tatarzy studzianka

Pozosta┼éy po Tatarach w StudzianceÔÇŽ

rękopisy Macieja Bajrulewicza ostatniego imama Parafii Muzułmańskiej

Tatarzy s─ů niezwyk┼éym fenomenem w polskim krajobrazie, gdy┼╝ mimo 600-letniego bytowania w tym kraju utrzymali poczucie swojej odr─Öbno┼Ťci religijnej (islam) oraz etnicznej, co pozwoli┼éo im zachowa─ç poczucie grupowej to┼╝samo┼Ťci i nie zasymilowa─ç si─Ö z otoczeniem[1]. Tematyka Tatar├│w podlaskich od kilku lat powraca ponownie na forum publiczne[2]. Dotychczas nie ukaza┼éa si─Ö ┼╝adna praca obejmuj─ůca ca┼éo┼Ťciowo Tatar├│w bialskich. Pozostaje w dalszym ci─ůgu wiele kwestii spornych do wyja┼Ťnienia i sprecyzowania. ┬Čr├│d┼éa dotycz─ůce Tatar├│w bialskich na og├│┼é s─ů rozproszone i rodzi to potrzeb─Ö przeprowadzenia wnikliwych kwerend w polskich i zagranicznych archiwach. Tak┼╝e niewiele os├│b zajmuje si─Ö t─ů tematyk─ů.

Pocz─ůtki osadnictwa tatarskiego w okolicach Bia┼éej Podlaskiej si─Ögaj─ů XVIII wieku tj. czas├│w panowania Jana III Sobieskiego (1674-1696), za spraw─ů, kt├│rego Tatarzy pojawili si─Ö na Podlasiu. Osadnictwo tatarskie od swych pocz─ůtk├│w mia┼éo charakter wojskowy. Z powodu biedy i z┼éej sytuacji prawnej wyznawc├│w islamu w Rzeczypospolitej Obojga Narod├│w, kilka chor─ůgwi  w 1672 r. zbuntowa┼éo si─Ö i przesz┼éo na stron─Ö tureck─ů. Wydarzenie to nazywa si─Ö w historiografii buntem Lipk├│w. Lipkami nazywano g┼é├│wnie Tatar├│w z Wo┼éynia i Podola w XVII w. By pozyska─ç dla wojska polskiego rozgoryczonych Tatar├│w Jan III Sobieski w porozumieniu z Sejmem, przywr├│ci┼é Tatarom dawne prawa,. Natomiast  w zamian za zaleg┼éy ┼╝o┼éd przyznawa┼é im ziemi─Ö. Nada┼é on, bowiem Tatarom w┼éo┼Ťci na terenach obecnej p├│┼énocno-wschodniej Polski. W 1679 r. Tatarzy z oddzia┼é├│w rotmistrza Bohdana Kie┼äskiego, Gazy Sieleckiego i Oleyowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahle i Malawicze G├│rne. Rotmistrz Samuel Murza – Korycki obj─ů┼é w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma┼éaszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry┼äskiej. Rotmistrz Daniel Szab┼éowski z kompani─ů osiad┼é tak┼╝e w Ma┼éaszewiczach, za┼Ť rotmistrz Romanowski w Studziance, wsi po┼éo┼╝onej w kluczu ┼éomaskim, ekonomii brzeskiej[3]. Osadnictwo tatarskie kontynuowali kr├│lowie sascy.

Tatarzy byli niestety s┼éabymi gospodarzami. Bardziej poci─ůga┼éy ich dzia┼éania wojenne, w kt├│rych zdecydowanie lepiej si─Ö czuli[4]. W czasach ostatniego kr├│la Stanis┼éawa Augusta Poniatowskiego Tatarzy kolejny raz dali  dow├│d swej gotowo┼Ťci do po┼Ťwi─Öce┼ä dla dobra RP. Brali oni udzia┼é w konfederacji barskiej. W wojnie w 1792[5] roku, wzi─Ö┼éo udzia┼é wielu Tatar├│w. Korpusem armii polskiej dowodzi┼é tatarski genera┼é J├│zef Bielak[6]. Tatarzy uczestniczyli w wielu walkach podczas powstania 1794 r.[7] Walczyli u boku Napoleona tworz─ůc szwadron w Pu┼éku Szwole┼╝er├│w Gwardii[8] i we wszystkich powstaniach w okresie niewoli narodowej. Sw├│j udzia┼é Tatarzy mieli tak┼╝e podczas prowadzonej w 1920 roku wojny polsko-bolszewickiej W walkach uczestniczy┼é Tatarski Pu┼ék U┼éan├│w im. Mustafy Achmatowicza, nazywany pospolicie jazd─ů tatarsk─ů[9].  W 1939 r. w kampanii wrze┼Ťniowej bohaterskie walki toczy┼é Szwadron Tatarski 13 Pu┼éku U┼éan├│w Wile┼äskich dowodzony przez rotmistrza Aleksandra Jeljasiewicza.

