poradnik

W jednym z wrze艣niowych wyda艅 „Kuriera” Cezary Obracht-Prondzy艅ski osobom amatorsko zajmuj膮cym si臋 dziejami swojej rodziny radzi艂, gdzie szuka膰 materia艂贸w i jak je weryfikowa膰. Teraz, na przyk艂adzie w艂asnej rodziny, omawia kolejne trudno艣ci, na kt贸re mo偶na trafi膰 w swej w臋dr贸wce do rodzinnych korzeni.

[Sk膮d nasz r贸d, czyli ile rodzin Pr膮dzy艅skich?]

Gdy w rodzinnych poszukiwaniach staramy si臋 dotrze膰 do jakiego艣 „praprzodka”, spotykaj膮 nas cz臋sto niespodzianki i zagadki. Opowiem o nich na przyk艂adzie w艂asnej rodziny.

W pierwszym opracowaniu o dziejach rodziny Pr膮dzy艅skich bydgoska archiwistka Anna Perli艅ska napisa艂a jednoznacznie: „Ziemia艅ska rodzina Pr膮dzy艅skich wywodzi艂a si臋 z Pr膮dzony, parafia Borzyszkowy, i posiada艂a te dobra ju偶 w XIV wieku”. Podobnie rzecz ujmuje Edward Breza, znawca przydomk贸w szlachty pomorskiej. Stwierdza on: „Nazwa wsi pochodzi od nazwy rzeki Pr膮dzona, dop艂ywu Chociny (a ta wpada do Brdy)”. Wie艣 wzi臋艂a wi臋c nazw臋 od rzeki, a rodzina nazwisko od nazwy wsi.

Obaj autorzy powo艂uj膮 si臋 przy tym na krzy偶acki dokument z 1366 r., znany z siedemnastowiecznego odpisu. W dokumencie tym – przywileju dla wsi Ostrowite – jako 艣wiadka podano „Predislao (Predslao?) de Pr膮dzona”. Wersja zapisu wsi, kt贸r膮 posiada艂 贸w Przec艂aw (bo tak t艂umaczy si臋 wsp贸艂cze艣nie imi臋 w艂a艣ciciela wsi), pochodzi z pewno艣ci膮 z XVII w. Natomiast pierwszy oryginalny zapis nazwy wsi przywo艂uje E. Breza z 1400 r. – Pransin (podobnie w 1437 r.), a w 1492 r. – Pransen. Kolejnych w艂a艣cicieli wsi wymienia A. Perli艅ska, odwo艂uj膮c si臋 do dokument贸w krzy偶ackich: w 1418 r. Olbracht podzieli艂 sw贸j maj膮tek mi臋dzy syn贸w – Jakuba i Jana. Jakub, kt贸ry zmar艂 ok. 1442 r., mia艂 syn贸w Jakuba, Olbrachta i Jana; z kolei ten偶e Olbracht – Jana i Krzysztofa, mi臋dzy kt贸rych podzieli艂 sw贸j maj膮tek w 1461 r.

Czy przywo艂ane postaci by艂y rzeczywi艣cie protoplastami rodu Pr膮dzy艅skich, tak potem rozro艣ni臋tego na Kaszubach i Pomorzu – to kwestia dyskusyjna i na pewno wymagaj膮ca dalszych bada艅. Pami臋ta膰 przy tym trzeba, 偶e w odniesieniu do tak dawnych dziej贸w podawanie jakichkolwiek koligacji rodzinnych i maj膮tkowych, zw艂aszcza rodzin mniej znacz膮cych, jest wysoce ryzykowne.

W r贸偶nych opracowaniach genealogicznych mo偶emy spotka膰 stwierdzenie, 偶e rodzina Pr膮dzy艅skich wcale nie z Pomorza czy Kaszub si臋 wywodzi, a z Wielkopolski – by膰 mo偶e z Pr膮dna (Pramno, Prandno) w powiecie 艢redzkim, o kt贸rym pisano w „S艂owniku Geograficznym Kr贸lestwa Polskiego”, 偶e „znane ju偶 by艂o w 1257 r. (…), a w 1565 r. nale偶a艂o do Pr膮dzy艅skich”?

Przywo艂am tu „Z艂ot膮 Ksi臋g臋 Szlachty Polskiej” T. 呕ychli艅skiego, w kt贸rej napisano: „Wielkopolska rodzina Pr膮dzy艅skich liczy dzi艣 przedstawicieli swych w Prusach Zachodnich i w rozmaitych okolicach Kr贸lestwa Polskiego”. Dalej przytaczany jest fakt, 偶e „Pr膮dzy艅scy vel Pr膮dze艅scy z Pr膮dzenia” zajmowali znacz膮ce pozycje w XVI w. – Maciej Pr膮dzy艅ski w 1577 r. zosta艂 kasztelanem przem臋ckim, a Jakub by艂 gnie藕nie艅skim, pozna艅skim, 艂臋czyckim i 艂owickim kanonikiem i >>m臋偶em niepospolitych zas艂ug<<„.

[Dygresja o przydomkach, herbach i nazwiskach]

Czy wi臋c by艂y dwie rodziny o tym samym nazwisku, czy jedna? Je艣li jedna, to sk膮d pochodzi艂a – z Pomorza, czy z Wielkopolski? Zanim udzielimy odpowiedzi na to pytanie, warto przypomnie膰, 偶e znane nam wsp贸艂cze艣nie formy nazwisk ukszta艂towa艂y si臋 na naszych terenach p贸藕no, bo dopiero w XVI w. Wcze艣niej funkcjonowa艂y r贸偶nego typu miana poszczeg贸lnych rodzin, przy czym mog艂y by膰 one noszone przez osoby zupe艂nie ze sob膮 nie spokrewnione.

