tatarzy

Tatarzy na wschodnich terenach Polski w XX wieku

Tematyka Tatar贸w polskich od kilku lat powraca ponownie na forum publiczne. Mimo pojawienia si臋 wielu publikacji na ten temat, dzieje Tatar贸w na ziemiach Polskich ci膮gle budz膮 zainteresowanie i wymagaj膮 dalszych bada艅[1]. Pozostaje w dalszym ci膮gu wiele kwestii spornych do wyja艣nienia i sprecyzowania. Wyrazem naukowych zainteresowa艅 problematyk膮 tatarsk膮 by艂o powstanie kilku prac magisterskich po艣wi臋conych polskim wyznawcom islamu. Prace te, nale偶y traktowa膰 jako zapowied藕 gruntownego zbadania dziej贸w i kultury ludno艣ci tatarskiej. Stwarza to pewn膮 szans臋 na wprowadzenie tradycji kulturowej ludno艣ci muzu艂ma艅skiej do kultury og贸lnopolskiej, a raczej daje szans臋 u艣wiadomienia spo艂ecze艅stwu naszego kraju, ze warto艣ci kulturowe zapocz膮tkowane przez t臋 grup臋 etniczno-religijn膮 sta艂y si臋 cz臋艣ci膮 naszej wielow膮tkowej tradycji i kultury. Tatarzy s膮 niezwyk艂ym fenomenem w polskim krajobrazie, gdy偶 mimo 600-letniego bytowania w tym kraju utrzymali poczucie swojej odr臋bno艣ci religijnej (islam) i etnicznej, co pozwoli艂o im zachowa膰 poczucie grupowej to偶samo艣ci i nie zasymilowa膰 si臋 z otoczeniem[2]. Podlasie jest terenem, kt贸rym spotykaj膮 si臋 trzy kultury, trzy obrz膮dki religijne: katolicyzm, prawos艂awie i islam. Czas i historia tego nie zmieni艂y. A jednak islam, cho膰 na terenach polskich istnieje od stuleci, wci膮偶 wydaje si臋 obcym i egzotycznym. Tatarzy m贸wi膮 sami o sobie: 鈥濲este艣my Polakami tatarskiego pochodzenia. Przez stulecia byli艣my inkrustowani s艂owia艅szczyzn膮, ale sami te偶 pokochali艣my t臋 nasz膮 ojczyzn臋 i wiele dali艣my polskiej kulturze鈥漑3].

W obecnych czasach okre艣la si臋 ich przewa偶nie mianem Tatar贸w polskich, aczkolwiek, na co dzie艅 m贸wi si臋 o Tatarach. Kiedy spojrzymy wstecz, to ludno艣膰 t臋 nazywamy Tatarami litewskimi, czy polsko-litewskimi[4]. Traktujemy ich jako grup臋 etnograficzn膮. W 偶yciu codziennym nie r贸偶ni膮 si臋 od innych mieszka艅c贸w naszego kraju niczym szczeg贸lnym.

Pocz膮tki osadnictwa tatarskiego si臋gaj膮 XIV w. czas贸w panowania ksi臋cia Witolda (1392-1430). Osadnictwo tatarskie mo偶emy podzieli膰 na pierwotne i wt贸rne. Osadnictwo tatarskie od swych pocz膮tk贸w mia艂o charakter wojskowy. Pierwsze osady powstawa艂y w pobli偶u o艣rodk贸w miejskich, niedaleko granicy z Zakonem Krzy偶ackim, co umo偶liwia艂o im szybka mobilizacj臋 na rozkaz ksi臋cia szybk膮 mobilizacj臋, oraz obron臋 miast i dr贸g przed Krzy偶akami. Z czasem osadnictwo to zanik艂o.

O osadnictwie wt贸rnym m贸wimy pocz膮wszy od wieku XVII. Od 1669 r. zacz臋li oni korzysta膰 z polskich praw szlacheckich. Kr贸l polski zezwoli艂 Tatarom na dalsze nabywanie d贸br ziemskich i rozporz膮dzanie nimi bez ogranicze艅. Charakterystyczne dla Tatar贸w zawody: furma艅stwo, ogrodnictwo, handel, 艂owiectwo, garbarstwo (zwane te偶 鈥 dubieniem鈥), hodowla byd艂a, r贸wnie偶 stopniowo przestawa艂y by膰 zaj臋ciami wyr贸偶niaj膮cymi muzu艂man贸w. Za spraw膮 kr贸la Jana III Sobieskiego Tatarzy pojawili si臋 na Podlasiu.