W 2 po┼é. XIX wieku dostrzegamy schy┼éek ┼Ťwietno┼Ťci tatarskiej, zar├│wno w rejonie Bia┼éej Podlaskiej, jak i na terenach dawnego Wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego. Funkcjonowa┼éa Parafia Muzu┼éma┼äska w Studziance dla Podlasia i Litwy. ┬Čr├│d┼éa podaj─ů, ┼╝e w 1860 roku w okolicach Bia┼éej mieszka┼éo 264 muzu┼éman├│w. Dla por├│wnania w  1889 roku nale┼╝a┼éo do niej do niej 86 os├│b [10]. ┬Čr├│d┼éa podaj─ů liczb─Ö 85 Tatar├│w zamieszkuj─ůcych powiat bialski pod koniec XIX wieku[11]. Na taki spadek ludno┼Ťci tatarskiej z┼éo┼╝y┼éo si─Ö kilka czynnik├│w. Po pierwsze post─Öpuj─ůca stale rusyfikacja, kt├│ra nie omin─Ö┼éa tak┼╝e Tatar├│w. Po powstaniowe zsy┼éki w g┼é─ůb Rosji i szykany ze strony w┼éadz carskich mia┼éy wyra┼║ny wp┼éyw na zmniejszanie si─Ö liczby ludno┼Ťci tej spo┼éeczno┼Ťci. W przypadku rejonu bialskopodlaskiego mo┼╝emy m├│wi─ç o oddaleniu od innych centr├│w tatarskich. Pocz─ůtki XX w., to ju┼╝ kres ┼╝ycia  wsp├│lnoty tatarskiej na tym terenie[12]. Jedynie meczet w Studziance grupowa┼é lokaln─ů spo┼éeczno┼Ť─ç tatarsk─ů.

Meczet w Studziance zbudowany zosta┼é najprawdopodobniej w kilkana┼Ťcie lub nawet kilkadziesi─ůt po 1679 roku. Dok┼éadna data zbudowania meczetu nie jest znana. Powstanie meczetu nale┼╝y wi─ůza─ç z pocz─ůtkami osadnictwa tatarskiego w rejonie Bia┼éej. Pierwsze wzmianki o istnieniu meczetu znajdujemy w ksi─Ögach metrykalnych z II po┼é. XVIIIw.

W 1817 roku wybudowano w Studziance now─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö[13]. Kurier Warszawski podaje, ┼╝e Podlascy Tatarzy mieli sw├│j meczet w powiecie bialskim, we wsi Studzianka[14]. Funkcjonowa┼é on do sierpnia 1915 r., kiedy to wycofuj─ůce si─Ö wojska kozackie spali┼éy go doszcz─Ötnie. Budowla nie zosta┼éa ju┼╝ nigdy odbudowana. By┼é to jedyny o┼Ťrodek grupuj─ůcy Tatar├│w w okolicy[15]. Druga parafia muzu┼éma┼äska na terenie Kr├│lestwa Polskiego istnia┼éa w Winksznupiu w okolicach Augustowa.

Na czele parafii muzu┼éma┼äskiej sta┼é duchowny tatarski okre┼Ťlany mianem imama lub mu┼é┼éy. Udziela┼é pos┼éug religijnych tzn. odprawia┼é pi─ůtkowe nabo┼╝e┼ästwa, uczestniczy┼é przy ┼Ťlubach, chrzcie, poch├│wku zmar┼éych oraz prowadzi┼é ksi─Ögi stanu cywilnego. Imam by┼é wybierany przez og├│┼é wiernych. Mia┼é wysok─ů pozycj─Ö spo┼éeczn─ů. Imamowie jako nieliczni pos┼éugiwali si─Ö j─Özykiem arabskim, przede wszystkim w celach religijnych. Nale┼╝─ůcy do stanu duchownego imamowie golili ca┼ée g┼éowy i nosili czapki tzw. cza┼éamy lub fezy. Ostatni imam Parafii Muzu┼éma┼äskiej w Studziance Maciej Bajrulewicz[16],  pe┼éni┼é funkcj─Ö imama po swoim poprzedniku Mustafie Lisowskim zmar┼éym w 1898 roku[17] do momentu spalenia meczetu w 1915 roku. Utrzymywa┼é si─Ö z w┼éasnych dob├│r ziemskich oraz datk├│w parafian oraz zapis├│w testamentowych na meczet. Maciej Bajrulewicz by┼é ┼╝onaty z Hann─ů Bajrulewicz. Mia┼é z tego ma┼é┼╝e┼ästwa dwie c├│rki Ann─Ö po m─Ö┼╝u Remesz (1906-1981) i Mari─Ö p├│┼║niej Pirogowicz (1902-1982) a tak┼╝e syna Romualda[18]. Warto zaznaczy─ç, ┼╝e imam utrzymywa┼é si─Ö tak┼╝e ze znachorstwa. Dos┼éu┼╝y┼é si─Ö tak┼╝e stopnia pu┼ékownika w wojsku carskim[19]. Je┼║dzi┼é tak┼╝e z pos┼éugami do ┼╝o┼énierzy s┼éu┼╝─ůcych w twierdzy brzeskiej. Jako, ┼╝e do Studzianki przyje┼╝d┼╝ali wyznawcy z odleg┼éych zak─ůtk├│w Kr├│lestwa, to mu┼é┼éa je┼║dzi┼é do nich na ┼Ťluby i chrzciny, bo islam nakazywa┼é obrz─ůdek chrztu lub zawarcia ma┼é┼╝e┼ästwa. Wszelkie tego rodzaju ceremonie odbywa┼éy si─Ö w domu.

