe 偶ycie. Dla Polak贸w Rzeczpospolita by艂a Polsk膮. Dla innych narodowo艣ci… by艂a to dominacja Polski.

Rzeczpospolita versus Polska

Cz臋sto pope艂niany jest b艂膮d polegaj膮cy na m贸wieniu o „Polsce” w kontek艣cie Kres贸w Wschodnich. To by艂a Rzeczpospolita sk艂adaj膮ca si臋 z Polski, Inflant Polskich, cz臋艣ci Ukrainy i Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Rzeczpospolita by艂a rz膮dzona przez kr贸la Polski, kt贸rego zwierzchno艣膰 uznawa艂 ksi膮偶臋 Litwy. Separatyzm litewski w Rzplitej by艂 silny do ko艅ca jej istnienia – patrz dodatkowy dokument do Konstytucji 3 Maja, rzadko wzmiankowany, gdzie „Litwini” 偶膮daj膮 przestrzegania dawnych praw Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego i nie zgadzaj膮 si臋 na zlanie Ksi臋stwa z Polsk膮. Niestety „koroniarze” nie rozumiej膮 tych niuans贸w, co wida膰 po bezmy艣lnych rz膮dach polskich na Ukrainie prowadz膮cych wielokrotnie w historii do krwawych rzezi i rozruch贸w. Na Bia艂orusi i Litwie nie by艂o Chmielnickiego, Nalewajki czy koliszczyzny, dw贸r polski i wie艣 bia艂oruska czy litewska 偶y艂y ze sob膮 wzgl臋dnie przyja藕nie. Je偶eli chodzi o mickiewiczowsk膮 Litw臋, Bia艂orusini do tej pory odnosz膮 si臋 do Polak贸w przyja藕nie, etniczni Litwini ju偶 niezbyt, ale ten ma艂y ch艂opski nar贸d mia艂 przed sob膮 perspektyw臋 albo pe艂nej polonizacji albo radykalnego odci臋cia si臋 od polsko艣ci.

O ile Koron臋 zamieszkiwali przede wszystkim Polacy (obok Niemc贸w i 呕yd贸w), tak Wielkie Ksi臋stwo Litewskie by艂o zamieszkiwane g艂贸wnie przez Litwin贸w, Rusin贸w, 呕yd贸w, Tatar贸w oraz Polak贸w. Aby po unii z Litw膮 „wyr贸wna膰” prawa bojar贸w litewskich kilka polskich rod贸w adoptowa艂o bojarskie rody litewskie daj膮c im w ten spos贸b polskie szlachectwo i herby.

Na Podolu w XVI wieku na 25 herb贸w szlachty podolskiej tylko 6 by艂o ruskich – reszta to herby polskie. Udzia艂 Polak贸w by艂 znikomy w艣r贸d ch艂opstwa a dominuj膮cy w艣r贸d tamtejszej szlachty.

Prawo sprawowania urz臋d贸w ziemskich, prawo jurysdykcji nad ch艂opami oraz prawo stanowienia prawa (udzia艂 w sejmikach) mia艂a tylko szlachta i magnateria, a ci w wi臋kszo艣ci byli Polakami. Z kolei sfera handlu i wyszynku by艂a zdominowana przez 呕yd贸w. Rdzenna ludno艣膰 (Litwini, Rusini, Kozacy) to najcz臋艣ciej ch艂opi. Uprzywilejowana pozycja Polak贸w sprawia艂a 偶e patrzono na nich z zawi艣ci膮, bez sympatii. T艂umaczy to wczesne powstania (Chmielnicki), t艂umaczy dlaczego Polacy – uczestnicy powstania byli tak ch臋tnie wydawani przez ch艂op贸w Ukrai艅skich i Litewskich w艂adzom carskim.

Powy偶sze wskazuje, 偶e w艂adz臋 i elit臋 w Rzeczpospolitej stanowili Polacy. Spolszczeniu ulega艂y g贸rne warstwy spo艂eczno艣ci rdzennych narodowo艣ci. Podniesienie statusu spo艂ecznego wi膮za艂o si臋 z polskim uszlachceniem. Indygenaty wi膮za艂y si臋 ze z艂o偶eniem przysi臋gi wierno艣ci kr贸lowi Polski. Uszlachcenie „odrywa艂o” od dotychczasowej kultury wprowadzaj膮c kultur臋 sarmack膮. Pe艂ne spolszczenie Rzeczypospolitej by艂o tylko kwesti膮 czasu… By艂 to jednak proces powolny gdy偶 zgodnie z sarmackim stwierdzeniem „spo艂ecze艅stwo to szlachta” ch艂opi kozaccy, ruscy i litewscy byli poza spo艂ecze艅stwem. Nie byli zatem poddawani wp艂ywom kultury sarmackiej – nie mieli do niej dost臋pu.