Z powodu biedy i z艂ej sytuacji prawnej wyznawc贸w islamu w Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w kilka chor膮gwi w 1672 r. zbuntowa艂o si臋 i przesz艂o na stron臋 tureck膮. Wydarzenie to nazywa si臋 w historiografii 鈥瀊untem Lipk贸w鈥. Lipkami nazywano Tatar贸w z Wo艂ynia i Podola w XVII w. By pozyska膰 dla wojska polskiego rozgoryczonych Tatar贸w Jan III Sobieski w porozumieniu z Sejmem przywr贸ci艂 Tatarom dawne prawa, a w zamian za zaleg艂y 偶o艂d przyznawa艂 ziemi臋. W zamian za s艂u偶b臋 wojskow膮 nada艂 on, bowiem Tatarom w艂o艣ci na terenach obecnej p贸艂nocno-wschodniej Polsce. W 1679 r. Tatarzy z oddzia艂贸w rotmistrza Bogdana Kie艅skiego, Gazy Sieleckiego i Olejowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahla i Malowicze G贸rne. Rotmistrz Samuel Murza Korycki obj膮艂 w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Rotmistrz Daniel Szab艂owski z kompani膮 osiad艂 tak偶e w Ma艂aszewiczach, za艣 rotmistrz Romanowski w Studziance, wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim, ekonomii brzeskiej[5]. Osadnictwo tatarskie kontynuowali kr贸lowie sascy.

Tatarzy byli niestety s艂abymi gospodarzami, bardziej poci膮ga艂y ich dzia艂ania wojenne, w kt贸rych zdecydowanie lepiej si臋 czuli[6]. W czasach ostatniego kr贸la Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego Tatarzy kolejny raz dali dow贸d swej gotowo艣ci do po艣wi臋ce艅 dla dobra RP. Brali oni udzia艂 w konfederacji barskiej. W wojnie w 1792[7] r. wzi臋艂o udzia艂 wielu Tatar贸w. Korpusem armii polskiej dowodzi艂 tatarski genera艂 J贸zef Bielak[8]. Tatarzy uczestniczyli w wielu walkach podczas powstania 1794[9] r. Walczyli u boku Napoleona[10] i we wszystkich powstaniach w okresie niewoli narodowej. Sw贸j udzia艂 Tatarzy mieli tak偶e podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. W walkach uczestniczy艂 Tatarski Pu艂k U艂an贸w im. Mustafy Achmatowicza, nazywany pospolicie jazd膮 tatarsk膮[11]. W 1939 r. w kampanii wrze艣niowej bohaterskie walki toczy艂 szwadron tatarski, 13 Pu艂ku U艂an贸w Wile艅skich dowodzony przez rotmistrza Aleksandra Jeljasiewicza.

W latach 90. XX w. nawi膮zuj膮c do szwadronu A. Jeljasiewicza Tatarzy polscy zwr贸cili si臋 do Ministerstwa Obrony Narodowej o odtworzenie w polskim wojsku pododdzia艂u tatarskiego w 27 Pu艂ku U艂an贸w im. Kr贸la Stefana Batorego w Braniewie. Jednak przedsi臋wzi臋cie to nie zosta艂o zrealizowane.

W 2 po艂. XIX wieku dostrzegamy schy艂ek 艣wietno艣ci tatarskiej, zar贸wno w rejonie Bia艂ej Podlaskiej, jak i na terenach dawnego Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. 鈥濿 1889 roku do muzu艂ma艅skiej parafii w Studziance nale偶a艂o 86 os贸b鈥漑12]. Z艂o偶y艂o si臋 na to mia艂o kilka czynnik贸w. Po pierwsze post臋puj膮ca stale rusyfikacja, kt贸ra nie omin臋艂a tak偶e Tatar贸w. Po powstaniowe zsy艂ki w g艂膮b Rosji i szykany ze strony w艂adz carskich mia艂y wp艂yw wyra藕ny na zmniejszanie si臋 liczby ludno艣ci tej grupy. W przypadku rejonu bialskopodlaskiego mo偶emy m贸wi膰 o oddaleniu od centr贸w tatarsko艣ci. Pocz膮tki XX w. to ju偶 kres 偶ycia spo艂eczno艣ci tatarskiej na Podlasiu. Zamieszkiwali oni w omawianym czasie gminy Lubenka, Kobylany i Bia艂a Podlaska[13]. Jedynie meczet w Studziance grupowa艂 lokaln膮 spo艂eczno艣膰 tatarsk膮[14].

W Studziance meczet istnia艂 do sierpnia 1915 r., kiedy to wycofuj膮ce si臋 wojska kozackie spali艂y go doszcz臋tnie. Tu znajdowa艂a si臋 muzu艂ma艅ska parafia dla Podlasia i Litwy. Duchowny tatarski ( imam, mu艂艂a) sta艂 na czele Parafii Muzu艂ma艅skiej. Przyje偶d偶ali wyznawcy z Wilna i Nowogr贸dka, a mu艂艂a je藕dzi艂 do nich na 艣luby i chrzciny, bo Koran nakazywa艂 obrz膮dek chrztu lub zawarcia ma艂偶e艅stwa odbywa艂 si臋 w domu. Spe艂nia艂 wszelkie pos艂ugi religijne, tzn. odprawia艂 pi膮tkowe nabo偶e艅stwa, udziela艂 pos艂ug przy 艣lubach, chrzcie, poch贸wku zmar艂ych oraz prowadzi艂 ksi臋gi stanu cywilnego.

Fot. 1. Meczet w Studziance spalony w 1915 roku przez cofaj膮ce si臋 wojska rosyjskie.