Z czasem te pierwotne nazwiska wesz艂y w sk艂ad nazwisk „polskich”, ko艅cz膮cych si臋 na -ski. Sta艂y si臋 ich przydomkami, tak popularnymi na naszym terenie. To dlatego r贸偶ne rodziny posiadaj膮 wsp贸lne przydomki, ale te偶 ka偶da rodzina szlachecka na Kaszubach i Pomorzu posiada艂a szereg r贸偶nych przydomk贸w.

Przydomki te pochodz膮 np. od cech, wygl膮du, charakteru, od wydarze艅 偶yciowych, kt贸re przytrafi艂y si臋 danej osobie lub jego przodkom, albo te偶 od imion. Tak jest w przypadku przydomka Obracht, wywodz膮cego si臋 od obcego imienia Albrecht, z kt贸rym miejscowi Kaszubi ci膮gle mieli problem, z czego wynika r贸偶norodno艣膰 i zmienno艣膰 form jego zapisu (naliczy艂em ich osiem). Co wi臋cej, czasami bywa艂o tak, 偶e pierwotne, w艂a艣ciwe nazwisko stosunkowo p贸藕no stawa艂o si臋 cz臋艣ci膮 nazwiska z艂o偶onego. Mo偶na to obja艣ni膰 na przyk艂adzie znanej rodziny Pluto-Pr膮dzy艅skich. Ot贸偶, jak pisze ks Jan Gotfryd Bork, a niew膮tpliwie w tym przypadku si臋 nie myli, w XVII w. wie艣 Pr膮dzonka, le偶膮ca w贸wczas na pograniczu parafii borzyszkowskiej i ugoskiej, sta艂a si臋 w艂asno艣ci膮 rodziny Pluto (b膮d藕 Plutowskich), kt贸rzy z czasem od nazwy wsi utworzyli sobie nazwisko Pr膮dzy艅scy, w艂膮czaj膮c swoje wcze艣niejsze nazwisko jako przydomek.

Obok nazwiska kwesti膮 dyskusyjn膮 jest herb. Pami臋tajmy, 偶e przy jego pomocy nie mo偶na ustala膰 pokrewie艅stwa, bowiem rodziny zupe艂nie ze sob膮 nie spokrewnione nosi艂y cz臋sto ten sam herb. I odwrotnie – rodziny spokrewnione mog艂y si臋 pos艂ugiwa膰 wi臋cej ni偶 jednym herbem.

Znany jest fakt, 偶e Aubrecht-Pr膮dzy艅scy nosili herb w艂asny – Ksi臋偶yc (widnieje na ambonie w ko艣ciele w Borzyszkowach), ale opr贸cz tego Pr膮dzy艅scy pos艂ugiwali si臋 herbem Grzyma艂a. O tym pierwszym pisano w jednym z herbarzy: „KSI臉呕YC: W polu niebieskim z艂oty p贸艂ksi臋偶yc ku g贸rze otwarty, nad nim trzy gwiazdy. Na he艂mie trzy pi贸ra strusie. Herb ten nazywaj膮 tak偶e >>Ksi臋偶yc i Gwiazdy<< lub >>Trzy Gwiazdy<<„. Trzy gwiazdy zosta艂y udzielone zas艂u偶onym wojownikom przez kr贸la Kazimierza IV w 1466 r. po zawarciu pokoju w Toruniu. Kiedy za艣 p贸藕niej w bitwach pod Cecor膮 w 1620 r. i Chocimiem w 1621 r. zaci膮gi pomorskie pod dow贸dztwem wojewod贸w Denhofa i Wejhera odznaczy艂y si臋 m臋stwem, kr贸l Zygmunt III nada艂 wielkiej liczbie pomorskich rod贸w ten herb z dodaniem ksi臋偶yca, wzgl臋dnie pozwoli艂 u偶ywa膰 w odno艣nych klejnotach p贸艂ksi臋偶yca i gwiazd. St膮d powsta艂y najr贸偶norodniejsze odmiany”.

Przytoczy艂em ten fragment, gdy偶 jest tu wyra藕ne odniesienie do tradycji walk z Turkami i podkre艣lono przy tym znacznie starsz膮 metryk臋 herbow膮. Tymczasem wiemy, 偶e w tradycji ludowej to nadanie herb贸w zwi膮zane jest wy艂膮cznie z wypraw膮 na Wiede艅 i postaci膮 kr贸la Jana III Sobieskiego, kt贸ry jako jedyny bohater polski wszed艂 na trwa艂e do 艣wiadomo艣ci Kaszub贸w. Mit ten jest silnie obecny nie tylko w przekazach rodzinnych, ale tak偶e w literaturze ludowej. Pr贸by jego zrewidowania nie przynios艂y historykom efektu. Tradycja jest znacznie silniejsza. Sam nie wierz臋 w to, 偶e mit ten uda si臋 wykorzeni膰 (i nie wiem zreszt膮 czy trzeba), ale warto jednak wiedzie膰 o tym, 偶e prawda wygl膮da艂a inaczej.

藕r贸d艂o: Cezary Obracht-Prondzy艅ski: 鈥歋k膮d nasze nazwisko鈥, Kurier Bytowski

Zobacz wi臋cej w artykule: Pochodzenie nazwiska