poradnik

Pochodzenie nazwiska intryguje ka偶dego. Mamy wra偶enie, 偶e ma to na nas jaki艣 wp艂yw. Nie jest to jednak zagadnienie genealogiczne lecz antroponimiczne, zwi膮zane z jezykoznawstwem. Dlatego zwykle m贸wimy o etymologii nazwiska. Odkrycie pochodzenia nazwiska jest trudniejsze od zbudowania drzewa genealogicznego.

Pochodzenie nazwiska

Poznanie pochodzenia nazwisk jest trudniejsze ni偶 odnalezienie przodk贸w czy zbudowanie olbrzymiego drzewa genealogicznego. Zwykle nie jeste艣my w stanie jednoznacznie okre艣li膰 jakie jest pochodzenie naszego nazwiska. Czasem, cho膰 nie znamy samego pochodzenia nazwiska to udaje si臋 odkry膰 pierwsze jego zapisy oraz zmiany pisowni na przestrzeni lat. Prowadz膮c poszukiwania znaczenia nazwiska do艣膰 艂atwo zauwa偶amy, 偶e聽pochodzenie nazwisk polskich nie r贸偶ni si臋 od pochodzenia nazwisk europejskich a nawet jest silnie powi膮zane, poniewa偶 mamy wiele nazwisk wywodz膮cych si臋 od s艂贸w i nazwisk zagranicznych.

Genealogia nazwiska a znaczenie nazwiska

Poj臋cia „genealogii nazwiska” i „znaczenia nazwiska” s膮 poj臋ciami, zwrotami potocznymi. Cho膰 s艂yszymy pytania 鈥瀓akie jest znaczenie nazwiska X?鈥, 鈥瀓akie jest znaczenie nazwisk Y i Z?鈥 czy te偶 鈥瀋o oznacza nazwisko N?鈥, to s膮 to okre艣lenia nieprecyzyjne. Wiadomo, 偶e nazwisko zwi膮zane by艂o z dokumentowaniem r贸偶nych zdarze艅 spo艂ecznych oraz z ukierunkowaniem komunikacji spo艂ecznej. Przyj臋cie konwencji nazwisk wywodz膮cych si臋 od s艂贸w z otoczenia danego cz艂owieka s艂u偶y艂o zapewnieniu lepszego zapami臋tania nazwiska przez osoby niepi艣mienne, jeszcze w dobie pocz膮tk贸w pi艣miennictwa. Nazwiska nie maj膮 偶adnego znaczenia zwi膮zanego z cz艂owiekiem, cho膰 wskazuj膮 na przodk贸w, przynale偶no艣膰 do rodu. O braku wi臋kszego znaczenia 艣wiadczy sam fakt, 偶e kobiety zwykle porzucaj膮 swoje nazwisko w zwi膮zku z ma艂偶e艅stwem i zmiana nazwiska nie ma w ich 偶yciu praktycznego znaczenia. Dlatego genealogia nazwiska jest bardzo prosta – dla m臋偶czyzny jest to tylko jedno s艂owo-nazwisko. I to ju偶 ca艂a genealogia, bo nie by艂o zmian 馃檪 Dla kobiet genealogia to nazwisko panie艅skie i po m臋偶u, czyli dwa nazwiska.

Historia nazwiska

Nazwiska w Polsce. Jeszcze w XII w. cz艂owieka okre艣lano tylko jednym s艂owem, nie istnia艂o poj臋cie imienia i nazwiska. By艂 to okres przednazwiskowy. Okre艣lenia, nazwania ludzi by艂y jednowyrazowe i nie by艂y dziedziczone. 脫wczesne nazwania to m.in. Bogdan, Sulen, Micherz, Matu艂, Suluj, G臋ba, Godziesz, Niesiebud, Go艣cirad, 艁膮tek, Boguchwa艂, Bielec, Kuczek, Dalestryj, Radost, Dobruj, Kuzior, Ustalicy, P膮s, Pawe艂, Siedlik, Suta, Chocian, Kotek, Przewodek, Gwozdan, Chwalisz, Krobcza, Mi艂ostryj, 呕ydowin, Bo偶ek, Chociemir, D膮brosza, Proszek, K臋dzierza, Tr膮bka,鈥 Bulla Gnie藕nie艅ska (1136 r.) wymienia oko艂o 300 nazwa艅, m.in. B臋dziech, Dobek, Pozdziech, Witosza.