Fotografia ze zbior贸w Miejskiej Biblioteki Publicznej w Bia艂ej Podlaskiej wykonana ok. 1914 roku.

Fot. 2 Maciej (Matwiej) Bajrulewicz ostatni imam parafii muzu艂ma艅skiej w Studziance zm. 1923 roku.

Fot. wykonana ok. 1913 roku.

Ostatnim mu艂艂膮 w Studziance by艂 Maciej Bajrulewicz zmar艂y w 1923 r. Meczet zosta艂 spalony przez wycofuj膮ce si臋 z Kr贸lestwa Polskiego wojska kozackie w sierpniu 1915 roku. Po I wojnie cz臋艣膰 Tatar贸w uleg艂a rozproszeniu, a cz臋艣膰 przenios艂a si臋 do Nowogdr贸dczyzny, gdzie istnia艂o kilka parafii. Tatarzy bia艂ostoccy uwa偶aj膮, i偶 鈥瀢 Studziance nast臋powa艂 szybszy proces chrystianizacji ni偶 w okolicach Bia艂egostoku[15]鈥. To stanowi艂o jeden z czynnik贸w zmniejszania si臋 liczby ludno艣ci tatarskiej w okolicach Bia艂ej Podlaskiej. Pierwszy powszechny spis ludno艣ci z 30 wrze艣nie 1921 r. zanotowa艂 w powiecie bialskim 11 muzu艂man贸w: 1 w Bia艂ej, 1 w Ma艂aszewiczach Ma艂ych, 2 w Malowej G贸rze, 6 w Studziance, 1 w 艁omazach. Z tych 11 os贸b 5 mia艂o powy偶ej 60 lat[16]. Nale偶y podej艣膰 ostro偶nie do tego spisu, bowiem nie wszyscy przyznawali si臋 do pochodzenia tatarskiego, chocia偶 niew膮tpliwie nimi byli. S膮dzie, 偶e jeszcze sporo os贸b mog艂o powr贸ci膰 z ziem wschodnich, po zako艅czeniu nawa艂y bolszewickiej i ustaniu wszelkiego echa walk o niepodleg艂e granice. Jedn膮 z ostatnich znanych rodzin tatarskich przed II wojn膮 by艂a rodzina Bajrulewicz贸w.

Nale偶y podkre艣li膰, 偶e w latach II RP nast膮pi艂o wyra藕ne odrodzenie religijne i kulturowe Tatar贸w polsko-litewskich. Jak zaznaczy艂 prof. A. Ko艂odziejczyk, pionier bada艅 nad Tatarami bialskimi: by艂o to zwi膮zane z podj臋tymi w tym czasie badaniami nad dziejami tej spo艂eczno艣ci. Powsta艂o w贸wczas wiele publikacji[17].

Zdecydowanie d艂u偶ej przetrwa艂o osadnictwo na bia艂ostocczy藕nie. Tatarzy osadzeni przez Jana III Sobieskiego przetrwali piel臋gnuj膮c kultur臋 i histori臋 do dnia dzisiejszego. Z biegiem czasu osadnictwo na tych terenach zacz臋艂o zanika膰. Wielu Tatar贸w wyemigrowa艂o w pierwszej po艂owie XVIII w. do Turcji. W XIX wieku Tatarzy opuszczali wsie przenosz膮c si臋 do miast m.in. Grodna, Sok贸艂ki, D膮browy czy Suchowoli. Cz臋艣膰 w poszukiwaniu lepszych warunk贸w bytowych wyjecha艂a do Rosji. W pocz膮tkach XX w. Tatarzy bia艂ostoccy emigrowali do Stan贸w Zjednoczonych. Za艂o偶yli koloni臋 w Nowym Yorku, kt贸ra funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Podczas I wojny 艣wiatowej Tatarzy byli mobilizowani do wojska carskiego. Okupacyjne w艂adze niemieckie przydziela艂y je do prac na potrzeby frontu. Niekt贸rych odes艂ano na roboty do Niemiec. Do tego kl臋ska g艂odu i choroby zaka藕ne mia艂y wp艂yw na zmniejszenie si臋 ludno艣ci tatarskiej na Bia艂ostocczy藕nie[18]. Przed agresj膮 hitlerowsk膮 w 1939 r. cz臋艣膰 Tatar贸w z ziemi nowogr贸dzkiej przew臋drowa艂a na p贸艂wysep krymski z zamiarem przeczekania wojny pod opiek膮 tamtejszej ludno艣ci tatarskiej. Wi臋kszo艣膰 jednak nie powr贸ci艂a ju偶 w rodzinne strony. II wojna 艣wiatowa rozdzieli艂a o艣rodki tatarskie. W贸wczas to zgin臋艂a, lub wyemigrowa艂a za granic臋 inteligencja muzu艂man贸w polskich. Spowodowa艂o, 偶e 偶ycie kulturalne i religijne wyznawc贸w islamu po wojnie nie przyj臋艂o tak du偶ego rozmachu jak przed wojn膮. Dodatkowo dzia艂alno艣膰 kulturalna i kontakty z wsp贸艂wyznawcami za granic膮 by艂y ograniczane przez w艂adze PRL. Po wojnie za wschodni膮 granic膮 pozosta艂y Wilno, Nowogr贸dek, Kleck, Iwie, Grodno najwi臋ksze o艣rodki 偶ycia tatarskiego w dawnej Polsce[19]. Tatarzy rozjechali si臋 i osiedli w miejscowo艣ciach takich jak: E艂k, Gi偶ycko, Olsztyn, Lidzbark, Trzcina Lubuska, Pozna艅, Bydgoszcz, Wroc艂aw, Ole艣nica, Wa艂brzych, Jelenia G贸ra, Gda艅sk[20]. Na Pomorzu Zachodnim najwi臋cej Tatar贸w osiedli艂o si臋 w Szczecinie i Szczecinku, tak偶e w Gorzowie Wielkopolskim i Trzcianie. Repatrianci pochodzenia tatarskiego osiedlili si臋 we Wroc艂awiu, Ole艣nicy, Wa艂brzychu i Jeleniej G贸rze[21]. W 1945 r. zacz臋艂y osiedla膰 si臋 w Bia艂ymstoku i okolicach Sok贸艂ki, rodziny tatarskie, kt贸re w ramach akcji repatriacyjne opuszcza艂y okolice Wilna, Nowogr贸dka i Grodna. Rozpocz臋li dzia艂ania w kierunku reaktywowania gminy muzu艂ma艅skiej w Bohonikach. Bohoniki i druga miejscowo艣膰- Kruszyniany, po wojnie nabra艂y szczeg贸lnego znaczenia dla Tatar贸w. Znajduj膮ce si臋 tam meczety i mizary by艂y jedynymi funkcjonuj膮cymi na tych terenach po 1945 r. W 1960 r. zarejestrowano gmin臋 muzu艂ma艅sk膮, kt贸ra posiada dom modlitw[22]. W II po艂owie XX wieku w Bia艂ystok liczy艂 285 mieszka艅c贸w pochodzenia tatarskiego. Og贸lna liczba rodzin nie przekracza艂a 90[23].