Maciej Bajrulewicz pe┼éni┼é funkcj─Ö imama parafii w Studziance przez 17 lat. Czyni┼é zapisy w ksi─Ögach metrykalnych, b─Öd─ůc jednocze┼Ťnie urz─Ödnikiem Stanu Cywilnego. Z tego czasu mamy tylko pi─Ö─ç ksi─ůg dotycz─ůcych lat z lat 1907-1911. R─Ökopisy s─ů jedynymi ocala┼éymi zapiskami ostatniego imama Macieja Bajrulewicza[20]. Ksi─Ögi Parafii Mahometa┼äskiej[21] w Studziance znajduj─ů w Urz─Ödzie Stanu Cywilnego w ┼üomazach. S─ů to nielicznie pozosta┼ée ksi─Ögi parafii w Studziance[22].

Stan zachowania ksi─ůg, kt├│re ocala┼éy nale┼╝y uzna─ç za dobry. Poszczeg├│lne karty stanowi─ů mimo up┼éywu czasu ┼║r├│d┼éo o du┼╝ym znaczeniu dla bada┼ä nad Tatarami pierwszych lat XX wieku w rejonie Bia┼éej Podlaskiej. Wpisy dokonane zosta┼éy przez Macieja Bajrulewicza pi├│rem z u┼╝yciem atramentu czarnego, a w niekt├│rych miejscach niebieskiego. R─Ökopisy te, napisane po rosyjsku, nie stanowi─ů du┼╝ego problemu w odczytaniu. Nale┼╝y doda─ç, ┼╝e w 1878 roku wprowadzony zosta┼é nakaz sporz─ůdzania dokument├│w przez mieszka┼äc├│w by┼éego Kr├│lestwa Polskiego w j─Özyku rosyjskim. Wprawdzie w niekt├│rych wyrazach dostrzec mo┼╝na polskie litery, ale wyst─Öpuj─ů one sporadycznie. Ka┼╝dy akt jest opatrzony w podpisy imama oraz ┼Ťwiadk├│w. O samych podpisach nieco p├│┼║niej. Poszczeg├│lne ksi─Ögi s─ů numerowane, jednak nie na ka┼╝dej stronie s─ů wpisy. Cz─Ö┼Ťciowo karty z ksi─ůg zosta┼éy wykorzystane przez imama. Mo┼╝na napotka─ç kilka prostych nie zapisanych stron. Po prostu nie by┼éo wpis├│w. Najbardziej obfitym rokiem w zapisy by┼éy lata 1908 i 1909 kiedy to zanotowano ich po 6 je┼╝eli chodzi o ksi─Ögi to s─ů one zbyt obszerne. Zawieraj─ů zapiski dos┼éownie na kilku stronach. Przytaczanie wszystkich wpis├│w jest zbyteczne. Jednak kilka przyk┼éad├│w przytocz─Ö, aby zrozumie─ç warto┼Ť─ç tych ┼║r├│de┼é.