Niestety, Rzeczpospolita zap艂aci艂a wysok膮 cen臋 za stanowisko, 偶e „spo艂ecze艅stwo to szlachta” – utraci艂a niepodleg艂o艣膰. Wielowiekowe podzia艂y, kompleksy wobec Polak贸w i utrzymywanie pozycji polskiej szlachty siln膮 r臋k膮 sprawi艂y 偶e Rzeczpospolita jako pa艅stwo nie uzyska艂a jednorodno艣ci i wsp贸lnej 艣wiadomo艣ci mieszka艅c贸w. St膮d wywodzi si臋 podkre艣lanie 偶e Rzeczpospolita to nie jedna Polska tylko wiele narodowo艣ci. Kilkusetletnie antagonizmy da艂y sw贸j wyraz zw艂aszcza podczas II Wojny 艢wiatowej w postaci mord贸w Polak贸w przez Ukrai艅c贸w, g艂贸wnie ch艂op贸w kozackich (ukrai艅skich).

Pe艂n膮 jedno艣膰 艣wiadomo艣ci narodowej uzyska艂a Polska dopiero po II Wojnie 艢wiatowej. Wyp臋dzeni z teren贸w wschodniej Rzeczypospolitej Polacy znale藕li sw贸j dom w obecnej Polsce.

Litwa 艣rodkowa i Sejm Wile艅ski

Kwestia przy艂膮czenia Wile艅szczyzny do Polski 1920 鈥 1922

Niepodleg艂a Polska, tak d艂ugo oczekiwana przez m臋czony 123-letnia niewol膮 nar贸d polski, kiedy wreszcie wybuch艂a w 1918 roku (tak zwyk艂o si臋 wtedy nazywa膰 odzyskanie niepodleg艂o艣ci), okaza艂o si臋, 偶e wiele spo艣r贸d jej dzieci prawdopodobnie zostanie poza granicami nowo powstaj膮cego pa艅stwa, dotyczy艂o to r贸wnie偶 Polak贸w zamieszkuj膮cych Wile艅szczyzn臋. Na taki stan rzeczy wp艂ywa艂o wiele czynnik贸w, ale przede wszystkim fakt, 偶e tereny przedrozbiorowej Rzeczpospolitej by艂y zamieszka艂e przez kilka narodowo艣ci, kt贸re w jej ramach tworzy艂y wsp贸lny organizm. W zwi膮zku z tym powsta艂o kilka koncepcji reprezentowanych przez g艂贸wne nurty polityczne tego okresu, dotycz膮cych granic i ziem maj膮cych wej艣膰 w sk艂ad przysz艂ego pa艅stwa.

Czytaj ca艂y artyku艂聽[przy艂膮czenie litwy].

Ukraina

Mo偶na spotka膰 g艂osy m贸wi膮ce o niesp贸jno艣ci Rzeczpospolitej, 偶e nie mo偶na uto偶samia膰 jej z Polsk膮. G艂osy te podkre艣laj膮, 偶e r贸偶norodno艣膰 etniczn膮 Rzeczpospolit膮 jako kryterium uniemo偶liwiaj膮ce okre艣lenie Rzeczpospolitej s艂owem Polska. G艂osy te podkre艣laj膮, 偶e nie by艂a to Polska tylko Rzeczpospolita a ta sk艂ada艂a si臋 z wielu r贸偶nych grup etnicznych takich jak Litwa czy Ukraina. Wychodz膮c z tego za艂o偶enia tak samo nie mo偶na powiedzie膰 偶e istnia艂a Ukraina. By艂 to obszar zamieszkany przez Tatar贸w, Turk贸w, Rusin贸w oraz 呕yd贸w i Polak贸w. Wspomnijmy 偶e za czas贸w Chmielnickiego dzisiejsza Ukraina by艂a obiektem ekspansji tureckiej i polskiej. W 1667 roku Krym kozakami przy pomocy wojsk tatarsko-kozackich podj膮艂 uderzenie na Lw贸w, czemu op贸r stawi艂 Jan Sobieski, 贸wczesny hetman koronny. Hetman kozacczyzny prawobrze偶nej Piotr Doroszenko uzna艂 zwierzchnictwo Polski. Wielonarodowo艣ciowa Ukraina kt贸r膮 zamieszkiwali g艂贸wnie Rusini, Tatarzy i Turcy nie by艂a zjednoczona. Po przymierzu z Tatarami Doroszenko zwr贸ci艂 si臋 ku Turkom i Tatarom, aby z ich pomoc膮 podporz膮dkowa膰 sobie prawobrze偶e. Ukraina by艂a przedmiotem wielu wojen Polski z Turcj膮. Po kampanii w 1676 roku przeprowadzonej przez armi臋 turecko-tatarsk膮 Polska utraci艂a znaczn膮 cz臋艣膰 Ukrainy. W r臋ku Turcji pozosta艂o Podole i Brac艂awszczyzna. I tak dalej, i tak dalej…