Tatarzy na modlitwy ucz臋szczaj膮 do meczetu, kt贸ry stanowi tylko i wy艂膮cznie miejsce modlitwy. Wszelkie pozosta艂e ceremonie jak 艣luby, chrzciny, pogrzeby odbywaj膮 si臋 poza meczetem, najcz臋艣ciej w domach. Tatarzy nie uznaj膮 kultu obraz贸w, dlatego w 艣wi膮tyniach ich nie ma. Obecnie w naszym kraju mamy trzy meczety w Bohonikach, Kruszynianach i w Gda艅sku. Podczas muzu艂ma艅skich 艣wi膮t przybywaj膮 tutaj Tatarzy z kraju i zagranicy. Pragn膮 by膰, chocia偶 przez kilka dni razem w historycznym tatarskim 鈥瀏nie藕dzie鈥.

W pocz膮tkach XX wieku by艂o ich znacznie wi臋cej. Cz臋艣膰 z nich jak wspomnia艂em po zmianach administracyjnych znalaz艂a si臋 po drugiej stronie granicy wschodniej na terenach litewskich (Iwie, Grodno, Nowogr贸dek, Wilno, Kleck).

Do tych 艣wi膮ty艅 zje偶d偶aj膮 si臋 wierni z ca艂ego kraju i zagranicy. Regularnie s膮 odprawiane w nabo偶e艅stwa pi膮tkowe i 艣wi膮teczne.

Fot. 3. Meczet w Bohonikach k. Bia艂egostoku

Fot. 4. Meczet w Kruszynianach k. Bia艂egostoku obecnie udost臋pniony wiernym

W 1939 r. w II RP znajdowa艂o si臋 71 cmentarzy muzu艂ma艅skich w wojew贸dztwach: wile艅skim, nowogr贸dzkim, bia艂ostockim, warszawskim i lubelskim, z tego 33 czynne, a 38 nieczynnych[24]. Do dzisiaj istniej膮 mizary w Kruszynianach, Bohonikach, Warszawie, Krynkach, Lebbiedziewie-Zastawku, Studziance. Na mizarze w Kruszynianach znajduje si臋 najstarszy zachowany obecnie w Polsce nagrobek tatarski datowany na rok 1699[25]. Mizar w Studziance jest w du偶o lepszym stanie ni偶 ten z Lebiedziewa-Zastawka[26].

Fot.5. Mizar w Studziance.

W ostatnim czasie Urz膮d Gminy 艁omazy (administrator cmentarza) zacz膮艂 jednak dba膰 o mizar. Do dnia dzisiejszego zachowa艂o si臋 ok. 160 kamieni nagrobnych z piaskowca i 1 p艂yta. Niestety tylko cz臋艣膰 kamieni jest w dobrym stanie. Na niekt贸rych wyryte s膮 p贸艂ksi臋偶yce, symbole religii muzu艂ma艅skiej – islamu. Po I wojnie 艣wiatowej cmentarz by艂 systematycznie dewastowany przez okolicznych mieszka艅c贸w. Nagrobki by艂y rozbijane i s艂u偶y艂y jako gruz, toczaki lub ose艂ki do kos. Dewastacji prowadzonej przez miejscow膮 ludno艣膰 chrze艣cija艅sk膮, nie powstrzyma艂y nawet stanowcze protesty miejscowego proboszcza[27]. Mizar ten nadal wymaga zabieg贸w konserwatorskich, bowiem czas niszczy ten unikatowy zabytek.