Poszczeg├│lne wpisy maj─ů analogiczne formu┼éy jak te pierwsze. Nast─Öpnie z podaniem dok┼éadnej daty zapisu wraz z godzin─ů. Zaczynaj─ů si─Ö w wolnym t┼éumaczeniu s┼éowami: Mia┼éo to miejsce we wsi Studzianka w 8 dniu miesi─ůca lipca 1907 roku o 5 po po┼éudniu zjawili si─Ö Aleksander Mustafowicz Aleksandrowicz maj─ůcy 46 lat wraz z ┼Ťwiadkami: Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem 46 lat i Romanem Osipowiczem Bajrulewiczem licz─ůcym 36 lat mieszka┼äcami wsi Studzianka. Ojciec o┼Ťwiadczy┼é, ┼╝e urodzi┼éo si─Ö dziecko p┼éci ┼╝e┼äskiej, od 38 ÔÇô letniej, prawej ┼╝ony Fatimy z domu Radkiewicz. Dziecku temu przy udziale imama parafii w Studziance nadano imi─Ö Amin. Pod tekstem wpisu wyst─Öpuje formu┼éa informuj─ůca o tym, ┼╝e sporz─ůdzony dokument zosta┼é odczytany i podpisany przez imama Macieja Bajrulewicza. Swoje podpisy z┼éo┼╝yli ojciec i ┼Ťwiadkowie. Nale┼╝y zaznaczy─ç, ┼╝e w tym akcie w miejscu podpisu ojca widnieje s┼éowo niegramotnyi, tzn. ojciec nie umia┼é pisa─ç i czyta─ç. Podobnych akt├│w dotycz─ůcych urodzin w omawianych latach sporz─ůdzono jeszcze 14. Trudno jest na tak kr├│tkim okresie wysun─ů─ç wnioski dotycz─ůce urodzin dla imamatu Macieja Bajrulewicza. Brak zachowanych zapis├│w dla 12 lat utrudnia g┼é─Öbsz─ů analiz─Ö. W┼Ťr├│d nadawanych imion Zofia pojawia si─Ö w 4 przypadkach, trzy razy Helena, a tak┼╝e Temir i Mustafa. W┼Ťr├│d nich przewa┼╝y┼éy narodziny dzieci p┼éci ┼╝e┼äskiej w liczbie dziewi─Öciu. Je┼╝eli chodzi o m─Ö┼╝czyzn to urodzi┼éo si─Ö 6 noworodk├│w tej p┼éci.

Z zapis├│w imama Macieja Bajrulewicza wynika, ┼╝e nie dotyczy┼éy one tylko i wy┼é─ůcznie rejonu bialskiego. W sierpniu 1907 roku sporz─ůdzono, akt urodzin noworodka urodzonego w miejscowo┼Ťci Szyce w guberni kieleckiej. Z kolei w 1908 roku Maciej Bajrulewicz sporz─ůdzi┼é dokument dziecka urodzonego 27 XI w mie┼Ťcie Kowlu. Nale┼╝y zauwa┼╝y─ç zatem, jak─ů rol─Ö odgrywa┼é parafia w Studziance. Grupowa┼éa Tatar├│w nie tylko z okolic Bia┼éej, ale jak widzimy z odleg┼éych teren├│w. W latach 1907-1911 ksi─Ögi odnotowuj─ů, jak wspomniano 15 urodze┼ä. Nale┼╝y zauwa┼╝y─ç, ┼╝e spo┼Ťr├│d nich dziewi─Öcioro dzieci urodzi┼éo si─Ö w samej Studziance.

Drug─ů grup─Ö zapis├│w, ale ju┼╝ znacznie mniejsz─ů, stanow─ů wpisy zmar┼éych. W┼Ťr├│d badanych jednostek odnajdujemy 5 zgon├│w. Trzy mia┼éy miejsce w 1908 roku i po jednym w1909 oraz 1911 roku. Jeden z tych zapis├│w m├│wi: 28 pa┼║dziernika 1908 roku o 2 po po┼éudniu zjawili si─Ö Josif Iwanowicz Tupalski lat 53 z Aleksandrem Iwanowiczem Bogdanowiczem i o┼Ťwiadczyli, ┼╝e 23 X 1908 roku o 5 po po┼éudniu umar┼éa Helena Iwanowna Jeljasiewicz w wieku 79 lat c├│rka prawych rodzic├│w Jozefowicz├│w. Po naocznym uwierzytelnieniu ┼Ťmierci Heleny Iwanowny sporz─ůdzony zosta┼é akt zosta┼é, podpisany przez ┼Ťwiadk├│w oraz imama Macieja Bajrulewicza. Na uwag─Ö zas┼éuguje przypadek wpisu ┼Ťmierci Stefana Koryckiego. Zapiski imama m├│wi─ů, ┼╝e zmar┼é 26 IV, za┼Ť na mizarze w Studziance, na dobrze zachowanej p┼éycie widnieje data 5 maja 1911 roku. By─ç mo┼╝e ta druga data oznacza dat─Ö pogrzebu?