Ukraina to obszar nieustannych wp艂yw贸w Krymu (Porty), Stanbu艂u (Turcji) i Polski przy jednoczesnej pr贸bie uzyskania samodzielno艣ci przez Kozak贸w. Do po艂owy XIX dzisiejszych Ukrai艅c贸w nazywano wy艂膮cznie Rusinami. Po raz pierwszy wyodr臋bni艂 Rusin贸w w celach politycznych Franz Stadion, gubernator Galicji w latach 1847-1848. W okresie Wiosny Lud贸w stara艂 si臋 rozbi膰 polski ob贸z narodowy przeciwstawiaj膮c mu sztucznie przez siebie tworzony ruch rusi艅ski. Stadion zjedna艂 sobie przyw贸dc贸w Cerkwii unickiej oraz zach臋ci艂 Rusin贸w do samodzielnego wyst膮pienia politycznego. Ca艂y czas by艂a mowa o Rusinach, powo艂ana zosta艂a Ho艂owna Rada Ruska. Okre艣lenie Ukraina powsta艂o p贸藕niej jako okre艣lenie terytorium (krainy geograficznej) b臋d膮ce cz臋艣ci膮 Galicji. Okre艣lanie mieszka艅ca Ukrainy jako Ukrai艅ca w sensie narodowo艣ciowym jest nie艣cis艂e. Burzliwe dzieje sprawi艂y 偶e okre艣lenie „Ukrainiec” jest poj臋ciem ma艂o precyzyjnym. M贸wi膮c o czasach Rzeczpospolitej mieszka艅cy Ukrainy to nie Ukrai艅cy (bo nie istnia艂a Ukraina jako pa艅stwo) a jedynie Kozacy, Turcy, Tatarzy, Rusini, Polacy, Niemcy, 呕ydzi.

Po raz pierwszy czysty j臋zyk ludowy (z okolic Ko艂omyi i Czortkowa) zapisany zosta艂 za pomoc膮 alfabetu gra偶da艅skiego w wydanym w Budzie almanachu „Rusa艂ka Dniestrowaja” w 1836 r. 艢wiadomo艣膰 narodowa Ukrai艅c贸w przez wiele lat nie by艂a wykszta艂cona. Jeszcze w 1866 r. „S艂owo” pisa艂o: „nie jeste艣my Ruthe艅cami z 1848 r., lecz rzeczywistymi Rosjanami”. Pierwsza instytucja ukrai艅ska to powsta艂y w 1867 r. miesi臋cznik „Prawda”. Nawet stoj膮cy na czele narodowego ruchu narodowego historyk Micha艂 Hruszewski swoj膮 8-tomow膮 prac臋 „Historia Ukrainy-Rusi” rozpoczyna od roku 1898… On to upowszechni艂 okre艣lenia Ukraina/Ukrainiec w miejsce Ru艣/Rusin.

Kresy, Galicja, Polesie

Galicja Wschodnia, Kresy, Ru艣 Halicka, Zachodnia Ukraina – to ta sama kraina r贸偶nie nazywana na przestrzeni lat.

Kresy

Kresy, Kresy Wschodnie – to zakorzenione w polszczy藕nie od 150 lat okre艣lenie by艂ych obszar贸w pa艅stwowo艣ci polskiej, obejmuj膮ce tereny obecnej Bia艂orusi, Litwy i Ukrainy. Poj臋cie „kresy” pojawi艂o si臋 po raz pierwszy w poemacie Wincentego Pola „Mohort”, prawdziwym „kodeksie mi艂o艣ci ojczyzny”, o Mohorcie, ostatnim prawdziwym rycerzu dawnej Rzeczpospolitej. Kresy s膮 substytutem nazwy geograficznej obszar贸w nale偶膮cych ongi艣 do pa艅stwa polskiego. Cz臋sto okre艣lenie „kresy” bywa synonimem „ma艂ej ojczyzny” ponad 2 000 000 Polak贸w wyp臋dzonych po II wojnie 艣wiatowej z 贸wczesnych wschodnich ziem polskich. Pisane wielk膮 liter膮 Kresy s膮 r贸wnowa偶nikiem nazwy geograficznej, obejmuj膮cej swym zakresem kilka krain, kilka region贸w oraz kilka obszar贸w etnicznych, uznanych jednak za obszar polskiej swojsko艣ci.

