nazwiska

Szoma艅scy z Szomania herbu Jastrz臋biec przydomku Bolesta – pocz膮tki rodu

Pierwsz膮 pisan膮 wzmiank膮 o szlacheckiej rodzinie Szoma艅skich, kt贸r膮 cytuj膮 znani heraldycy w swoich dzie艂ach (m. in. Paprocki i Kapica-Milewski) jest – jak to nazywa Kapica-Milewski – 鈥濸rzywilej herbu Bole艣cic albo Boleszczyce lub Bolesta familiom s艂u偶膮cy”. Przywilej ten dany w P艂ocku w 1408 roku, a wi臋c na dwa lata przed bitw膮 pod Grunwaldem przez Ziemowita Ksi臋cia Mazowieckiego potwierdza wcze艣niejsze szlachectwo stu sze艣膰dziesi臋ciu jeden Jastrz臋bczyk贸w-Boleszczyc贸w, rzekomo potomk贸w pi臋ciu rycerzy-dworzan kr贸la Boles艂awa 艢mia艂ego, a mianowicie: Borzywoja, Dobrogosta, Semy (Zemy), Odolaja j J臋drzeja osiad艂ych na Mazowszu za panowania kr贸la W艂adys艂awa Hermana, posiadaczy czterdziestu dziewi臋ciu wsi. A mi臋dzy innymi Sieciecha, Miko艂aja, Stanis艂awa Witka i Mroczka z Szoman – 鈥濻ieciech, Nicolaum, Stanislaum, Witkonem, Mroczslaum de Szoman”. (卢r贸d艂o: Archiwum G艂贸wne Akt Dawnych w Warszawie – uwierzytelnione wypisy: 1. z ksi膮g Metryki Koronnej ks. 5 f. 109, No Dz.391/30 kontr. 21, 19 maja 1931r. i 2. z ksi膮g zakroczymskich ziemskich wieczystych, relacja nr 17, karta 17v. i 5., No Dz. 391/30 kontr. 22, 19 maja 1931r. znajduj膮ce si臋 w moim archiwum domowym.).

Tak wi臋c rodow贸d rodziny Szoma艅skich herbu Jastrz臋biec, przydomku Bolesta jest niew膮tpliwie jeszcze starszy, ginie jednak w pomrokach dziej贸w.

Szczeg贸艂owe badania praprzodk贸w rodziny z okresu wczesnego 艣redniowiecza s膮 praktycznie niemo偶liwe. G艂贸wnie z tego wzgl臋du, 偶e do XII-go wieku ludzie pos艂ugiwali si臋 imionami samymi w sobie, nie posiadaj膮cymi cech dziedziczno艣ci.

Imiona te, pocz膮tkowo poga艅skie nadawane przez rodzic贸w lub starszyzn臋 rodow膮 w miar臋 rozszerzania si臋 wiary katolickiej zostawa艂y zast臋powane imionami 艣wi臋tych, kt贸re nadawano dzieciom przy chrzcie. Wskutek powtarzania si臋 jednych i tych samych imion oraz wobec zawi膮zywania si臋 mi臋dzy lud藕mi coraz szerszych wi臋zi spo艂ecznych wy艂oni艂a si臋 potrzeba odr贸偶nienia r贸偶nych os贸b nosz膮cych jedno i to samo imi臋. W ten spos贸b poszczeg贸lnym ludziom zacz臋to nadawa膰 przezwiska, kt贸re brano zazwyczaj od przymiot贸w, wad, czynno艣ci lub w艂a艣ciwo艣ci danego osobnika. W p贸藕niejszym okresie 藕r贸d艂os艂贸w przezwisk uleg艂 znacznemu rozszerzeniu. Si臋gano mi臋dzy innymi do ro艣lin, zwierz膮t, przedmiot贸w czy te偶 nazw topograficznych. W rezultacie nadania szlachcie w XII – XIV wieku w艂asno艣ci ziemskiej powsta艂y liczne nazwiska szlacheckie bior膮ce sw贸j pocz膮tek od nazw dzier偶awczych. posiadanych d贸br. Gdy rody szlacheckie pocz臋艂y si臋 coraz bardziej rozradza膰 zdarza艂o si臋, 偶e kilku szlachcic贸w pochodz膮cych z tej samej miejscowo艣ci posiada艂o to samo imi臋 i nazwisko. Wtedy to do istniej膮cych nazwisk dla rozr贸偶nienia poszczeg贸lnych os贸b i wywodz膮cych si臋 od nich ga艂臋zi rodu zacz臋to dodawa膰 nowe przezwiska. Przezwiska te, podobnie jak i nazwy herb贸w lub zawo艂a艅 czyli proklamacji rycerskich cz臋stokro膰 pozosta艂y p贸藕niej przy nazwiskach jako przydomki.