Ostatni─ů najmniej liczn─ů grup─Ö wpis├│w stanowi─ů akty ┼Ťlubu. W latach 1907-1911 w parafii w Studziance, zosta┼éy zawarte dwa zwi─ůzku ma┼é┼╝e┼äskie. Pierwszy z nich 14 I 1909 roku w Ma┼éaszewiczach Ma┼éych, w powiecie bialskim mi─Ödzy Aisz─ů Radkiewicz i Salejkinem Usmanowiczem Zejmakowem, w obecno┼Ťci ┼Ťwiadk├│w Josifa Tupalskiego oraz Aleksandra Bogdanowicza. Wcze┼Ťniej ich za┼Ťlubiny zosta┼éy og┼éoszone w meczecie w  Studziance. Zar─Öczyny odby┼éy si─Ö ustnie w Ma┼éaszewiczach Ma┼éych. Pan m┼éody zapisa┼é swojej wybrance 1000 rubli[23]. Ma┼é┼╝onkowie jak wynika z braku ich podpisu byli nie pi┼Ťmienni. Drugi z ┼Ťlub├│w jest nie mniej interesuj─ůcy. Wskazuje na fakt, i┼╝ imam Maciej Bajrulewicz wyje┼╝d┼╝a┼é poza powiat bialski, aby udziela─ç pos┼éug. Zapowiedzi przed┼Ťlubne odby┼éy si─Ö trzykrotnie w parafii w Studziance. Na ┼Ťlubnym kobiercu w gubernialnym mie┼Ťcie Mi┼äsku stan─Öli w 1910 roku 22-letnia Helena Iwanowna Iljaszewicz z 32-letnim kapitanem Hassanem Konopackim s┼éu┼╝─ůcym w Pierwszej Syberyjskiej Dywizji Rezerwowej. ┼Üwiadkami na ┼Ťlubie byli Bogdan Aleksandrowicz i pp┼ék Aleksander Iljasiewicz z 27 Artyleryjskiej Brygady. O┼Ťwiadczyny ustne mia┼éy miejsce w Warszawie. Hassan Konopacki zapisa┼é swej oblubienicy 3 tys. rubli. Na zako┼äczenie aktu ma┼é┼╝e┼äskiego widniej─ů podpisy ma┼é┼╝onk├│w i imama.

Jeszcze kilka uwag o r─Ökopisach Macieja Bajrulewicza. W pi─Öciu ksi─Ögach odnotowa┼éem 24 wpisy dotycz─ůce urodzin, ma┼é┼╝e┼ästw i zgon├│w. Opr├│cz tego imam dokonywa┼é wpis├│w podsumowuj─ůcych dany rok po zapisie dotycz─ůcym, czy to zgonu, urodzenia czy ma┼é┼╝e┼ästwa. Tych ostatnich zapisano 11. Dla przyk┼éadu w jeden z ksi─ůg widnieje zapis informuj─ůcy o tym, ┼╝e w 1907 roku nie by┼éo zawartego ┼╝adnego zwi─ůzku ma┼é┼╝e┼äskiego, z podpisem imama. W ksi─Ödze z 1909 roku znajdujemy duplikat aktu ma┼é┼╝e┼ästwa skre┼Ťlony wraz z adnotacj─ů, imama, ┼╝e jest on kopi─ů. Do tego trzeba zwr├│ci─ç uwag─Ö, na fakt jeszcze jednego zapisu w ka┼╝dej z ksi─ůg na jej ostatniej stronie. Na koniec ka┼╝dej z ksi─ůg znajduje si─Ö formu┼éa o liczbie ponumerowanych stron zszytych, podpisana przez naczelnika powiatu bialskiego. Omawiane r─Ökopisy w dw├│ch przypadkach nie notuj─ů podpisu ojca przy chrzcie i ma┼é┼╝onk├│w, przy zawarciu ma┼é┼╝e┼ästwa. 23 VI 1909 ojciec Mustafa Mustafowicz Aleksandrowicz z powodu choroby nie stawi┼é si─Ö do imama. Podobny przypadek mia┼é miejsce 17 IV 1908 roku przy narodzinach dziecka o imieniu Temir.

Trudno jest ustali─ç jednolicie pochodzenie spo┼éeczne Tatar├│w bialskich w omawianym okresie. Na podstawie wykonywanych zawod├│w, mo┼╝emy w przybli┼╝eniu okre┼Ťli─ç, czym zajmowali si─Ö Tatarzy w latach 1907-1911. Jedni s┼éu┼╝yli w wojsku, kt├│rych mo┼╝emy odnale┼║─ç w Ksi─Ögach Urodzin, Ma┼é┼╝e┼ästw i Zgon├│w[24] i na nagrobkach na mizarach w Studziance oraz Lebiedziewie – Zastawku, inni byli urz─Ödnikami. Dla przyk┼éadu Jakow Korycki s┼éu┼╝y┼é w 3 Nowobrzeskiej Brygadzie Wydzielonego Okr─Ögu Stra┼╝y Pogranicznej[25]. Aleksander Korycki za┼Ť by┼é listonoszem w bialskim urz─Ödzie pocztowo-telegraficznym. ┼Üwiadkowie podani zawsze s─ů z miejscem zamieszkania, co pozwala na lokalizacj─Ö jak daleko Tatarzy byli oddaleni od Studzianki. Jeden z przypadk├│w odnotowuje zapis zmar┼éego z guberni ┼éom┼╝y┼äskiej. Ka┼╝dy wpis ko┼äczy┼é si─Ö formu┼é─ů w t┼éumaczeniu: Akt ten przedstawiony i ┼Ťwiadkom po zapisaniu przeczytany i do podpisu podany.