呕ycie na Kresach by艂o i trudne i niezwyk艂e. Mo偶liwo艣膰 szybkiego wzbogacenia 艣ci膮gn臋艂a do pogranicznych chor膮gwi polsk膮 szlacht臋. Panowa艂a tam mieszanina narodowo艣ciowa, ale na codzie艅 nie mia艂a ona wi臋kszego znaczenia. Kresowe osadnictwo mia艂o charakter rolniczo-wojenny. 呕ycie bywa艂o surowe. W obronie przed wsp贸lnym wrogiem na tych przedmurzach chrze艣cija艅stwa mala艂o nawet znaczenie r贸偶nic stanowych. Drobna szlachta wraz z „czerni膮” stawa艂a si臋 „jednym zast臋pem bratnim”. Na pierwszym miejscu sta艂a konieczno艣膰 obrony w艂asnych dom贸w i rodzin.

R贸wnowag臋 oraz poszanowanie wzajemne jak i umi艂owanie Ojczyzny – Rzeczpospolitej w odniesieniu do Tatar贸w mieszkaj膮cych oraz nap艂ywaj膮cych na teren Rzeczpospolitej doskonale opisuje dzia艂[szlachta tatarska]聽.

Wi臋cej na temat Kres贸w mo偶esz przeczyta膰 we wzruszaj膮cej ksi膮偶ce z serii „A to Polska w艂a艣nie” zawieraj膮cej setki fotografii i rycin na papierze kredowym, napisanej pi臋knym j臋zykiem:
Jacek Kolbuszewski „Kresy”, Wydawnictwo Dolno艣l膮skie, Wroc艂aw 2002.

Galicja

Kr贸lestwo Galicji i Lodomerii – to nazwa najwi臋kszej prowincji monarchii habsburskiej. Kr贸lestwo owo to po艂udniowe ziemie Rzeczpospolitej zagrabione przez Austri臋 w wyniku I i III rozbioru. Ziemie te zabrane Polsce zbyt wcze艣nie, by do艣wiadczy膰 pozytywnych skutk贸w reform doby stanis艂awowskiej, zaj臋te zosta艂y przez monarchi臋 habsbursk膮 ju偶 po przeprowadzeniu wielu reform w krajach austriackich, w臋gierskich i czeskich. W efekcie Galicja skazana zosta艂a na stagnacj臋 gospodarcz膮 i spo艂eczn膮. Niestety, bezlito艣nie eksploatowana przez Wiede艅 (wysokie podatki, pob贸r coraz wi臋kszej liczby rekrut贸w i brak inwestycji) Galicja sta艂a si臋 najbiedniejszym i najbardziej zacofanym regionem cesarstwa. W wyniku nieprecyzyjnego okre艣lenia przez zaborc贸w granic podzia艂u Polski, cz臋艣膰 Galicji a偶 do Zbrucza (w tym i Lw贸w, a偶 do okolic Kopyczyniec i Husiatyna) przez pierwszych kilka lat pozostawa艂o pod panowaniem Rosji, by ostatecznie w 1773 roku przej艣膰 pod panowanie cesarzowej.

Zaborca stara艂 si臋 zgermanizowa膰 Galicj臋. Zorganizowane zosta艂o osadnictwo niemieckie (zach臋cane 6-cioletnim zwolnieniem z podatk贸w), wprowadzone zosta艂o prawo austriackie zmniejszaj膮ce przywileje szlacheckie. O sile polsko艣ci, jej kultury niech 艣wiadczy to, 偶e wielu osadnik贸w niemieckich uleg艂o spolszczeniu, w pe艂ni przyjmuj膮c polsk膮 kultur臋 szlacheck膮. Jedynie polska szlachta stanowi艂a elit臋 st膮d te偶 przyci膮ga艂a wszystkich, r贸wnie偶 element nap艂ywowy. O sile odczucia polsko艣ci 艣wiadczy膰 mo偶e udzia艂 w powstaniu listopadowym 1830-31 zar贸wno urz臋dnik贸w austriackich jak i niemieckich osadnik贸w (w tym liczne grono szlachty niemieckiej), co zreszt膮 szczerze zdumia艂o Franciszka I dowiaduj膮cego si臋 o ich przechodzeniu do zaboru rosyjskiego by do艂膮czy膰 do powsta艅c贸w. Podobnie synowie urz臋dnik贸w czeskich brali udzia艂 przy boku Polak贸w w powstaniu. Znamiennym jest 偶e Ukrai艅cy (jak i Litwini) nie wspierali powsta艅c贸w a wr臋cz przeciwnie – wydawali ich.