Stan taki trwa艂 praktycznie do ko艅ca XV wieku. Ale i p贸藕niej panowa艂a swoboda w dowolnym zmienianiu nazwisk. I w艂a艣ciwie dopiero od 1808 roku nazwisko podlega 艣cis艂ej reglamentacji prawnej.

We wczesnych dokumentach nazwisko Szoma艅scy wyst臋puje w r贸偶nych formach i r贸偶nej pisowni. Jak ustali艂 to badaj膮cy w okresie mi臋dzywojennym dzieje rodziny m贸j dziadek – Franciszek-Ksawery Szoma艅ski pisali si臋 oni najcz臋艣ciej: z Soman, z Szoman, Somanski, Szomanyski, .Schomanski, Shomanski, Szoma艅ski, Szuma艅ski lub Szyma艅ski.

R贸偶nice w pisowni nale偶y t艂umaczy膰 tym i偶 pewne, charakterystyczne dla j臋zyka polskiego d藕wi臋ki, takie jak: 艣, sz, 膰, cz, lub 艅. nie by艂y znane na zachodzie Europy i nie mia艂y swoich odpowiednik贸w w alfabecie 艂aci艅skim. Dlatego te偶 w tekstach pisanych w 艣redniowieczu po 艂acinie starano si臋 odda膰 ich brzmienie przy pomocy r贸偶nych liter, nieraz z艂膮czonych w dziwne grupy. I tak na przyk艂ad: 鈥瀞” i 鈥瀦” stosowano wymiennie, 鈥瀞z” pisano jako 鈥瀞s”, 鈥瀞ch”, albo 鈥瀞h”, a 鈥炁” jako 鈥瀗i” lub 鈥瀗y”.
Bartosz Paprocki w swoim Herbarzu Rycerstwa Polskiego pisze, 偶e za jego czasu by艂 to dom rozrodzony. Stanis艂aw Kapica-Milewski w herbarzu z 1870r. stanowi膮cym dope艂nienie herbarza Niesieckiego wspominaj膮c dom Szoma艅skich pod pozycj膮 537 pisze, 偶e wyst臋puj膮 oni 鈥瀢 starodawnem Ksi臋stwie Mazowieckiem po r贸偶nych wojew贸dztwach, ziemiach i powiatach, gniazdo ich Szoman”. (卢r贸d艂a: Bartosz Paprocki 鈥濰erby Rycerstwa Polskiego” 1584r. Wydanie K.J. Turowskiego Krak贸w 1858r., str. 181 i 182 oraz Ignacy Kapica Milewski 鈥濰erbarz” Wydanie Biblioteki Czartoryskich, Krak贸w 1870r., str.1 5-16 i 412). Z tamtego okresu datuje si臋 te偶 przydomek rodowy Bolesta.. (卢r贸d艂o: Dr Aleksander Stekert 鈥濸rzydomki Polskie, Litewskie i Rusi艅skie” Krak贸w 1897r.). Herb Jastrz臋biec nazywano r贸wnie偶 Bole艣cic, Kamiona, Lubrza, 艁az臋ki albo Nag贸ry. (卢r贸d艂o: Franciszek Piekosi艅ski 鈥濸oczet Rod贸w Szlachty Polskiej Wiek贸w 艢rednich”, Lw贸w 1911r. str. 21). Jastrz臋biec jest jednym z najstarszych herb贸w polskich. Piecz臋towa艂a si臋 nim najwi臋ksza ilo艣膰 rodzin szlacheckich. Opis jego podaj臋 za monumentalnym dzie艂em Juliusza hrabiego Ostrowskiego – wersja II: 鈥濿 polu b艂臋kitnym, w 艣rodku z艂otej podkowy ocelami do g贸ry krzy偶 kawalerski z艂oty. Nad he艂mem w koronie jastrz膮b ze z艂otymi dzwonkami u n贸g, podkow臋 z krzy偶em w prawej wzniesion膮 trzymaj膮cy. (卢r贸d艂o: Juliusz hrabia Ostrowski 鈥濳si臋ga Herbowa Rod贸w Polskich” Warszawa 1902r.).