Na koniec ka┼╝dego roku (31 XII) imam Maciej Bajrulewicz wraz z ┼Ťwiadkami spisywali zawarte akta. My ni┼╝ej podpisani zawarto┼Ť─ç akt Stanu Cywilnego Mahometa┼äskiej Parafii Studzianka, bialskiego powiatu, siedleckiej guberni na podstawie 74 artyku┼éu Polskiego Kodeksu Cywilnego niniejsz─ů ksi─Ög─Ö akt├│w Stanu Cywilnego wspomnianej parafii zako┼äczono o 9 wieczorem. Podpisy pod protoko┼éem stanowi┼éy klauzur─Ö informuj─ůc─ů o tym, ┼╝e nikt do akt nie mo┼╝e doda─ç ┼╝adnego wpisu. Ni┼╝ej widnia┼é podpis imama Parafii Muzu┼éma┼äskiej w Studziance Macieja Bajrulewicza.

Mam ┼Ťwiadomo┼Ť─ç, ┼╝e powy┼╝szy artyku┼é nie jest wyczerpuj─ůcym materia┼éem dotycz─ůcym Parafii Muzu┼éma┼äskiej w Studziance. Zapisy imama Macieja Bajrulewicza b─Öd─ůce ┼Ťwiadectwem  obecno┼Ťci Tatar├│w w rejonie Bia┼éej Podlaskiej, s─ů bardzo przydatne dla rosn─ůcych w popularno┼Ť─ç bada┼ä genealogicznych. S─ůdz─Ö, ┼╝e mo┼╝e si─Ö to sta─ç przyczynkiem do dalszych bada┼ä nad Tatarami regionu bialskopodlaskiego i b─Ödzie stanowi─ç zach─Öt─Ö do podejmowania kolejnych poszukiwa┼ä ┼║r├│de┼é dotycz─ůcych Tatar├│w bialskich. Chcia┼ébym zwr├│ci─ç jeszcze uwag─Ö na potrzeb─Ö ochrony miejsc pami─Öci po Tatarach[26]. Nie wystarcz─ů tylko puste deklaracje s┼éowne, ale konkretne dzia┼éania i ┼Ťrodki propaguj─ůce t─ů tematyk─Ö. Nale┼╝y przeprowadzi─ç dalsze badania spiesz─ůc si─Ö wobec post─Öpuj─ůcego zjawiska zanikania tej spo┼éeczno┼Ťci.

Łukasz Radosław Węda (Studzianka)


[1] K. Warmi┼äska, Tatarzy polscy, to┼╝samo┼Ť─ç religijna i etniczna, Krak├│w 1999, s.11.

[2] W ostatnim dziesi─Öcioleciu m.in.: A. Ko┼éodziejczyk, Rozprawy i studia z dziej├│w Tatar├│w litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku, Siedlce 1997. Ten┼╝e: Dwa XIX-wieczne testamenty tatarskie z Podlasia [w;] ÔÇ×Rocznik BialskopodlaskiÔÇŁ, 1997, t. V; Obrz─Ödy pogrzebowe i kult zmar┼éych Tatar├│w litewsko-polskich na po┼éudniowym Podlasiu 1679-1915, [w:] Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia, t. II, Warszawa 1997; Cmentarze muzu┼éma┼äskie w Polsce, Warszawa 1998; Tatarzy regionu bialskopodlaskiego w XVII ÔÇô XX w. [w:] Z nieznanej przesz┼éo┼Ťci Bia┼éej i Podlasia, pod red. T. Krawczaka i T. Wasilewskiego, Bia┼é─ů Podlaska 1990. J. Tyszkiewicz, Z historii Tatar├│w polskich 1794-1944, Pu┼étusk 2002.

[3] A. Ko┼éodziejczyk, RozprawyÔÇŽ, s.114-116. H. Mierzwi┼äski, Osadnictwo tatarskie na Podlasiu za Jana III Sobieskiego, [w:] ÔÇ×Podlaski Kwartalnik KulturalnyÔÇŁ  1997, nr 2, s. 40-49. K. Grygajtis, Osadnictwo Tatar├│w hospodarskich w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim XIV-XVIII w.[w],,Rocznik Tatar├│w PolskichÔÇÖÔÇÖ, Gda┼äsk 2003 t. VIII,, s. 105.

[4] Zob. J. Sobczak, Tatarzy w s┼éu┼╝bie Rzeczypospolitej w drugiej po┼éowie XVII i w XVIII wieku. Studium historycznoprawne, [w:] ÔÇ×Czasopismo prawno-historyczneÔÇŁ, Pozna┼ä 1987 t. 39, z. 1,  s. 41-69.

