藕r贸d艂o: poni偶sze fragmenty pochodz膮 z artyku艂u „Nie chwal imienia cudzego” autorstwa Marii Supranowicz zamieszczonego w magazynie „Wiedza i 呕ycie” nr 8/1997

Ju偶 setki lat temu spolszczano, czyli przystosowywano do systemu naszego j臋zyka, nadawane na chrzcie imiona w贸wczas obce, niezrozumia艂e. Dodawano wi臋c, na przyk艂ad, rodzim膮 s艂owia艅sk膮 ko艅c贸wk臋 -s艂aw. I tak z Jana powsta艂 Janis艂aw, Iwo sta艂 si臋 Iwos艂awem, Gwido – Gwis艂awem.

Badacze zajmuj膮cy si臋 problematyk膮 imion s艂owia艅skich pisz膮, 偶e innym sposobem przyswajania obcego nazewnictwa by艂o wierne t艂umaczenie imienia przyj臋tego na chrzcie na j臋zyk polski, na przyk艂ad:

  • Sylwester zosta艂 Lasot膮 (z 艂aciny silva – las),
  • Feliks – Szcz臋snym (z 艂aciny felix – szcz臋艣liwy),
  • Ignacy – 呕egot膮 (z 艂aciny ignis – ogie艅, a 偶ga膰 znaczy艂o dawniej pali膰).

Do j臋zyka polskiego obce imiona przystosowywano r贸wnie偶 przez nadanie im swojskiego fonetycznie brzmienia.
I tak z Floriana powsta艂 Tworzyjan, ze Stefana – Szczepan, z Andrzeja – J臋drzej, z Hiacynta – Jacek (nieco p贸藕niej zacz臋to u偶ywa膰 tych imion r贸wnie偶 w ich pierwotnej postaci).

Proces nadawania imion chrze艣cija艅skich rozpocz膮艂 si臋 wraz z chrztem Polski w 966 roku i przebiega艂 do艣膰 powoli. Przez ca艂y okres panowania Piast贸w i pierwszych Jagiellon贸w a偶 do prze艂omu XV i XVI wieku wyst臋powa艂y zar贸wno imiona s艂owia艅skie, jak i nowe, chrze艣cija艅skie.

Wiele starych imion s艂owia艅skich – i kilka chrze艣cija艅skich, jak Piotr i Szymon – mo偶na znale藕膰 w Bulli gnie藕nie艅skiej pochodz膮cej z 1136 roku. Jest to bulla papie偶a Innocentego II, zatwierdzaj膮ca posiad艂o艣ci arcybiskupstwa gnie藕nie艅skiego. Tekst ten zawiera 410 nazw polskich, miejscowych i osobowych; w艣r贸d tych ostatnich znajduje si臋 mi臋dzy innymi Broda, Byczek, Je偶, G艂owka, Komar, Kusza. Niekt贸rzy uczeni s膮dz膮, 偶e w przesz艂o艣ci imiona jednocz艂onowe nadawano ludziom niskiego pochodzenia; by膰 mo偶e by艂y to jednak jakie艣 dodatkowe okre艣lenia tych os贸b, na przyk艂ad przezwiska.

Inn膮 grup臋 stanowi膮 imiona z艂o偶one. W艣r贸d nich niekt贸re mia艂y jeszcze przeds艂owia艅ski rodow贸d (co badacze mog膮 okre艣li膰, analizuj膮c budow臋 s艂owotw贸rcz膮 imienia i por贸wnuj膮c je z imionami w innych j臋zykach indoeuropejskich), na przyk艂ad Nawoj, Pokaj, Poniat, Niemir, Zbros艂aw, Zbygniew, Zdzies艂aw czy Radociech. Inne imiona by艂y m艂odsze, ju偶 s艂owia艅skie – Bronis艂aw, Kazimir, Modlibog, S臋dziwoj, Wrocis艂aw, Stanis艂aw (w tych imionach pierwszy cz艂on wywodzi si臋 od czasownika).

Dzi臋ki badaczom znamy dzi艣 oko艂o 600 staropolskich imion z艂o偶onych, zbudowanych z 220 element贸w leksykalnych, kt贸re powtarzaj膮 si臋 w r贸偶nych kombinacjach.

Czasem odwracano poszczeg贸lne cz艂ony imienia, na przyk艂ad Miros艂aw i S艂awomir, Bratumi艂 i Mi艂obrat. Imiona 偶e艅skie urabiano od imion m臋skich, dodaj膮c ko艅c贸wk臋 -a, jak Bogumi艂a, Miros艂awa, S艂awomira. Ale jak twierdz膮 znawcy przedmiotu – cz臋艣ciej u偶ywano imion prostych, opartych na s艂ownictwie pospolitym, jak Dziewula, Czarnucha, Czarna, Grubina, Bia艂a, D艂uga, Krzepka, 艁ysa.