Wi臋cej na temat Kres贸w mo偶esz przeczyta膰 we wzruszaj膮cej ksi膮偶ce z serii „A to Polska w艂a艣nie” zawieraj膮cej setki fotografii i rycin na papierze kredowym, napisanej pi臋knym j臋zykiem:
Zbigniew Fras „Galicja”, Wydawnictwo Dolno艣l膮skie, Wroc艂aw 2002.

Polesie, Poleszucy

200 kilometr贸w na wsch贸d od Warszawy, za Bugiem rozci膮ga si臋 rozleg艂a, rozszerzaj膮ca si臋 w kierunku Dniepru r贸wnina przeci臋ta wzd艂u偶 nurtem Prypeci. Wi臋ksza jej cz臋艣膰 stanowi艂a przed wojn膮 najwi臋ksze w Polsce wojew贸dztwo poleskie – po przy艂膮czeniu w 1930 r. powiatu Sarny do woj. wo艂y艅skiego mia艂o powierzchni臋 36,8 tys. km2, czyli 1/10 terytorium II RP. Ponad 1,1 mln mieszka艅c贸w dawa艂o zaludnienie zaledwie 31 os贸b na km2, a wi臋c r贸wnie偶 najni偶sze w Polsce. Bagna zajmowa艂y 45% terenu wojew贸dztwa, od 21% w pow. Brze艣膰, do 65% w pow. Kobry艅. Przechodzi艂y one w zabagnione 艂膮ki i lasy. Do wielu miejscowo艣ci, zw艂aszcza w 艣rodkowej cz臋艣ci Polesia, dojazd by艂 mo偶liwy tylko w niekt贸re miesi膮ce.

T臋 urocz膮 krain臋 zamieszkiwa艂a wyj膮tkowa ludno艣膰. 62,5% mieszka艅c贸w nie potrafi艂o okre艣li膰 swojej narodowo艣ci ani nazwy j臋zyka ojczystego, podaj膮c si臋 w spisach ludno艣ci jako 鈥瀟utejsi鈥. Zwani byli zwykle Poleszukami, a pos艂ugiwali si臋 mow膮 鈥瀙rost膮鈥 lub 鈥瀋h艂opsk膮鈥, w odr贸偶nieniu od 鈥瀙a艅skiej鈥, czyli polskiej. By艂y to dialekty bia艂oruskie, uproszczone, z du偶膮 domieszk膮 s艂贸w polskich, a tak偶e rosyjskich i ukrai艅skich.

Pr贸cz nich Polesie zamieszkiwali Polacy (14,5%), 呕ydzi (10%), 艣wiadomi Bia艂orusini (6,6%), Ukrai艅cy (4,8%). Wy艂膮czaj膮c po艂udniowy pas zamieszka艂y przez Ukrai艅c贸w, podzia艂 r贸l by艂 prosty. Polacy mieszkali w Brze艣ciu i nielicznie w miasteczkach jako urz臋dnicy, kolejarze i 偶o艂nierze flotylli w Pi艅sku oraz w艂a艣ciciele ziemscy. Bia艂orusini i Poleszucy stanowili ludno艣膰 ch艂opsk膮, a 呕ydzi monopolizowali handel i rzemios艂o oraz przemys艂 drzewny. Spo艣r贸d chrze艣cijan wyodr臋bni艂a si臋 kilkudziesi臋ciotysi臋czna grupa szlachty zagrodowej, m贸wi膮cej cz臋sto polsko-bia艂oruskim 偶argonem, zwi膮zana 艣wiadomo艣ci膮 stanow膮.

Wi臋cej o Polesiu i Poleszukach przeczytasz w dziale聽[grupy etniczne i mniejszo艣ci].

