Przed drug膮 wojn膮 艣wiatow膮 kolejowe po艂膮czenia mi臋dzynarodowe i ekspresowe by艂y nieco inne ni偶 w dzisiejszych czasach. Mapa polityczna Europy i 艣wiata mia艂a zupe艂nie inny uk艂ad w por贸wnaniu do tej z prze艂omu XX i XXI wieku. Kszta艂t granic Polski te偶 nie przypomina艂 贸wczesnego. Lato 1939 roku stanowi艂o ostatni okres normalnego dzia艂ania PKP na obszarze drugiej Rzeczpospolitej. Jak wygl膮da艂y po艂膮czenia mi臋dzynarodowe i ekspresowe wed艂ug ostatniego Urz臋dowego rozk艂adu jazdy i lot贸w obowi膮zuj膮cego od 15 maja do 7 pa藕dziernika 1939 r.?

Na zach贸d poci膮giem lub wagonami bezpo艣rednimi mo偶na by艂o dojecha膰 dalej ni偶 teraz. Codziennie kursowa艂 s艂ynny Nord Ekspres relacji Warszawa – Paris – Calais. To by艂 jedyny poci膮g na PKP kt贸remu nadano standard Luksusowy (L), a w jego sk艂adzie kursowa艂y tylko wagony Mi臋dzynarodowego Towarzystwa Wagon贸w Sypialnych. Nad brzeg Atlantyku mo偶na by艂o trafi膰 tak偶e do Ostendy, wagonem bezpo艣rednim z Warszawy, Lwowa, Krakowa i Katowic. Do stolic Francji i Belgii z Warszawy kursowa艂 codziennie jeszcze jeden poci膮g i, co ciekawe, przeje偶d偶a艂 przez 艁贸d藕, Kalisz, Ostr贸w Wielkopolski. Ponadto stolic臋 Polski 艂膮czy艂a z Francj膮 jeszcze trasa – do Strasburga przez Wroc艂aw. W poci膮gu tym kursowa艂 bezpo艣redni wagon do Ventimiglii, a w drodze powrotnej z Genewy. Na po艂udnie Europy r贸wnie偶 je藕dzi艂o si臋 dalej ni偶 dzi艣. Warszawa mia艂a sta艂e po艂膮czenie z Rzymem, a w okresie letnim z trzema miejscowo艣ciami w Jugos艂awii – Splitem, Susakiem i Belgradem. Poci膮giem tranzytowym z Polski mo偶na by艂o dotrze膰 do Istambu艂u. Do Wiednia w ci膮gu doby kursowa艂y trzy pociagi z Warszawy i wagon bezpo艣redni ze Lwowa przez Krak贸w.

