poradnik

Nazwiska polskie, podobnie jak inne nazwiska s艂owia艅skie mog膮 by膰 z grubsza podzielone na trzy g艂贸wne grupy:

  • pochodz膮ce od orginalnych przezwisk takich jak nazwy zwierz膮t, drzew, rzeczy, zawod贸w,
  • pochodz膮ce od chrze艣cija艅skiego imienia lub zawodu ojca (patronymiki)
  • pochodz膮ce od nazw miast, wsi, region贸w, itp. (toponymiki)

Taki podzia艂 mo偶e si臋 wydawa膰 prosty, jednak w wielu przypadkach rzecz膮 niemal niemo偶liw膮 jest okre艣lenie czy dane nazwisko pochodzi od nazwy zawodu, czy te偶 od nazwy wsi, w kt贸rej ten zaw贸d by艂 prosesj膮 dominuj膮c膮. Nazwska wywodz膮ce si臋 od nazw zawod贸w mog膮 by膰 traktowane jak pochodz膮ce z wszystkich grup.

W j臋zykach s艂owia艅skich u偶ywa si臋 wielu przyrostk贸w przy formowaniu nazwisk.

Jako przyk艂ad popatrzmy na nazw膮 zawodu – [Kowal]. Podczas gdy w j臋zyku angielskim wyst臋puje jedno nazwisko utworzone od nazwy zawodu (Smith), a w niemieckim kilka (Schmitt, Schmidt, itp), kt贸re r贸偶ni膮 si臋 tylko pisowni膮, w j臋zyku polskim mog膮 wyst膮pi膰 liczne przyrostki (nawet kilkana艣cie).Tak wi臋c, od nazwiska Kowal pochodz膮 nast臋puj膮ce nazwiska: Kowalski, Kowalik, Kowalewski, Kowalak, Kowalka, Kowalkowski, oraz Kowalczyk (aby wymieni膰 tylko kilka najcz臋艣ciej u偶ywanych).

Podobnie sprawa wygl膮da z nazwiskami wywodz膮cymi si臋 od imion chrze艣cija艅skich. Dla popularnego imienia [Jan] w j臋zyku polskim istnieje wi臋cej ni偶 sto (!) nazwisk pochodnych (na przyk艂ad Jankowski, Janicki, Jankowiak, Janiak, Jasicki, Jasinski oraz Jachowicz).

W przypadku imion chrze艣cija艅skich wyst臋puje tak偶e wiele wariant贸w i odmian, co zwi臋ksza liczb臋 mo偶liwych nazwisk..

Wi臋kszo艣膰 z przyrostk贸w stosowanych przy tworzeniu nazwisk stosowana osobno nie ma w艂asnego znaczenia. Mimo to mo偶emy sie dowiedzie膰 paru rzeczy na temat nazwiaska na podstawie przyrostka w nim wyst臋puj膮cego.

Przyrostek ” -ak” jest typowy dla Polski Zachodniej, natomiast „-uk” wyst臋puje g艂贸wnie w Polsce Wschodniej.

Przyrostek „-ski” jest powszechnie uznawany za dow贸d na szlacheckie pochodzenie rodziny.

To prawda, ale … 200 lat temu. Obecnie wi臋kszo艣膰 ludzi, kt贸rych nazwiska ko艅cz膮 si臋 przyrostkami „-ski” (ewentualnie „-cki” – fonetyczna wariacja tego przyrostka) pochodzi od dawnej klasy ni偶szej spo艂ecze艅stwa. Ten fenomen mo偶na 艂atwo wyt艂umaczy膰 poniewa偶 w XIX wieku wszyscy chcieli by膰 uwa偶ani za „szlacheckich”, wi臋c wiele os贸b „ulepszy艂o” swoje nazwiska takim przyrostkiem.

Proces formowania nazwisk polskich trwa艂 kilka stuleci. Klasa szlachecka u偶ywa艂a nazw rodowych, kt贸re po藕niej przetrwa艂y w nazwach herbowych. Niekt贸re rodziny zamiast nazw rodowych u偶ywa艂y nazwisk pochodz膮cych od nazwy wsi kt贸r膮 posiada艂a. Kiedy taka rodzina przemieszcza艂a si臋 w inne okolice wi膮za艂o si臋 to tak偶e ze zmian膮 nazwiska. Takie nazwiska zwykle ko艅czy艂y si臋 przyrostkami „-ski” lub „-cki”, co da艂o pocz膮tek powszechnemu zwyczajowi, 偶e takie przyrostki dowodzi艂y szlacheckiego pochodzenia. Przynajmniej od XVII wieku nazwiska rodzin szlacheckich utrwali艂y si臋 i by艂y przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Mieszczanie tak偶e zacz臋li u偶ywa膰 nazwisk pod koniec 艣redniowiecza. Ci z nich, kt贸rzy przybyli z innch kraj贸w zachowali swoje oryginalne nazwiska z drobnymi modyfikacjami lub zmienili je na polskie odpowiedniki. Polacy tworzyli swoje nazwiska z rozmaitych przydomk贸w i przezwisk. Proces ten zako艅czy艂 is臋 w XVII wieku.

Ch艂opi nie mieli nazwisk we wsp贸艂czesnym rozumieniu poj臋cia „nazwisko” do XVI wieku.. U偶ywali przezwisk dla odr贸偶nienia os贸b o tym samym imieniu., nie by艂y one jednak przekazywanie nast臋pnym pokoleniom. Ten zwyczaj pojawi艂 si臋 w pierwszej po艂owie XVIII wieku,(na pocz膮tku w zachodniej cz臋艣ci Polski, p贸藕niej na wschodzie). Pomimo to, w ci膮gu nast臋pnych stu lat, nazwiska by艂y cz臋sto modyfikowane w obr臋bie danej rodziny zar贸wno w pisowni jaki i poprzez przyrostki.

Proces rozwijania nazwisk zako艅czy艂 si臋 po roku 1850. W tym okresie tak偶e 呕ydzi zobowi膮zani byli u偶ywa膰 swoich dziedzicznych nazwisk zamiast tradycyjnych patronymik贸w.

藕r贸d艂o: 艁ukasz Bielecki: 鈥歐hat does my surname mean?鈥櫬

Zobacz wi臋cej w artykule: Pochodzenie nazwiska