艢l膮sk

艢l膮sk b臋d膮cy tyglem, w kt贸rym miesza艂y si臋 wp艂ywy austriackie, czeskie, 艂u偶yckie, niemieckie, polskie i pruskie nale偶a艂 w r贸偶nych okresach swych dziej贸w w ca艂o艣ci lub w cz臋艣ciach do r贸偶nych organizm贸w pa艅stwowych. R贸wnie偶 granice polityczne 艢l膮ska ulega艂y zmianom na przestrzeni wiek贸w. Pocz膮tkowo zaliczano do 艢l膮ska tak偶e po艂udniow膮 Wielkopolsk臋 (K臋pno i Ostrzesz贸w) oraz Ksi臋stwo O艣wi臋cimskie. Ziemia K艂odzka raz by艂膮 cz臋艣ci膮 艢l膮ska, a w innych okresach cz臋艣ci膮 Czech. Dopiero w 1815 roku w艂膮czono do 艢l膮ska cz臋艣膰 G贸rnych 艁u偶yc (powiaty Hoyerswerda, Luba艅, Rothenburg i Zgorzelec).

Ju偶 w XII wieku zacz臋li osiedla膰 si臋 na 艢l膮sku osadnicy z po艂udniowych Niemiec (Wirtembergia, Frankonia). Z czasem ich potomkowie osi膮gn臋li liczebn膮 przewag臋 nad rdzenna ludno艣ci膮 mieszkaj膮c膮 na 艢l膮sku od czasu pierwszych Piast贸w. Po drugiej wojnie 艣wiatowej niemieckoj臋zyczni 艢l膮zacy na mocy decyzji wielkich mocarstw, musieli opu艣ci膰 艢l膮sk, a na ich miejsce osiedlono Polak贸w deportowanych ze wschodnich kres贸w Polski, kt贸re decyzja tych mocarstw zosta艂y wcielone do Bia艂orusi, Litwy i Ukrainy. To wszystko stanowi, 偶e 艢l膮sk jest dla genealog贸w wyj膮tkowo trudnym, a jednocze艣nie bardzo ciekawym terenem bada艅 genealogicznych.

Na 艢l膮sku 偶yli od tysi膮ca lat Czesi, 艁u偶yczanie, Niemcy, Morawianie, Polacy i 呕ydzi. Wielokrotnie rodzeni bracia r贸偶nie okre艣lali sw膮 narodowo艣膰, szczeg贸lnie z ma艂偶e艅stw mieszanych. Mieli do tego s艂uszne prawo, gdy偶 przynale偶no艣ci narodowo艣ciowej, j臋zyka i wyznania religijnego nie wolno nikomu narzuca膰. Zawsze pozostaniemy przywi膮zani do j臋zyka i kultury naszych s艂owia艅skich przodk贸w, kt贸rzy przybyli z okolic Dniepru i Morza Czarnego i oko艂o 450 roku naszej ery osiedlili si臋 w dorzeczu Wis艂y i Odry. Jednak nie b臋dziemy si臋 zapiera膰 przodk贸w nale偶膮cych do innych grup etnicznych, o ile ich spotkamy w naszym drzewie genealogicznym.

艢l膮skie Towarzystwo Genealogiczne, http://free.ngo.pl/gento/gpl_i.htm

Wi臋cej o 艢l膮zakach przeczytasz w dziale聽[grupy etniczne i mniejszo艣ci].

kultura polska

Kultura polska – spojrzenie na problem Rzplitej w 艣wiadomo艣ci etnicznych Polak贸w i narodowo艣ci onegdaj j膮 zamieszkuj膮cej.

Oczywi艣cie jest problemem w艂a艣ciwe wywa偶enie jaka rol臋 mia艂a 偶e tak powiem „cywilizacja czy 艣wiat Rzplitej” na wszystkie te narody. Nale偶y przyj膮膰 do wiadomo艣ci 偶e to co nam wydaje si臋 wspania艂e innym b臋dzie si臋 kojarzy艂o niedobrze. Jednoznaczne os膮dy trudno tu ferowa膰. Faktem jest 偶e najwi臋kszym zwyci臋stwem kultury polskiej by艂a polonizacja elit olbrzymich obszar贸w wschodnich. Czes艂aw Mi艂osz pisa艂 o tym:

„Powiedzmy brutalnie: gdyby Polska nie przegra艂a swojej stawki historycznej, spolonizowa艂aby wszystkie ziemie a偶 do Dniepru, tak jak Francja rozci膮gn臋艂a sw贸j j臋zyk a偶 po Morze 艢r贸dziemne”.