Wsp贸艂czesne znaczenie wyrazu 鈥nazwisko鈥 utrwali艂o si臋 w Polsce na pocz膮tku XIX wieku. Do ko艅ca XIX w. nie by艂o wyrazu okre艣laj膮cego jednoznacznie poj臋cie dziedzicznego nazwania cz艂owieka, mieszano dzisiejsze poj臋cia imienia, nazwiska, przezwiska i nazwania. 聽Ostateczne, obecne znaczenie wyrazu 鈥瀗azwisko鈥, ukszta艂towa艂o si臋聽w XX w., wtedy te偶 zako艅czy艂 si臋 trwaj膮cy od pocz膮tku XIX w. proces kszta艂towania nazwisk.

Pochodzenie nazw osobowych

Pochodzenie nazwiska ma wiele 艣cie偶ek, dr贸g prowadz膮cych do obecnego brzmienia i pisowni. W odniesieniu do pocz膮tk贸w pojawiania si臋 nazwisk mo偶emy wskaza膰 najwa偶niejsze 藕r贸d艂a brzmienia nazwiska, cho膰 nale偶y mie膰 na uwadze, 偶e ulega艂y one bardzo licznym modyfikacjom (g艂贸wnie poprzez przyrostki i zmiany pisowni).

  1. Okre艣lenie osoby poprzez wskazanie jej ojca (patronymik).
    Pochodzenie nazwiska patronymiczne. Przyk艂ad: Go艣cirad syn 艁膮tka. W ten spos贸b nazywano osoby o powtarzaj膮cych si臋 imionach (nazwach) w jednej wsi oraz osoby spoza lokalnej spo艂eczno艣ci, przyjezdne.
  2. Okre艣lenie osoby poprzez wskazanie jej brata.
    Przyk艂ad: Go艣cirad brat Pakos艂awa. W ten spos贸b r贸wnie偶 nazywano osoby o powtarzaj膮cych si臋 imionach (nazwach)
  3. Okre艣lenie osoby poprzez podanie zawodu (zaj臋cia).
    Przyk艂ady: Go艣cirad narocznik, Miku艂 archidiakon krakowski, Fulko kantor gnie藕nie艅ski. W taki spos贸b wymieniano mieszka艅c贸w r贸偶nych wsi (przyk艂ad: Z W臋grzynowa wszyscy narocznicy: Go艣cirad, Kuzior syn Ustalica, P膮sa, Pawe艂, 鈥).
    Nale偶y pami臋ta膰, 偶e r贸偶ne wsie zajmowa艂y si臋 艣wiadczeniem r贸偶nych us艂ug na rzecz w艂a艣cicieli ziemskich b膮d藕 wytwarzaniem okre艣lonych d贸br 鈥 jedne wsie zobowi膮zane by艂y np. do wystawiania podwod贸w inne np. do produkcji lemieszy. Opr贸cz uprawy ziemi mieszka艅cy musieli wykonywa膰 r贸偶ne pos艂ugi i wykonywanie danych pos艂ug by艂o przypisywane mieszka艅com danej wsi. Cz臋sto (ale nie by艂a to regu艂a) nazwa wsi pochodzi艂a od nazwy 艣wiadczonej przez wie艣 pos艂ugi. W przyk艂adzie mowa o pos艂udze zwanej narokiem, dwie kolejne nazwy dwucz艂onowe dotycz膮 szlachty.
    Warto zauwa偶y膰, 偶e niekt贸re nazwy powsta艂y nie od polskich lecz 艂aci艅skich okre艣le艅 nazw zawod贸w, jak np. Uryga, kt贸rej to nazwy pr贸偶no szuka膰 w j臋zyku polskim (艂ac. auriga to wo藕nica). Typowym przyk艂adem mo偶e by膰 tutaj okre艣lenie Kowal dla kowala oraz Kowalczyk dla zar贸wno syna kowala jak i pomocnika kowala. Zawody i zaj臋cia stanowi膮 藕r贸d艂o oko艂o 17% polskich nazwisk.
  4. Okre艣lenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie ojca.
    Przyk艂ad: Go艣cirad syn 艁膮tka narocznik. Czasem gdy ojciec by艂 s臋dzi膮 syna nazywano S臋dzicem. Jest to po艂膮czenie dw贸ch poprzednich przypadk贸w.
  5. Okre艣lenie osoby poprzez wskazanie miejscowo艣ci pochodzenia i nazw etnicznych (toponymik).
    Przyk艂ad: Przedbor z Mazowsza oraz Mazur, G贸rski. Okre艣lenia te stanowi膮 藕r贸d艂o oko艂o 8% polskich nazwisk.
  6. Okre艣lenie osoby poprzez podanie zawodu i wskazanie miejscowo艣ci pochodzenia.
    Przyk艂ad: Bernard kapelan z Ruszczy.
  7. Okre艣lenie osoby poprzez wskazanie jej ojca okre艣leniem odojcowskim.
    Pochodzenie nazwiska odojcowskie. Przyk艂ad: Wojciech Sirakowic. Sirakowic to tyle samo co syn Siraka. Te dwa sposoby nazwa艅 odojcowskich syn Siraka 鈥 Sirakowic u偶ywane by艂y zamiennie.
  8. Okre艣lenie osoby poprzez wskazanie jej m臋偶a.
    Pochodzenie nazwiska odm臋偶owskie. Nazwisko 偶ony utworzone od nazwiska jej m臋偶a.
  9. Okre艣lenie osoby poprzez dodanie drugiego okre艣lenia 鈥 nazwy osobowej o charakterze przezwiska, pochodz膮cego od wyraz贸w pospolitych.