[5] A. Ko┼éodziejczyk, RozprawyÔÇŽ, s.124.

[6] Szerzej na ten temat: S. Kryczy┼äski, Nieznane szczeg├│┼éy o rodzinie genera┼éa J├│zefa Bielaka, ÔÇ×Ateneum Wile┼äskieÔÇŁ 1936, s.298-302. Ten┼╝e: Genera┼é J├│zef Bielak (1741-1794), ÔÇ×Rocznik TatarskiÔÇŁ  1935, t. II, s. 407-418.

[7] Szerzej H. Mierzwi┼äski, Powstanie 1794 roku i tradycje ko┼Ťciuszkowskie na Podlasiu, pod red. J. Wojtasika, Siedlce 1997, s. 77-85.

[8] S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. XXIV-XXV; H. Kerchnave, Wspomnienie o pu┼éku Szwole┼╝er├│w Gwardii Napoleona Lw├│w 1909, s. 26; J. Tyszkiewicz, Z historii Tatar├│w polskich 1794-1944, Pu┼étusk 1998, s. 45-59; T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowo┼Ťci w Polsce t. III, Krak├│w 1912, s. 335; M. Kukiel, Wojna 1812 t. II, Krak├│w Pozna┼ä 1999 s. 129 i s. 451.

[9] Zob. J. Konopacki, Za wsp├│ln─ů ojczyzn─Ö, ÔÇ×Pami─Ö─ç i trwanieÔÇŁ z 1998, s. 16-21;

[10] A. Ko┼éodziejczyk, RozprawyÔÇŽ, s.129.

[11]  Ibidem, s. 137.

[12] Zdecydowanie d┼éu┼╝ej przetrwa┼éo osadnictwo na bia┼éostocczy┼║nie. Tatarzy osadzeni przez Jana III Sobieskiego przetrwali piel─Ögnuj─ůc kultur─Ö i histori─Ö do dnia dzisiejszego.

[13] Jak podaje A. Drozd, MeczetyÔÇŽ,  s. 88,

[14] Kurier Warszawski z 1845, nr 305, s. 1466 ze zbiorów S. Hordejuka z Białej Podlaskiej.

[15] Należy odrzucić tezę, jakoby, że istniał także meczet w Lebiedziewie jak podaje B. Górny, Monografia powiatu bialskiego, województwa lubelskiego, Biała Podlaska 1939, a następnie tę tezę powtarzał m.in. .Jerzy Sroka, J. Konopacki, P. Borawski.

[16] R├│d Bajrulewicz├│w pochodzi┼é z Wile┼äszczyzny i tytu┼éowa┼é si─Ö jeden herbem Do┼é─Öga, a drugi herbem Strzemi─Ö Protoplast─ů Bajrulewiczow by┼é Dzian-Berdziej, kt├│rego syn Bajrula mia┼é maj─ůtek w powiecie trockim. Od niego to zapewne bior─ů swoj─ů nazw─Ö Bajrulewicze. Bajrulewicze wylegitymowali si─Ö ze szlachectwa w drugim dziesi─Öcioleciu XIX wieku. Zob. S. Dziadulewicz, HerbarzÔÇŽ,s. 46; Tak┼╝e: J. Ciechanowicz, Rody rycerskie wielkiego Ksi─Östwa Litewskiego, t. II, A-D, Rzesz├│w 2001, s. 46.

[17] Mustafa Lisowski zmarł 23 III 1898 roku. Jego zachowany nagrobek znajduje się na mizarze w Studziance.

[18] Romuald Bajrulewicz by┼é znanym znachorem tatarskim i lekarzem ludowym uzdrawiaj─ůcym przy pomocy Koranu.

[19] Dane zaczerpni─Öte z Kroniki Ortela Kr├│lewskiego opisuj─ůcej dzieje tej miejscowo┼Ťci do 1944 roku. Informacj─Ö te otrzyma┼éem od S┼éawomira Hordejuka z Bia┼éej Podlaskiej, pasjonata tatarsko┼Ťci.

[20] Pobie┼╝n─ů analiz─Ö zachowanych zapisk├│w przeprowadzi┼é Janusz Kuligowski, R─Ökopisy imama Bajrulewicza,,,S┼éowo PodlasiaÔÇŁ, 1988, nr 30 s. 6.

[21] Prawid┼éowa nazwa powinna by─ç Ksi─Ögi Parafii Muzu┼éma┼äskiej w Studziance. Nazwa ÔÇ×MahometanieÔÇŁ jest u┼╝ywana b┼é─Ödnie od lat. Muzu┼émanie wierz─ů w Allaha. Szahada, czyli muzu┼éma┼äskie wyznanie wiary g┼éosi: La ilaha ill Allah Muhammadu-r-rasul Allach (Nie ma b├│stwa pr├│cz Boga Jedynego, a Muhammad jest Jego Prorokiem). Zatem nale┼╝y u┼╝ywa─ç sformu┼éowa┼ä: cmentarzmuzu┼éma┼äski lub tatarski, muzu┼émanie, meczet muzu┼éma┼äski itd. Zobacz szerzej I. Krasicki, Ideologia islamu, Warszawa 1981, s. 59-60. J. Bielawski, Islam, Warszawa 1980, s.25-26. Tak wi─Öc Tatarzy bialscy byli muzu┼émanami.