Imiona tak偶e zdrabniano i zdrobnienia te z biegiem czasu cz臋sto stawa艂y si臋 nowymi imionami – na przyk艂ad z Bogus艂awa powsta艂 u偶ywany do dzi艣 Bogusz, z Bogdany – Bogna, z Miros艂awy – Mira.

Do zbioru imion noszonych przez Polak贸w od stuleci, takich jak Jan, Stanis艂aw, Piotr, Zofia czy Anna, stale dochodz膮 nowe – s膮 ju偶 w艣r贸d nas Izaury i Telesfory.

[ … ]

Dawniej o wiele mniej liczono si臋 z opini膮 tych, kt贸rym nadawano imiona, zw艂aszcza w艣r贸d ludu. Jan Stanis艂aw Bystro艅, wybitny etnolog i socjolog, tak to przedstawia w swym dziele Ksi臋ga imion w Polsce u偶ywanych:

Masowe to nadawanie imion nie jest bli偶ej opisane [chodzi o czasy Mieszka I], niew膮tpliwie jednak odbywa艂o si臋 podobnie, jak czterysta lat p贸藕niej na Litwie, o czym nam D艂ugosz pod rokiem 1378 szczeg贸艂owsz膮 podaje wiadomo艣膰. A poniewa偶 wielk膮 by艂oby prac膮 ka偶dego z nowych wyznawc贸w chrzci膰 z osobna, przeto gromadz膮cy si臋 t艂um mnogiej p艂ci Litwin贸w z rozkazu kr贸la dzielono na gminy i gromady, i ka偶dej gromadzie, a w szczeg贸lno艣ci ka偶demu do tej gromady nale偶膮cemu, nadawano jedno z imion w chrze艣cija艅stwie u偶ywanych w miejsce dawnych, poga艅skich; i tak pierwszej gromadzie dano imi臋 Piotra, drugiej Paw艂a, trzeciej Jana, czwartej Jakuba, pi膮tej Stanis艂awa itd. Kobietom za艣, kt贸re tak偶e tworzy艂y osobne gromady, stosowne nadawano imiona, Katarzyny, Ma艂gorzaty, Doroty itp. ile by艂o takowych gromad nowo chrzczonych.

Imiona rodzime stopniowo zanika艂y, najpierw w艣r贸d ch艂op贸w, p贸藕niej w艣r贸d szlachty. Jak podaje J贸zef Bubak w Ksi臋dze naszych imion:

… w latach 1400-1411 jest jeszcze wiele imion staropolskich u obu pokole艅 [tj. student贸w Akademii Krakowskiej i ich ojc贸w], bo 艂膮cznie 51 imion u偶ytych 131 razy, w po艂owie tego wieku jest ju偶 tylko 27 imion polskich u偶ytych 65 razy, a na pocz膮tku XVI wieku u syn贸w nie ma ani jednego imienia rodzimego, natomiast u ojc贸w jest 11 imion u偶ytych 14 razy.

W艣r贸d imion pochodzenia chrze艣cija艅skiego nadawanych Polakom mo偶na wyr贸偶ni膰 imiona biblijne – Adam, Daniel, Jeremiasz, Ewa, imiona 艣wi臋tych (m臋czennik贸w i wyznawc贸w) okresu starochrze艣cija艅skiego (do V wieku) – Pankracy, Sebastian, Walenty, Wawrzyniec, Wit, Agnieszka, Zofia, Ma艂gorzata czy Katarzyna, imiona 艣wi臋tych ze 艣redniowiecza europejskiego – Benedykt, Franciszek czy Klara.

Od XVI do XX wieku przyjmowano u nas imiona pochodzenia greckiego i 艂aci艅skiego, co by艂o najcz臋艣ciej wynikiem mody na okre艣lony okres staro偶ytno艣ci. S膮 to imiona bohater贸w mitologicznych, a tak偶e postaci literackich, na przyk艂ad greckie: Apollo, Ariadna, Dorian, Miron, Monika; 艂aci艅skie: Amadeusz, Balbina, Cecylia, Emil, Julia, Klaudia, Stela.