  10. Przezwisko wynikaj膮ce z cech osobowych fizycznych lub psychicznych danej osoby.
    Jest to pochodzenie nazwiska odapelatywne (apelatyw 鈥 wyraz pospolity). Przyk艂ady: Sulis艂aw G臋ba, P臋cin Oczko, Jakub Kika. Kika 鈥 staropolska forma od s艂owa kikut (pozosta艂o艣膰 po ko艅czynie). W ten spos贸b powsta艂o oko艂o 10% polskich nazwisk.
  11. Przezwisko innego pochodzenia.
    Jest to pochodzenie nazwiska odapelatywne (apelatyw 鈥 wyraz pospolity). Przyk艂ad: Miko艂aj Zaj膮c, Pawe艂 Sikora, Pawe艂 Wi艣niakowski, Jakub Kwiecik. Kwiecik jest tutaj form膮 s艂owa kwiat. Przezwiska zwi膮zane ze 艣wiatem zwierz膮t s膮 藕r贸d艂em oko艂o 12,5% polskich nazwisk, ze 艣wiatem ro艣linnym stanowi膮 oko艂o 11%.
  12. Przezwisko wynikaj膮ce z zachowania.
    W taki spos贸b powsta艂o nazwisko W艂adys艂awa Reymonta. Jego daleki przodek, imieniem Baltazar, by艂 je艅cem szwedzkim w okresie potopu. Cz臋sto pokrzykiwa艂 w nerwach: 鈥 A niech was rejment diab艂贸w porwie (rejment to staropolski regimen). Z powiedzenia utworzono przezwisko. Noblista zmieni艂 tylko dwie literki i tak zmienione przezwisko uleg艂o utrwaleniu.
  13. Przezwisko wynikajace z miejsca zamieszkania.
    Przyk艂ady to: Boczniak (mieszkaj膮cy na uboczu), Le艣ny (mieszkaj膮cy w lesie).
  14. Przezwisko wynikaj膮ce z miejsca pochodzenia.
    Jest to pochodzenie nazwiska odetniczne. Przyk艂ady to: Charwat, Anglik.
  15. Okre艣lenie osoby poprzez ponowienie imienia.
    W 艣redniowieczu czasem zapisywano imiona po 艂acinie. Cz臋sto nast臋powa艂o ich ponowne spolszczenie i u偶ycie jako drugiej nazwy, np. Wojciecha zapisanego jako Adalbertus nazywano p贸藕niej Wojciechem Wojcieszkiem.
  16. Z艂o艣liwo艣膰.
    Prusy i Austria wprowadzi艂y (od 1787 r. 鈥 patent cesarski w zaborze austriackim) na obszarze zabor贸w przymus posiadania przez 呕yd贸w nazwiska w wersji niemieckoj臋zycznej. J贸zef II d膮偶膮cy do germanizacji 呕yd贸w nakaza艂 nada膰 呕ydom nazwiska niemieckoj臋zyczne. 呕ydzi nie posiadali nazwisk, u偶ywali wy艂膮cznie patronymik贸w. W Galicji nazwiska nadawali starostowie. Za 鈥炁俛dne鈥 nazwiska pochodz膮ce od szlachetnych metali lub kamieni (np. Goldman) pobierane by艂y wysokie op艂aty. Tanie by艂y nazwiska pochodz膮ce od metali zwyk艂ych (np. Eisen, Eisenmann). Bezp艂atne by艂y nazwiska odzwierz臋ce. Uprzedzenia wobec 呕yd贸w by艂y powodem nadawania wyj膮tkowo z艂o艣liwych, o艣mieszaj膮cych nazwisk.
    W Prusach zadaniem tym obarczono komisje oficerskie, kt贸re je wykona艂y z 偶o艂dackim wdzi臋kiem. W艣r贸d 偶o艂dak贸w zab艂ysn膮艂 ekscentryczny bajkopisarz, a zarazem urz臋dnik pruski 鈥 radca E. T. A. Hoffman. Jego niebywa艂a wyobra藕nia znalaz艂a tu pe艂en upust, doprowadzaj膮c 呕yd贸w do rozpaczy. Oto przyk艂ady: Ochsenschwanz 鈥 Wo艂owyogon, Temperaturwechsel 鈥 Zmianatemperaury, Kanalgeruch 鈥 Kana艂owyzapach, Wanzenknicker 鈥 Pluskwianasknera, Signmirwas 鈥 Za艣piewajmico艣, Muttermilch 鈥 Mlekomatki, Goldberg 鈥 Z艂otag贸ra. Liczne nazwiska 偶ydowskie maj膮 zwi膮zek z miejscem zamieszkania: Warschauer, P艂onskier czy Drohobycki lub wykonywanym zawodem, jak w przypadku Handelsmana.
  17. Data chrztu neofit贸w.
    Kwietniewski, Majewski itd. to cz臋sto nowe nazwiska os贸b pochodzenia 偶ydowskiego (ale nie tylko) przyj臋te od nazwy miesi膮ca w kt贸rym przyj臋li chrzest. Dla przykladu wi臋kszo艣膰 Frankist贸w ktorzy przyjeli chrzest w 1795 przyj臋艂a nazwisko Majewski poniewa偶 chrzest przyj臋li聽w maju. Cz臋sto zamiast nazwiska tworzonego od miesi膮ca chrztu nadawano nazwisko Nawrocki (鈥瀗awr贸cony鈥).
  18. Nazwiska obce.
    Najcz臋艣ciej wyst臋powa艂y nazwiska o pochodzeniu niemieckim. Przyk艂ady to: Bach, Szarlej.