Polska utrzymywa艂a liczne po艂膮czenia kolejowe z s膮siadami. Latem trzydziestego dziewi膮tego roku funkcjonowa艂o 48 kolejowych przej艣膰 granicznych. Mi臋dzy Warszaw膮 a Prag膮 kursowa艂y trzy poci膮gi dzienne, istnia艂y po艂膮czenia do Brna, Bratis艂awy i 呕iliny. Do by艂ej stolicy Czechos艂owacji je藕dzi艂o si臋 wagonami bezpo艣rednim r贸wnie偶 z Lwowa i Gdyni. Po marcu 1939 roku ju偶 mieli艣my wsp贸ln膮 granic臋 z W臋grami. Do Budapesztu kursowa艂y dwa poci膮gi dziennie z Warszawy, jeden z Lwowa i jeden z Krakowa (do tego poci膮gu by艂 przyczepiany wagon relacji Krynica – Budapeszt). W stron臋 Rumunii mo偶na by艂o uda膰 si臋 dwa razy w ci膮gu dnia z Warszawy do Bukaresztu, a w okresie letnim wagonem bezpo艣rednim tak偶e do Konstancy. Przez teren Polski kursowa艂 poci膮g tranzytowy relacji Berlin – Bukareszt tras膮 Chorz贸w – Katowice – Krak贸w -Lw贸w – 艢niatyn, do kt贸rego by艂 przyczepiany wagon z Katowic do Konstancy. Na Litwie poci膮gi doje偶d偶a艂y do Kowna – dwa razy dziennie z Wilna, a w jednym sk艂adzie znajdowa艂 si臋 wagon z Warszawy. Pasa偶erskie po艂膮czenie kolejowe ZSRR z Europ膮 Zachodni膮 odbywa艂o si臋 z przesiadkami – do Moskwy na radzieckiej stacji granicznej Niegoreloje, a z Moskwy – na polskiej Sto艂pce. Stamt膮d kursowa艂y wagony do Berlina, Pary偶a, Calais. Po艂膮czenie Warszawy z 艁otw膮 si臋ga艂o tylko stacji granicznej tego pa艅stwa – Zemgale. Do Rig臋 i Daugawpi艂sa przeje偶d偶a艂y pociagiem tranzytowym przez Polsk臋 (tras膮 Chojnice-Tczew) wagony z Pary偶a i Berlina. Z Berlinem stolic臋 II Rzeczpospolitej 艂膮czy艂y cztery poci膮gi w ci膮gu doby. Do stolicy III Rzeszy doje偶d偶a艂y te偶 wagony ze Lwowa, Torunia i 艢niatynia. Tranzytem przez Polsk臋 do Niemiec przeje偶d偶a艂y poci膮gi z Bukaresztu, Budapesztu, Gda艅ska i Wschodnich Prus.

Sze艣膰dziesi膮t jeden lat temu mo偶na by艂o wybra膰 si臋 w luksusow膮 podr贸偶 ekspresem po Polsce. Tabor, obs艂uguj膮cy te po艂膮czenia musia艂 by膰 nowoczesny, szybki, komfortowy. S艂ynne „Luxtorpedy”, nap臋dzane silnikiem spalinowym, spe艂nia艂y idealnie takie wymagania. W rozk艂adzie jazdy oznaczano je MtE (motorowy ekspresowy). W cz臋艣ci p.t. „Wa偶niejsze informacje przewozowe” by艂 specjalny rozdzia艂 o przejazdach w poci膮gach motorowych, w kt贸rym m.in. czytamy:

„Dla odbycia przejazdu w poci膮gu motorowym-ekspresowym podr贸偶ny obowi膮zany jest posiada膰:
a) bilet, wa偶ny na przejazd w klasie 3-ej poci膮gu po艣piesznego …
b) kupon na miejsce w poci膮gu motorowym ekspresowym w cenie 0,50 z艂 za ka偶de rozpocz臋te 50 km przejazdu.
Podr贸偶ny mo偶e zabra膰 ze sob膮 do poci膮gu motorowego-ekspresowego baga偶 r臋czny o rozmiarach poszczeg贸lnych sztuk 60x40x30 cm, przy og贸lnej wadze najwy偶ej do 25kg. Kolej mo偶e ustali膰 do takiego baga偶u przymus oddania do przechowania w oddzielnym przedziale poci膮gu pod opiek膮 konduktora za op艂at膮 po 0,50 z艂 od sztuki”.

I tak, ekspresem mo偶na by艂o dojecha膰 do wi臋kszosci znanych kurort贸w polskich. Do Zakopanego „Luxtorpedy” kursowa艂y z Krakowa raz dziennie, a w dniach 艣wi膮tecznych dwa razy. Czas przejazdu by艂 wtedy o 4 min. d艂u偶szy ni偶 w roku dwutysi臋cznym, z tym, 偶e przed wojn膮 ekspres ten zatrzymywa艂 si臋 na stacji Rabka Zdr贸j. W dniach roboczych trasa poci膮gu by艂a przed艂u偶ona do Katowic. Po艂膮czenie ekspresowe 艂膮czy艂o r贸wnie偶 Krynic臋 z Krakowem. W po艂udniowo-wschodniej cz臋艣ci kraju „Luxtorpedy” kursowa艂y ze Lwowa do Zaleszczyk, Ko艂omyi i Borys艂awia. Na Mazury te偶 mo偶na by艂o dotrze膰 ekspresem. Raz w tygodniu kursowa艂 poci膮g takiej rangi z Warszawy do Suwa艂k. Zatrzymywa艂 si臋 tylko w Bia艂ymstoku, 艁oso艣nie (pod Grodnem) i Augustowie, a odcinek drogi z Warszawy Wschodniej do Bia艂egostoku (najd艂u偶szy przejazd na PKP bez planowego postoju – 179 km) pokonywa艂 w ci膮gu godziny i 56 min.