[ … ]

T臋 rol臋, jak膮 pe艂ni dzi艣 telewizja i kino w szerzeniu i propagowaniu obcych imion, kiedy艣 mia艂a literatura. To ona wylansowa艂a Emila dzi臋ki Janowi Jakubowi Rousseau, Wirgini臋 za spraw膮 Jacquesa Bernardin de Saint-Pierre’a, Walter Scott rozpowszechni艂 Ryszarda, a Lew To艂stoj Natali臋. To dzi臋ki literaturze po rozbiorach zacz臋to interesowa膰 si臋 przesz艂o艣ci膮 Polski i wskrzeszono wiele od dawna zapomnianych staropolskich imion rodzimych, takich jak Boles艂aw, Jaromir, M艣cis艂aw czy W艂adys艂aw. Adamowi Mickiewiczowi zawdzi臋czaj膮 swoje powodzenie Gra偶yna, Aldona i Konrad (chocia偶 to ostatnie imi臋 istnia艂o ju偶 w 艣redniowieczu), Stanis艂aw Moniuszko upowszechni艂 Halin臋, Henryk Sienkiewicz spopularyzowa艂 Danut臋, Zbigniewa, Aleksandr臋, Barbar臋 oraz Andrzeja. J贸zef Ignacy Kraszewski upowszechni艂 wiele imion s艂owia艅skich i przypomnia艂 litewskiego Witolda, a dzi臋ki Helenie Mniszk贸wnie spodoba艂 si臋 Waldemar.

Warto doda膰 jako ciekawostk臋, 偶e niekt贸re z tych imion by艂y wymy艣lone przez pisarzy.

Gra偶yna Adama Mickiewicza sw贸j rodow贸d wywodzi od litewskiego przymiotnika gra偶us – pi臋kny. Przymiotnik ten nie zachowa艂 si臋 w imionach osobowych, tylko w litewskim przezwisku Gra偶ys. Kordian to najprawdopodobniej tw贸r literacki Juliusza S艂owackiego. Jego znaczenie jest 艂膮czone z 艂aci艅skim s艂owem cor (cordis) – serce.

Oczywi艣cie, rodzice, nadaj膮c dziecku imi臋, nie kieruj膮 si臋 tylko mod膮, sympati膮 do ulubionej aktorki czy fascynacj膮 bohaterem literackim. Zar贸wno dawniej, jak i dzi艣, du偶膮 rol臋 przy wyborze imienia odgrywa tradycja – rodu lub rodziny.

Czasem – zw艂aszcza pierwszy syn w rodzinie – otrzymuje imi臋 ojca, a pierwsza c贸rka – matki. W niekt贸rych regionach, na przyk艂ad w Wielkopolsce, nie chrzczono jednak dzieci imionami rodzic贸w w przekonaniu, 偶e mog艂oby to spowodowa膰 ich przedwczesn膮 艣mier膰. Dzieci cz臋sto otrzymuj膮 imiona po dziadkach, jak to opisywa艂 Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu:

Tak syn Macieja zaw偶dy zwa艂 si臋 Bart艂omiejem,
A znowu Bart艂omieja syn zwa艂 si臋 Maciejem

Istnieje te偶 zwyczaj nadawania imienia tego 艣wi臋tego, w kt贸rego dniu dziecko przysz艂o na 艣wiat; czasem wybiera si臋 imi臋 z s膮siednich dni, je艣li imi臋 z owego dnia rodzice uwa偶aj膮 za ma艂o atrakcyjne. Dawniej uwa偶ano jednak, aby nie nada膰 dziecku imienia 艣wi臋tego, kt贸rego dzie艅 ju偶 min膮艂, bo mog艂o to sprowadzi膰 nieszcz臋艣cie. Kiedy艣 stosowano te偶 powtarzanie imion w rodze艅stwie.

Jan Stanis艂aw Bystro艅 pisze, jak to by艂o w rodzinie D艂ugosza. Nasz wielki historyk jako syn pierworodny otrzyma艂 imi臋 Jan, nast臋pni dwaj jego bracia, kt贸rzy otrzymali byli inne imiona, umarli jako niemowl臋ta; czwarty z kolei m艂ody D艂ugosz otrzyma艂 zn贸w imi臋 Jana, a skoro dobrze si臋 chowa艂, wszyscy nast臋pni (a by艂o ich dziesi臋ciu) zostali ochrzczeni Janami. Widocznie przekonanie, 偶e Jan by艂 najskuteczniejszym patronem, kaza艂o rodzicom nazwa膰 tak wszystkich swoich syn贸w. Czasami post臋powano odwrotnie – kolejnemu dziecku dawano imi臋 zmar艂ego, wierz膮c, 偶e to jest to samo dziecko, tyle 偶e w innej postaci.