Zmiany w nazwiskach

Pierwotne nazwiska ulega艂y dalszym zmianom na r贸偶ne sposoby. Z wielu form warto wspomnie膰 o najwa偶niejszych.

  • Przydomki – w odr贸偶nieniu od przezwisk聽przydomki zwi膮zane s膮 z nazwiskiem, s膮 dziedziczone.
  • de – to forma wskazania pochodzenia, zamieszkania. Przed wykszta艂ceniem si臋 nazwisk odmiejscowych spotykane by艂o w艣r贸d szlachty nazwanie typu: Franciszek de Orzek, gdzie 鈥瀌e鈥 oznacza艂o 鈥瀦鈥. Czyli w tym przypadku Franciszek z miejscowo艣ci Orzek. Inaczej: Franciszek z Orzeka. Z czasem to nazwanie przekszta艂ca艂o si臋 w nazwisko: Franciszek Orzek b膮d藕 Franciszek Orzekowski.
  • Przyrostki –聽g艂贸wna przyczyna powstania olbrzymiej ilo艣ci, bo a偶 ponad 400.000 nazwisk poprzez przyrostki dodawane do rdzenia nazwiska. Przyk艂adowo od nazwiska Kowal powsta艂y: Kowalski, Kowalik, Kowalewski, Kowalak, Kowalka, Kowalkowski, oraz Kowalczyk. Od imienia Jan (oraz pochodnych Janek, Ja艣, Jasiek) powsta艂y nazwiska: Jankowski, Janicki, Janowic, Jankowiak, Janiak, Janik, Jasicki, Jasi艅ski, Jachowicz 鈥 艂膮cznie oko艂o stu nazwisk. Od imienia Maciej powsta艂o a偶 57 nazwisk.
  • B艂臋dy, polonizacja i latynizacja zapis贸w.
  • Pseudonimy jako pochodzenie nazwisk

oraz

modyfikacje nazwisk:

  • Niewymawianie niekt贸rych g艂osek. Modyfikacja w celu u艂atwienia wymowy albo te偶 w celu nadania charakterystycznego brzmienia.
  • Dodanie przyrostka -ski, -cki lub innego. Opisane dalej.
  • Uszlachcenie. Uszlachcenie (nobilitacja, indygenat) czasem wi膮za艂y si臋 z modyfikacj膮 lub zmian膮 nazwiska. Przyk艂adowo mieszczanin Jan Awak od chwili uszlachcenia nazywa艂 si臋 Wakowski, a kozak Z艂otare艅ko 鈥 Z艂otarzewski. Za艣 bohater spod Rac艂awic Wojciech Bartos decyzj膮 Sejmu sta艂 si臋 Bartoszem G艂owackim. Nazwisko wybitnego polskiego historyka Joachima Lelewela utworzono aktem nobilitacyjnym spolszczaj膮c niemieckie Loelhoeffel. W drugiej po艂owie XVIII w. po nawr贸ceniu 偶ydowskiej sekty frankist贸w na katolicyzm nast膮pi艂a fala nobilitacji i nadawania nazwisk. Z tego nurtu wywodz膮 si臋 p贸藕niej znane rodziny o nazwiskach Turski, Szymanowski i Majewski.
  • Zaniki rodzajowe. Ca艂kowicie zanik艂 zwyczaj u偶ywania nazwisk w formie 偶e艅skiej, charakteryzuj膮cej si臋 ko艅c贸wk膮 -贸wna. Przyrostek ten zanik艂, pozosta艂a tylko ko艅c贸wka -a wynikaj膮ca z odmiany nazwiska.
  • Germanizacja. W zaborze pruskim wielokrotnie zniemczano polskie nazwiska. Najcz臋艣ciej stosowano prosty zamiennik, t艂umaczenie j臋zykowe, np. Wysockiego wpisywano do dokument贸w jako Hochmanna, a G贸rskiego jako Berga.
  • Przywr贸cenie nazwiska. Zniemczanie polskich nazwisk w zaborze pruskim spotyka艂o si臋 z oporem. W niekt贸rych przypadkach po d艂ugich znojach walki z administracj膮 o przywr贸cenie nazwiska osi膮gano sukces. Przyk艂adem mo偶e by膰 tutaj historyk Wojciech K臋trzy艅ski, kt贸ry zrezygnowa艂 z narzuconego Wincklera.
  • Polszczenie. Po 1945 roku zwyci臋scy komuni艣ci postanowili, 偶e Polska jest pa艅stwem jednonarodowym. W zwi膮zku z tym nakazano urz臋dnikom przywr贸ci膰 polskie brzmienie nazwisk ludno艣ci 艣l膮skiej, kaszubskiej i mazurskiej i wszystkim podpadaj膮cym. Najpro艣ciej by艂o spolszczy膰 pisowni臋 Scholtyschika na Szo艂tysika. Nazwiska obco brzmi膮ce zast臋powano czysto polskim: Freilich stawa艂 sie Dobroniem a Gering 鈥 Pietrzakiem.
    Czasem dodawano jedynie polsk膮 ko艅c贸wk臋, co doktn臋艂o Hartmana, przemianowanego na Hartowskiego. Schmidt o wygl膮dzie rdzennego nordyka nazywa艂 si臋 od tej pory Szmitkowski. Nie oszcz臋dzono nawet s艂awnego trenera Felikas Stamma, od lat 50. Sztama. W grupie nazwisk obcych ciekawym zjawiskiem by艂o masowe wyzbywanie si臋 rodowych nazwisk przez 呕yd贸w, rozpocz臋te jeszcze przed wojn膮. Poprzez zmian臋 nazwiska chciano zerwa膰 z przesz艂o艣ci膮 i zatrze膰 偶ydowskie pochodzenie. Nie bez znaczenia by艂o niemieckie brzmienie du偶ej cz臋艣ci nazwisk. I tak Fertig zosta艂 Fali艅skim a Rosenbaum 鈥 R贸偶yckim.
  • Moda. Powracaj膮 przydomki odherbowe, np. w przypadku Janusza Korwin-Mikkego (Korwin 鈥 przydomek rodowy, herbowy piecz臋tuj膮cych si臋 herbem 艢lepowron) czy Jacek Saryusz-Wolski (Saryusz to przydomek herbowy piecz臋tuj膮cych si臋 herbem Jelita). Z kolei Franciszek Starowieyski przypomnia艂, 偶e jego pe艂ne nazwisko brzmi: von Biberstein-Starowieyski. Uwaga 鈥 przydomki herbowe s膮 nieodmienne.

Poszukiwanie znaczenia nazwiska

Przed rozpocz臋ciem poszukiwa艅 „znaczenia” (dla Ciebie) i pochodzenia nazwiska zapoznaj si臋 z ciekawymi artyku艂ami na ten temat. Poruszaj膮 one ten szeroki temat z r贸偶nych stron i mog膮 stanowi膰 cenn膮 wskaz贸wk臋. Oto wybrane artyku艂y:

Pochodzenie nazwiska 鈥 Historia powstawania nazwisk polskich

Pochodzenie nazwiska 鈥 historia nazwisk

Pochodzenie nazwiska 鈥 przyk艂ady

Proces powstawania nazwisk polskich

Znaczenie nazwiska 鈥 Poradnik bibliograficzny

Pochodzenie nazwiska 鈥 Pracownia Antroponimiczna Instytutu J臋zyka Polskiego

oraz

Historia imion w Polsce