Niew膮tpliwie ciekawym zjawiskiem jest edukacja Tatar贸w. W dawnych wiekach nauczanie islamu w艣r贸d muzu艂man贸w polskich by艂o prowadzone przez miejscowych imam贸w i rzadziej przez sprowadzanych z Krymu nauczycieli. Wa偶n膮 rol臋 w ich nauce odgrywa艂a rodzina. Nauka religii obejmowa艂a podstawowe zasady islamu i czytanie Koranu. By zdoby膰 wiedz臋 religijn膮, konieczny by艂 wyjazd do wi臋kszych o艣rodk贸w muzu艂ma艅skich za granic膮. Takie podr贸偶e odbywali tylko nieliczni. Po utworzeniu Muzu艂ma艅skiego Zwi膮zku Religijnego w 1925 roku opiek臋 nad nauczaniem religijnym w poszczeg贸lnych gminach muzu艂ma艅skich przej膮艂 Muftiat Rzeczypospolitej Polskiej. Do II wojny 艣wiatowej miejscem nauczania religii by艂y szk贸艂ki przy meczetach, lub domy nauczycieli. Nauka religii w wi臋kszych gminach odbywa艂a si臋 codziennie, w mniejszych, co niedziel臋. Religii islamu nie uczono w贸wczas w szko艂ach publicznych. Dziecko ko艅czy艂o nauk臋, gdy potrafi艂o dobrze czyta膰 Koran.

Po II wojnie 艣wiatowej nauczanie religii odbywa艂o si臋 w domach nauczycieli. Tworzono ko艂a nauczania religii, do kt贸rych ucz臋szcza艂y dzieci w r贸偶nym wieku. Nauka odbywa艂a si臋 w dni wolne od pracy i nauki w szko艂ach publicznych, tzn. w soboty lub w niedziele. Takie ko艂a by艂y w Bia艂ymstoku, Sok贸艂ce, Suchowoli, D膮browie Bia艂ostockiej. W Bia艂ymstoku nauka odbywa艂a si臋 w domu modlitw. Pod koniec lat osiemdziesi膮tych ub. wieku religii zacz臋li naucza膰 studenci z kraj贸w muzu艂ma艅skich, studiuj膮cy na polskich uczelniach. Po 1989 r. gminy muzu艂ma艅skie wyst膮pi艂y do Kuratorium O艣wiaty o udost臋pnienie sal w szko艂ach publicznych do nauczania religii. Od tamtej pory do dzi艣 nauczanie islamu odbywa si臋 w szko艂ach publicznych w soboty lub w niedziele w miejscowo艣ciach z wi臋ksz膮 liczb膮 dzieci wyznaj膮cych islam. Jedn膮 z takich szk贸艂 prowadzi Halina Szehidewicz w Bia艂ymstoku. Osoby, kt贸re chcia艂y zdoby膰 szczeg贸艂ow膮 wiedz臋 na temat islamu wyje偶d偶aj膮 na uczelnie zagraniczne, np. do Francji, Bo艣ni, Arabii Saudyjskiej, Syrii, Egiptu, Wielkiej Brytanii.

Tatarzy bia艂ostoccy nie zapominaj膮 Tatarach i miejscach po nich w okolicach Bia艂ej Podlaskiej. W 2005 r. do Studzianki na miejsce dawnego istnienia meczetu przyby艂a kilkudziesi臋cioosobowa delegacja bia艂ostockiej gminy muzu艂ma艅skiej z dwoma duchownymi: Muftim RP Tomaszem Mickiewiczem i imamem gminy bohonickiej Stefanem Jasi艅skim. Przyjecha艂a tak偶e przewodnicz膮ca gminy bia艂ostockiej Halin膮 Szehidewicz wraz z zespo艂em ludowym 鈥濨u艅czuk鈥 grupuj膮cym m艂odzie偶 tatarsk膮. Zesp贸艂 zaprezentowa艂 wiersze znanych poet贸w tatarskich i ta艅ce w strojach ludowych. Modlili si臋 oni na mizarze w Studziance za zmar艂ych przodk贸w. Tatarzy bia艂ostoccy nadal uwa偶aj膮, 偶e mieszka艅cy Studzianki dawnej kolebki Tatar贸w posiadaj膮 nadal cechy dawnych Tatar贸w. Nie ka偶dy te cechy jednak rozpozna[28]. Wraz za pierwsz膮 wizyt膮 b臋d膮 nast臋pne, co pozwoli miejscowej m艂odzie偶y u艣wiadomi膰 korzenie rodzinne i przypomnie膰 o przodkach zamieszkuj膮cych w przesz艂o艣ci te tereny. W Studziance 艣ladem po Tatarach jest wymagaj膮cy ratowania mizar oraz 偶yj膮ca jeszcze s臋dziwa Tatarka Pani Helena Bandzarewicz a tak偶e Pan Stefan Remesz nieliczni potomkowie Tatar贸w zamieszkuj膮cych niegdy艣 tak licznie Studziank臋.