Du偶e miasta w Polsce przed wojn膮 te偶 by艂y obj臋ty sieci膮 ekspresow膮, chocia偶 nie w takim stopniu jak pod koniec dwudziestego wieku. Z Warszawy ekspresy najcz臋艣ciej kursowa艂y do 艁odzi. Cztery razy dziennie motorowiec mkn膮艂 bez przystanku mi臋dzy dwoma najwi臋kszymi miastami, pokonuj膮c drog臋 d艂ugo艣ci 130 km w godzin臋 i 28 min. Ze stolicy do Katowic pasa偶erowie mieli do wyboru trzy po艂膮czenia ekspresowe w ci膮gu dnia – dwa przez Kielce, Tunel i jedno przez Cz臋stochow臋. Z tak膮 sam膮 cz臋stotliwo艣ci膮 je藕dzi艂y sk艂ady mi臋dzy Katowicami a Krakowem. Z Warszawy do Krakowa bezpo艣rednio je藕dzi艂 jeden ekspres, oraz by艂y 艂agodne po艂膮czenia z dwoma innymi (relacji Warszawa – Katowice). Do Poznania, opr贸cz Nord Ekspresem, mo偶na by艂o dotrze膰 i „Luxtorped膮” raz dziennie. Ciekawe by艂o rozwi膮zanie szybkiej podr贸偶y z Warszawy do Lwowa. Poranny ekspres ze stolicy do Krakowa i Katowic mia艂 po艂膮czenie w Skar偶ysku – Kamiennej z ekspresem do Przeworska, a stamt膮d przesiada艂o si臋 do poci膮gu mi臋dzynarodowego relacji Berlin – Bukareszt. Ze Skar偶yska – Kamiennej kursowa艂 te偶 wieczorny ekspres do Rozwadowa.

W tamtych czasach rozk艂ad wydawany przez Ministerstwo Komunikacji obejmowa艂 nie tylko jazdy poci膮g贸w, ale r贸wnie偶 samolot贸w. Loty krajowe by艂y pokazywane na tych samych tablicach, gdzie po艂膮czenia kolejowe. Samoloty lata艂y ze stolicy do Gdyni, Poznania, Katowic, Krakowa, Lwowa i Wilna.

W ostatnim przedwojennym rozk艂adzie znajduje si臋 i taki tekst:

„Niniejszy letni rozk艂ad jazdy jest wa偶ny do 7-go pa藕dziernika r.b. W nocy z 7 na 8 pa藕dziernika r.b. wchodzi w 偶ycie zimowy rozk艂ad jazdy wa偶ny do 18 maja 1940 roku. Wnioski o wprowadzenie koniecznych zmian na okres zimowy nale偶y przesy艂a膰 do w艂a艣ciwych Dyrekcji Okr臋gowych Kolei Pa艅stwowych najp贸藕niej do 1 sierpnia r.b. poniewa偶 opracowanie rozk艂adu jazdy wymaga d艂u偶szego czasu i musi by膰 zako艅czone na czas dostateczny przed wprowadzeniem go w 偶ycie.”

Niestety, zimowy rozk艂ad jazdy na 1939/1940 rok nigdy nie wszed艂 w 偶ycie, a po pierwszym wrze艣nia 1939 roku wszystko by艂o ju偶 inne.

藕r贸d艂o: Aleksander Gad偶anow: Przedwojenne ekspresy i poci膮gi mi臋dzynarodowe, PKP Kurier Nr 62, pa藕dziernik 2000