Na tych prawdziwych Kresach Wschodnich do Dzwiny i Dniepru nosicielami naszej kultury stawali si臋 miejscowi Rusini, Litwini, Niemcy inflanccy, Polak贸w etnicznych z Polski w艂a艣ciwie nie by艂o wielu. Kultura polska by艂a najlepszym towarem eksportowym na tych terenach. Ci ludzie wraz z Polakami rozwijali dalej nasz膮 kultur臋 wnosz膮c w ni膮 swoje warto艣ci, j臋zyk i mentalno艣膰. Powstawa艂 amalgamat nazywany kultura szlacheck膮, sarmatyzmem, 艣wiatem staropolskim, kt贸rego my jeste艣my dziedzicami. Dotyczy艂o to wtedy oczywi艣cie g贸rnej warstwy spo艂ecze艅stwa, lud trwa艂 w wi臋kszo艣ci w swoim etosie. Zaznaczy膰 tylko nale偶y 偶e w艂adze pa艅stwowe Rzplitej z racji swej ewidentnej s艂abo艣ci nie realizowa艂y 偶adnego programu przymusowej polonizacji ni偶szych warstw spo艂ecznych. Ko艣ci贸艂 katolicki by艂 jedyn膮 instytucj膮 staraj膮c膮 si臋 o zunifikowanie Rzplitej pod wzgl臋dem najpierw wyznaniowym a potem j臋zykowym. Wzgl臋dy doktrynalne, uznawanie ko艣cio艂a unickiego za gorszy, niedopuszczanie uniat贸w do urz臋d贸w pa艅stwowych oraz niezdolno艣膰 aparatu pa艅stwowego do narzucenia religii pa艅stwowej spowodowa艂o pora偶k臋 tych pr贸b. W艣r贸d m艂odej generacji historyk贸w za nasz膮 wschodni膮 granic膮 wida膰 tendencje do nowego spojrzenia na role Rzplitej na dzieje ich narod贸w. Obraz ten nie jest tak jednoznacznie negatywny jak to by艂o pokazywane w historiografii rosyjskiej czy sowieckiej. Dociera do ich 艣wiadomo艣ci 偶e bez wzgl臋du na pretensje jaki mogli by mie膰 do Rzplitej, 偶e bez niej na ich miejscu by艂aby Rosja. Granice wschodnie 艁otwy, Litwy, Bia艂orusi czy Ukrainy s膮 jako艣 dziwnie podobne do granic Rzplitej z XVII/XVIII wieku. Granica wschodnia dawnej Rzplitej to jakby kres cywilizacji 艂aci艅skiej za ni膮 to ju偶 cywilizacja bizantyjska-rosyjska. Na zako艅czenie znamienny cytat z pami臋tnik贸w Mieczys艂awa Ja艂owieckiego pt. „Na skraju imperium”, pisane z okresu kr贸tko przed I wojn膮 艣wiatow膮:

„Dosy膰 jest przekroczy膰 granice najdalej na wsch贸d wysuni臋tych rubie偶y dawnej Rzeczypospolitej i przej艣膰 na tamt膮, pskowsk膮 lub smolensk膮 stron臋, aby zauwa偶y膰 przepa艣膰 historyczn膮 i kulturaln膮, kt贸ra dzieli te dwa kraje. Te r贸偶nice wyczuwa si臋 na ka偶dym kroku, widzi si臋 j膮 wsz臋dzie: w zewn臋trznym wygl膮dzie wsi, w zachowaniu ludno艣ci, w mowie, w strojach, w pewnym poczuciu odr臋bno艣ci, nawet w poczuciu godno艣ci w艂asnej, kt贸ra tam za historyczn膮 granic膮 nigdy nie mog艂a si臋 wybi膰 w g贸r臋 z szarzyzny niewolniczych mas ludu rosyjskiego. Kresy zachowa艂y wyra藕nie swoj膮 odr臋bno艣膰, swoje oblicze, swoj膮 indywidualno艣膰 tak r贸偶n膮 od zalegaj膮cych tu偶 za progiem pustkowi rosyjskich”.

Te s艂owa pisane by艂y prawie 150 lat po pierwszym rozbiorze!! C贸偶 mo偶na do tego doda膰, mo偶emy by膰 chyba dumni z naszych przodk贸w.

Jerzy Czajewski, czerwiec 2003

patriotyzm

W wi臋kszo艣ci Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy i 呕ydzi 偶yli obok siebie w zgodzie, wzajemnie wzbogacaj膮c si臋 kulturowo. Istniej膮ce antagonizmy narodowo艣ciowe nie powinny by膰 eksponowane. Faktem jest 偶e mia艂y miejsce. Faktem jest te偶 偶e utrwali艂y si臋 w pami臋ci i wyry艂y w historii nie poprzez to 偶e by艂y to fakty powszechne ale przez to, 偶e by艂y to fakty bardzo bolesne.

Warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e patriotyzm by艂 bardzo silny i powszechny. Zrozumia艂ym jest, 偶e wobec odmiennych interes贸w patriotyzm Polak贸w r贸偶ni艂 si臋 od patriotyzmu innych narodowo艣ci. Za wielk膮 zas艂ug臋 Rzeczypospolitej nale偶y uzna膰 kultywowanie patriotyzmu r贸偶nych narodowo艣ci. To dzi臋ki zr贸偶nicowaniu narodowo艣ciowemu Rzeczypospolitej poszczeg贸lne nacje nie zatraci艂y swojej odr臋bno艣ci. 呕yj膮cy obok siebie ludzie ca艂y czas mieli 艣wiadomo艣膰 swojej narodowo艣ci. O ka偶dym by艂o wiadomo: to jest Ukrainiec, to jest 呕yd, to jest Polak a to jest Niemiec a tamten to Litwin. By艂o to naturalne. W niekt贸rych szko艂ach by艂y takie zasady, 偶e na ka偶d膮 klas臋 powinien by膰 co najmniej jeden 呕yd oraz jedno dziecko bardzo biedne (nauczane bez op艂at). To dzi臋ki pluralizmowi narodowo艣ciowemu Rzeczpospolitej ka偶da nacja zachowa艂a swoj膮 艣wiadomo艣膰. I dzi臋ki tej 艣wiadomo艣ci mo偶liwe by艂o powojenne wyodr臋bnienie si臋 narod贸w we w艂asne pastwa: Ukraina, Litwa, Polska, Bia艂oru艣.

Cho膰 Rzeczpospolita jako pa艅stwo nie uzyska艂a jednorodno艣ci i wsp贸lnej 艣wiadomo艣ci pa艅stwowo艣ci mieszka艅c贸w to jednak Rzeczpospolita by艂a szko艂膮 patriotyzmu ponadnarodowo艣ciowego, szanuj膮cego innych a nie wojuj膮cego z innymi. Piel臋gnowa艂a lokaln膮 tradycj臋 i lokalny patriotyzm ale te偶 by艂a otwarta dla innych. Nale偶y pami臋ta膰 o indygenacie, czyli uszlachceniu obcokrajowca w zamian za zas艂ugi dla Rzeczpospolitej. Wielu obcokrajowc贸w w Rzeczpospolitej znalaz艂o sw贸j dom i uznanie.

Tak jak wszystkie nacje zamieszkuj膮ce Rzeczpospolit膮, Ukrai艅cy r贸wnie偶 byli patriotami. Ich patriotyzm by艂 skierowany ku ziemi ich ojc贸w pomimo 偶e Ukraina nie istnia艂a. Patriotyzm ten pozwala艂 przetrwa膰 Ukrai艅com kieruj膮c ich zar贸wno przeciwko Polakom jak r贸wnie偶 Rosjanom i Rosji. Patriotyzm ten wyra偶a艂 si臋 nie tylko w s艂owach ale i czynach. Czyny te to zar贸wno walki Ukrai艅c贸w z Polakami jak r贸wnie偶 nie poddawanie si臋 ch艂op贸w ukrai艅skich kolektywizacji narzucanej przez Rosj臋 w efekcie czego zgin臋艂o kilka milion贸w Ukrai艅c贸w. Wed艂ug najnowszych ustale艅 w latach 1932-33 na Ukrainie zmar艂o z tego powodu g艂odu kilka milion贸w ludzi. Na dodatek g艂贸d zosta艂 sztucznie wywo艂any przez 贸wczesne w艂adze radzieckie, m.in. w celu z艂amania oporu ukrai艅skich ch艂op贸w wobec kolektywizacji. W 2003 roku Ukraina obchodzi 70. rocznic臋 Wielkiego G艂odu. Nie uda艂o si臋 dotychczas ustali膰 nawet przybli偶onej liczby ofiar. Najcz臋艣ciej historycy m贸wi膮 o 4-7 milionach zmar艂ych. To wielokro膰 wi臋cej ni偶 liczba Ukrai艅c贸w – ofiar II Wojny 艢wiatowej. 艢wiadczy to o patriotyzmie i niez艂omnej woli, kt贸re to postawy mog艂y przetrwa膰 dzi臋ki liberalnej Rzeczypospolitej.

W艂a艣nie dzi臋ki Rzeczypospolitej i jej swoistemu charakterowi mo偶liwe by艂o piel臋gnowanie a nawet rozw贸j patriotyzmu jej mieszka艅c贸w. Rozw贸j ten by艂 swobodny, nieskr臋powany. W przypadku Ukrai艅c贸w doprowadzi艂 ich do nacjonalizmu. Co jest tylko potwierdzeniem swob贸d my艣li i dzia艂ania mieszka艅c贸w Rzeczypospolitej.