Fot. 6. Helena Bandzarewicz z domu Bogdanowicz.

S膮dz臋, 偶e kultura i obyczaje przetrwa艂y w艣r贸d Tatar贸w polskich ze wzgl臋du przywi膮zanie ich do pa艅stwa polskiego. Wsp贸lne dzieje oraz zadzier偶gni臋te z Polakami wi臋zi Tatarzy prezentowali na 艂amach swojej prasy, przede wszystkim za艣 w ukazuj膮cych si臋 w okresie mi臋dzywojennym: 鈥濸rzegl膮dzie Islamskim鈥, 鈥濺oczniku Tatarskim鈥, 鈥炁粂ciu Tatarskim鈥漑29]. Obecnie Tatarzy polscy wydaj膮: 鈥濺ocznik Tatar贸w Polskich鈥, 鈥炁歸iat islamu鈥, 鈥炁粂cie Muzu艂ma艅skie鈥, 鈥濸ami臋膰 i trwanie鈥. Wp艂yn臋艂o to w znacznym stopniu na fakt utrzymania w艂asnej to偶samo艣ci.

Tatarzy polscy dzi臋ki swoim zwyczajom i obrz臋dom zachowali poczucie odr臋bno艣ci religijnej. Ich 偶ywa muzu艂ma艅ska tradycja wzbogaca kultur臋 naszego kraju, wprowadzaj膮c do niej swoisty pierwiastek tajemniczo艣ci i orientu. Kultura tatarska jest ma艂o znana, a jest niew膮tpliwie bardzo interesuj膮ca. W Polsce 偶yje obecnie ok. 4 tys. Tatar贸w. Wi臋kszo艣膰 z nich skupiona jest wok贸艂 muzu艂ma艅skich zwi膮zk贸w wyznaniowych. Wielu Tatar贸w 偶yje w rozproszeniu. Niekt贸rzy nie przyznaj膮 si臋 do pochodzenia tatarskiego. Chocia偶 niejednokrotnie w ich rysach mo偶na dopatrzy膰 si臋 tatarskich cech. Do dnia dzisiejszego pozosta艂y funkcjonuj膮ce tu i 贸wdzie nazwiska tatarskie takie jak: Azulewicz, Baranowski, Bielak, Buczacki, Kryczy艅ski, Korycki, Lisowski, Mucharski, Muchla, Murawski, Okmi艅ski Szab艂onowski, Romanowski, Szehidewicz ect.

Chcia艂bym zwr贸ci膰 jeszcze uwag臋 na potrzeb臋 ochrony miejsc pami臋ci po Tatarach. Nie wystarcz膮 tylko puste deklaracje s艂owne, ale konkretne dzia艂ania i 艣rodki propaguj膮ce t膮 tematyk臋. Nale偶y przeprowadzi膰 dalsze badania spiesz膮c si臋 wobec post臋puj膮cego zjawiska zanikania tej spo艂eczno艣ci. Wypada podejmowa膰 dzia艂ania, aby nieliczne skupiska Tatar贸w w Polsce przetrwa艂y p贸ki oni s膮 w艣r贸d nas.

艁ukasz Rados艂aw W臋da (Studzianka)