[22] W Archiwum Państwowym w Lublinie zachowała się Księga Małżeństw, Urodzin i Zgonów gminy mahometańskiej w Studziance z lat 1798-1810 o której pisał pionier badań nad Tatarami bialskimi prof. Arkadiusza Kołodziejczyk. Zob. A. Kołodziejczyk, Przyczynek do historii Tatarów bialskich. Księga urodzin Małżeństw, Urodzin i Zgonów gminy mahometańskiej w Studziance ze zbiorów AP w Lublinie, [w:] Archeion 1986, t. LXXX, s. 221-230.

[23] Wpis nr 6 w Ksi─Ödze UMZ z 1908 roku.

[24] Ksi─Ögi Urodzin, Ma┼é┼╝e┼ästw i Zgon├│w Parafii Muzu┼éma┼äskiej w Studziance z lat wcze┼Ťniejszych tj. 1811-1870 i 1895 znajduj─ů si─Ö w Archiwum Pa┼ästwowym w Lublinie.

[25] Ksi─Öga UMZ z roku 1907 k. nr 2.

[26] Mizary w Studziance i Lebiedziewie-Zastawku nadal wymagaj─ů zabieg├│w konserwatorskich, bowiem czas niszczy te unikatowe zabytki.

PRZEZŁukasz Radosław Węda
Poprzedni artyku┼éAndrzej Brzezina Winiarski – Herby Szlachty Rzeczypospolitej – A
Nast─Öpny artyku┼éNigdy nie jeste┼Ť sam
Regionalista - zwi─ůzany z rodzinn─ů Studziank─ů w wojew├│dztwie lubelskim, z zawodu m.in. historyk-archiwista, animator dzia┼éa┼ä spo┼éecznych i kulturalnych, doktorant na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, pracownik samorz─ůdowy zajmuj─ůcy si─Ö kultur─ů, sportem i dokumentami, od 2003 roku zwi─ůzany z organizacjami pozarz─ůdowymi: aktywny cz┼éonek Stowarzyszenia Rozwoju Miejscowo┼Ťci Studzianka, cz┼éonek Klubu Biegacza Bia┼éa Biega i Bialskiego Klubu Morsa, dzia┼éacz spo┼éeczny i kulturalny, koordynator i organizator projekt├│w spo┼éecznych wi─Öcej, autor licznych wniosk├│w aplikacyjnych o fundusze krajowe i unijne, przewodnik po cmentarzu tatarskim w Studziance, za┼éo┼╝yciel i re┼╝yser kabaretu ZIELAWA 2008-2014,rekrut w grupie rekonstrukcyjnej z czas├│w epoki napoleo┼äskiej 12 Pu┼éku Piechoty Xi─Östwa Warszawskiego 4 kompanii fizylierskiej w latach 2007-2012. Redaktor Naczelny kwartalnika "Echo Studzianki", wsp├│┼épracuje z Podlaskim Kwartalnikiem Kulturalnym, Wschodnim Rocznikiem Humanistycznym, Radiem BiPeR, Radiem Lublin, Go┼Ťci┼äcem Bialskim, mediami, gminami muzu┼éma┼äskimi, dzia┼éaczami tatarskimi, uczestnik i prelegent licznych konferencji naukowych szkole┼ä oraz paneli dyskusyjnych z zakresu promocji historii i tradycji regionu, autor artyku┼é├│w publicystycznych, naukowych i publikacji popularnonaukowych, biegacz i marato┼äczyk, pasjonat epoki napoleo┼äskiej i tematyki tatarskiej, prowadzi zaj─Öcia z ┼éucznictwa, interesuje si─Ö dziedzictwem kulturowym, turystyk─ů, r─Ökodzie┼éem i gin─ůcymi zawodami, psychologi─ů, literatur─ů, poezj─ů, sportem g┼é├│wnie zespo┼éowym, bieganiem d┼éugodystansowym oraz ┼éucznictwem tradycyjnym, organizator sp┼éyw├│w kajakowych, gier terenowych i zawod├│w biegowych. Swoj─ů wiedz─Ö i do┼Ťwiadczenie zawdzi─Öczam pokoleniu wybitnych ludzi, kt├│rzy s─ů dla mnie autorytetami. Nie zapominam sk─ůd pochodz─Ö i w swojej pracy staram si─Ö zawsze nawi─ůzywa─ç do korzeni.