[ … ]

W ksi膮偶ce cytowanego ju偶 Jana Stanis艂awa Bystronia znajduje si臋 informacja o tym, 偶e kiedy艣 te偶 nadawano dzieciom r贸偶ne, bardzo dziwaczne imiona – a robili to ksi臋偶a w wypadku nie艣lubnych dzieci, aby je wyr贸偶ni膰 w艣r贸d r贸wnie艣nik贸w (Bystro艅 okre艣la to jako bezlitosne barbarzy艅stwo):

…w okolicach Starego Sambora ksi膮dz nadaje dziecku imiona, jak Kassjan, Nicefor (Ancyfor), Tytus (Tyfus), dziewcz臋ta otrzymuj膮 cyga艅skie imi臋 Matrony. […] Na Pokuciu ksi臋偶a r贸wnie偶 bawi膮 si臋 wyszukiwaniem nieznanych, czasem osobliwych imion: Karpan, Markian, Fteopumpt, Ksenofont, Onysyfor, Akepsym, Amfy艂och, Aftanazy, Sofron, Kiery艂o, 偶e艅skich, jak Fifrona, Jewhenija, Ahaftija, H艂ykenia, Orynka, Kieryna, Mokra itd. […]

Zadajmy na koniec pytanie, czy imi臋 ma jaki艣 wp艂yw na 偶ycie, okre艣la charakter, decyduje o losie?

Istniej膮 tego typu wyobra偶enia na temat imion, cho膰 – jak mo偶na si臋 domy艣li膰 – s膮 one bezpodstawne. Co prawda, ju偶 najstarsze dwucz艂onowe imiona s艂owia艅skie i przeds艂owia艅skie wyra偶aj膮 jakie艣 偶yczenie, s膮 wyrazem wiary, 偶e moc s艂贸w zawartych w imieniu zapewni jego nosicielowi opiek臋 Boga, dzielno艣膰 wojenn膮 czy dobre cechy charakteru, ale czy to si臋 sprawdza艂o, trudno dzi艣 dociec.

Na wyobra偶enia o znaczeniu i wp艂ywie imienia na nasze 偶ycie mo偶e mie膰 ich etymologia. Z Ksi臋gi naszych imion J贸zefa Bubaka mo偶emy na przyk艂ad dowiedzie膰 si臋, 偶e w s艂owia艅skim imieniu m臋skim Jaros艂aw pierwszy cz艂on Jar(o) – znaczy surowy, ostry, natomiast -s艂aw pochodzi od wyrazu s艂awa. Mo偶e wi臋c niepob艂a偶liwy, bezwzgl臋dny Jaros艂aw zwykle zdobywa w swym 偶yciu s艂aw臋? Ma艂gorzata to imi臋 pochodz膮ce od greckiego s艂owa margarites – per艂a; mo偶e wszystkie Ma艂gosie s膮 tak drogocenne jak pere艂ki? Nawojka, 偶e艅skie imi臋 s艂owia艅skie utworzone od m臋skiego Nawoj, by艂a, jak g艂osi tradycja, pierwsz膮 studentk膮 krakowskiego uniwersytetu, studiuj膮c膮 w przebraniu ch艂opca; w jej imieniu mieszcz膮 si臋 cz艂ony na- (naj-) i -woj (wojownik); tak dzielnie sobie poradzi艂a onegdaj, to mo偶e i dzi艣 te偶 nie zawiod艂aby nadziei rodzic贸w?

[ … ]

Wielokrotnie pr贸buje si臋 zestawi膰 imiona najcz臋艣ciej u偶ywane na przestrzeni wiek贸w. S膮 to dane jedynie przybli偶one, gdy偶 autorzy takich zestawie艅 z konieczno艣ci bior膮 pod uwag臋 tylko wybrane 艣rodowiska, na przyk艂ad szlacht臋, mieszka艅c贸w danego regionu, student贸w danego rocznika, spisy oficer贸w z okre艣lonych lat. Ale i te informacje, cho膰 niepe艂ne, pozwalaj膮 zorientowa膰 si臋, jakie imiona by艂y najpopularniejsze w ci膮gu stuleci. Ot贸偶 do takich zaliczy膰 mo偶na Jana, Stanis艂awa, Andrzeja, Wojciecha, Jakuba, Piotra, Paw艂a, a z imion 偶e艅skich Ann臋, Katarzyn臋, Agnieszk臋, Ma艂gorzat臋, El偶biet臋.

W ubieg艂ym roku dziewcz臋tom najcz臋艣ciej nadawano imiona Aleksandra, Paulina, Anna, Patrycja, Karolina, Magdalena, Katarzyna, ch艂opcom za艣 – Maciej, Micha艂, Mateusz, Jakub, Piotr, Aleksander, Pawe艂.

bibliografia:

J贸zef Bubak: Ksi臋ga naszych imion, 1993
Jan Stanis艂aw Bystro艅: Ksi臋ga imion w Polsce u偶ywanych, 1938
Henryk Fros, Franciszek Sowa: Twoje imi臋. Przewodnik onomastyczno-hagiograficzny, 1988
Maria Karpluk贸wna: Polskie imiona s艂owia艅skie, 1973
Bogdan Kupis: Nasze imiona, 1991