[1] W ostatnim dziesi臋cioleciu m.in.: A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy i studia z dziej贸w Tatar贸w litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku, Siedlce 1997. Ten偶e, Dwa XIX-wieczne testamenty tatarskie z Podlasia; 鈥濺ocznik bialskopodlaski鈥, t. V z 1997. Obrz臋dy pogrzebowe i kult zmar艂ych Tatar贸w litewsko-polskich na po艂udniowym Podlasiu 1679-1915, [w:] Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia, t. II, Warszawa 1997. Cmentarze muzu艂ma艅skie w Polsce, Warszawa 1998. A. Drozd, M. Dziekan, T. Majda, Meczety i cmentarze Tatar贸w polsko-litewskich. Katalog zabytk贸w tatarskich, t. II, Warszawa 1999. J. Tyszkiewicz, Z historii Tatar贸w polskich 1794-1944, Pu艂tusk 2002.
[2] K. Warmi艅ska, Tatarzy polscy, to偶samo艣膰 religijna i etniczna, Krak贸w 1999, s.11.
[3] Maciej Murza Konopacki w wywiadzie udzielonym dla Rzeczpospolitej 26 sierpnia 2005 r.
[4] P. Borawski, A. Dubli艅ski, Tatarzy polscy. Dzieje obrz臋dy, legendy, tradycje, Warszawa 1986. A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy鈥,s. 110.
[5] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy鈥, s.114-114. H. Mierzwi艅ski,Osadnictwo tatarskie na Podlasiu za Jana III Sobieskiego, 鈥濸odlaski Kwartalnik Kulturalny鈥 z 1997, nr 2, s. 40-49.
[6] Zob. J. Sobczak, Tatarzy w s艂u偶bie Rzeczypospolitej w drugiej po艂owie XVII i w XVIII wieku. Studium historycznoprawne, 鈥濩zasopismo prawno-historyczne鈥, t. 39, z. 1, Pozna艅 1987, s. 41-69.
[7] A. Ko艂odziejczyk, Rozprawy鈥, s.124.
[8] Szerzej na ten temat: S. Kryczy艅ski, Nieznane szczeg贸艂y o rodzinie genera艂a J贸zefa Bielaka, 鈥濧teneum Wile艅skie鈥 z 1936, s.298-302. Ten偶e, Genera艂 J贸zef Bielak (1741-1794), 鈥濺ocznik Tatarski鈥 z 1935, t. II, s. 407-418.
[9] Szerzej H. Mierzwi艅ski, Powstanie 1794 roku i tradycje ko艣ciuszkowskie na Podlasiu, pod red. J. Wojtasika, Siedlce 1997, s. 77-85.
[10] J. Tyszkiewicz, Z historii Tatar贸w polskich 1794-1944, Pu艂tusk 1998, s. 45-59.
[11] Zob. J. Konopacki, Za wsp贸ln膮 ojczyzn臋, 鈥濸ami臋膰 i trwanie鈥 z 1998, s. 16-21.
[12] A. Ko艂odziejczyk,op. cit.,s.129.
[13] Ibidem鈥,s.132.
[14] Wg relacji Marii Pirogowicz, z domu Bajrulewicz meczet w Studziance 鈥 by艂 to du偶y podzielony 艣cian膮 na dwie cz臋艣ci drewniany budynek w jednej z nich, w kt贸rej znajdowa艂 si臋 zwr贸cony w stron臋 Mekki o艂tarz mogli przebywa膰 tylko m臋偶czy藕ni. Wierni, obowi膮zkowo w czapkach i modlili si臋 z twarzami zwr贸conymi w stron臋 Mekki. Stron臋 t臋 wskazywa艂 mihrab – nisza w 艣cianie 艣wi膮tyni. Na prawo znajdowa艂 si臋 mimbar – kazalnica, na kt贸rej stawa艂 mu艂艂a, wyg艂aszaj膮c kazanie w 艣rodku nabo偶e艅stwa. G艂贸wne pomieszczenie by艂o tylko dla m臋偶czyzn. Dla kobiet by艂o drugie pomieszczenie utrzymane w bardzo surowym stylu, z kt贸rego tylko prze kratk臋 w 艣cianie mo偶na by艂o patrze膰 na o艂tarz, meczet, w Studziance by艂 zawsze pe艂en wiernych. Mod艂y – g艂o艣ne recytacje w j臋zyku arabskim, odpowiednio by艂y 艂膮czone z ruchami r膮k, g艂owy i sk艂onami cia艂a do ziemi. Co tydzie艅 odbywa艂y si臋 uroczysto艣ci zwane Bajram Ma艂y (trwa艂y od pi膮tku do niedzieli)鈥.
[15] Na podstawie wywiadu przeprowadzonego z Halin膮 Szehidewicz przewodnicz膮c膮 gminy muzu艂ma艅skiej w Bia艂ymstoku 20 I 2006 r.
[16] Skorowidz miejscowo艣ci Rzeczypospolitej, t. IV (woj. Lubelskie), Warszawa 1924, s. 1-3; Pierwszy powszechny spis ludno艣ci R.P. z 30 wrze艣nia 1921 r., 鈥濻tatystyka Polski鈥, t. XVIII A, Warszawa 1922, s. 82.
[17] Na przyk艂ad: S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929. Za spraw膮 dzia艂acza Stanis艂awa Kryczy艅skiego ukazywa艂 si臋 鈥濺ocznik Tatarski鈥. Przed II wojn膮 pojawi艂y si臋 trzy numery: w 1932 w Wilnie, 1935 w Zamo艣ciu i 1938 r. w Warszawie. Wojna uniemo偶liwi艂a planowane wydanie IV tomu.
Publikowa艂 w nim m.in. Tatarzy litewscy. Pr贸ba monografii historyczno-etnogrficznej, 鈥濺ocznik Tatarski鈥 t. III, z 1938, s. 4-261. Tak偶e Tatarzy polscy a Wsch贸d muzu艂ma艅ski, 鈥濺ocznik Tatarski鈥 z 1935, t. II, s.1-128. By艂 autorem wielu biogram贸w znanych Tatar贸w.
[18] A. Mi艣kiewicz, Tatarzy polscy w latach 1945-1985. Zarys historyczny, 鈥濻tudia Podlaskie鈥 t. III, z 1991, s.102.
[19] Zob. J. Wi艣niewski, Drewniane meczety Wile艅szczyzny, 鈥濻potkania z zabytkami鈥, nr 8 z 2003, s.16-17.
[20] W Gda艅sku istnieje gmina muzu艂ma艅ska grupuj膮ca lokaln膮 spo艂eczno艣膰 tatarsk膮. W 1990 r. oddano do u偶ytku meczet.
[21] A. Mi艣kiewicz, Tatarzy鈥, s. 118-119.
[22] Podobne gminy znajduj膮 si臋 w Bydgoszczy, Gorzowie Wielkopolskim, Poznaniu i Warszawie. Natomiast domy modlitwy s膮 obecnie w Bia艂ymstoku, Suchowoli, 艁odzi, Katowicach, Poznaniu.
[23] Obliczenia te sporz膮dzi艂 Maciej Konopacki w 1964 r.
[24] Kalendarz muzu艂ma艅ski Tatar贸w w Polsce na rok 1939 (1357/58 Hid偶y), Wilno 1938, s.62-69.
[25] Dane uzyskane od had偶iego Adama Iljasiewicza opiekuna meczetu w Kruszynianach podczas wywiadu przeprowadzonego 11 sierpnia 2005 r.
[26] Mizar w Zastawku zachowa艂 si臋 w stanie szcz膮tkowym. Zachowa艂y si臋 na nim 53 kamienie nagrobne datowane od XVIII w. Uk艂ad nagrobk贸w niewyra藕ny a w przesz艂o艣ci by艂y to r贸wnoleg艂e rz臋dy tzw. saffy wzorowane na rytualnym szyku muzu艂man贸w podczas wykonywania modlitw w meczecie.
[27] W. 艢wi膮tkowski, Podlasie, Pi膮ta wycieczka po kraju, Warszawa 1929.
[28] Z rozmowy Stefanem Mustaf膮 Jasi艅skim pe艂ni膮cym funkcj臋 imama parafii muzu艂ma艅skiej w Kruszynianach od 1986r, podczas wizyty w Studziance 28 V 2005 r.
[29] T. Ko艣mider, Problem integracji w prasie Tatar贸w polskich, [w:] Rzeczpospolita Obojga Narod贸w. Studia i szkice pod red. M Wagnera i J. Wojtasika, Siedlce 2004, s. 295-305.

PRZEZ艁ukasz Rados艂aw W臋da
Poprzedni artyku艂Andrzej Brzezina Winiarski – Herby Szlachty Rzeczypospolitej – A
Nast臋pny artyku艂Nigdy nie jeste艣 sam
Regionalista - zwi膮zany z rodzinn膮 Studziank膮 w wojew贸dztwie lubelskim, z zawodu m.in. historyk-archiwista, animator dzia艂a艅 spo艂ecznych i kulturalnych, doktorant na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, pracownik samorz膮dowy zajmuj膮cy si臋 kultur膮, sportem i dokumentami, od 2003 roku zwi膮zany z organizacjami pozarz膮dowymi: aktywny cz艂onek Stowarzyszenia Rozwoju Miejscowo艣ci Studzianka, cz艂onek Klubu Biegacza Bia艂a Biega i Bialskiego Klubu Morsa, dzia艂acz spo艂eczny i kulturalny, koordynator i organizator projekt贸w spo艂ecznych wi臋cej, autor licznych wniosk贸w aplikacyjnych o fundusze krajowe i unijne, przewodnik po cmentarzu tatarskim w Studziance, za艂o偶yciel i re偶yser kabaretu ZIELAWA 2008-2014,rekrut w grupie rekonstrukcyjnej z czas贸w epoki napoleo艅skiej 12 Pu艂ku Piechoty Xi臋stwa Warszawskiego 4 kompanii fizylierskiej w latach 2007-2012. Redaktor Naczelny kwartalnika "Echo Studzianki", wsp贸艂pracuje z Podlaskim Kwartalnikiem Kulturalnym, Wschodnim Rocznikiem Humanistycznym, Radiem BiPeR, Radiem Lublin, Go艣ci艅cem Bialskim, mediami, gminami muzu艂ma艅skimi, dzia艂aczami tatarskimi, uczestnik i prelegent licznych konferencji naukowych szkole艅 oraz paneli dyskusyjnych z zakresu promocji historii i tradycji regionu, autor artyku艂贸w publicystycznych, naukowych i publikacji popularnonaukowych, biegacz i marato艅czyk, pasjonat epoki napoleo艅skiej i tematyki tatarskiej, prowadzi zaj臋cia z 艂ucznictwa, interesuje si臋 dziedzictwem kulturowym, turystyk膮, r臋kodzie艂em i gin膮cymi zawodami, psychologi膮, literatur膮, poezj膮, sportem g艂贸wnie zespo艂owym, bieganiem d艂ugodystansowym oraz 艂ucznictwem tradycyjnym, organizator sp艂yw贸w kajakowych, gier terenowych i zawod贸w biegowych. Swoj膮 wiedz臋 i do艣wiadczenie zawdzi臋czam pokoleniu wybitnych ludzi, kt贸rzy s膮 dla mnie autorytetami. Nie zapominam sk膮d pochodz臋 i w swojej pracy staram si臋 zawsze nawi膮zywa膰 do korzeni.