Proklamacja czyli zawo艂anie herbowe szlachty herbu Jastrz臋biec brzmi: 鈥濽NIGUIBUS ET ROSTRO” co znaczy 鈥濸azurami i dziobem”.
A oto dewiza rodowa Szoma艅skich: 鈥濻i voluptati cedis, labori, dolori, pauperati cedis. Cogita ergo te Christianum. et nobilem esse.”, co w t艂umaczeniu mego ojca – Jacka-W艂adys艂awa Szoma艅skiego znaczy: 鈥濽nikaj膮c uciech, unikasz trosk, cierpienia, biedy. Pomy艣l 偶e艣 Chrze艣cijaninem i szlachcicem.” (卢r贸d艂o: Szymon Okolski 鈥濷rbis Polonus”, Krak贸w 1641, tom I, str. 330).

脫w Szoman, p贸藕niejsze Szomany a obecne Szumanie le偶膮 na p贸艂nocnym Mazowszu, nad rzek膮 Sierpienic膮 w powiecie sierpeckim i przynale偶膮 g艂贸wnie do parafii Je偶ewo (gdzie wznosi si臋 jednonawowy ko艣ci贸艂 parafialny z 1623 roku), a cz臋艣ciowo do parafii S艂upia. Wszystko znajduje si臋 przy szosie do Torunia, mi臋dzy Wyszkowem a Sierpcem, w odleg艂o艣ci oko艂o stu kilometr贸w od Warszawy.

Wed艂ug tradycji rodzinnej na owe gniazdo rodowe sk艂ada艂y si臋 pocz膮tkowo trzy wsie szlacheckie, a mianowicie:

Szoman Pastwa (z za艣ciankami: Mroczki, Peiory i Kempski)

Szoman Go艣liny
Szoman Bacalarii. (卢r贸d艂o: adnotacja na odwrocie obrazu przedstawiaj膮cego dw贸r w Szomaniu Pastwie, kt贸ry posiadam w moich zbiorach).

Wed艂ug mapy Wojew贸dztwa P艂ockiego z oko艂o 1578 roku na dobra Szoma艅 sk艂adaj膮 si臋 cztery wsie:

Szoma艅 K臋pski licz膮ca oko艂o 100-200 mieszka艅c贸w,

Szoma艅 Pastwa

Szoma艅 Bakalari

Szoma艅 Go艣liny
licz膮ce ka偶da po oko艂o od 31 do 100 mieszka艅c贸w. (卢r贸d艂o: Mapa Wojew贸dztwa P艂ockiego z oko艂o 1578r. wydana przez Polsk膮 Akademi臋 Nauk – Instytut Historii, Warszawa 1958r.

S艂ownik Geograficzny Kr贸lestwa Polskiego z 1892r. na stronie 71 wymienia cztery wsie, a mianowicie:

Szumanie Bakalary (wie艣 i folwark)

Szumanie Go艣liny

Szumanie Psiory albo Pi贸ry

Szumanie Pusto艂y albo K臋pskie (wie艣 i folwark)

a tak偶e Budy Ossowiec.

Wed艂ug wsp贸艂czesnej, dok艂adnej mapy wykonanej przez Pa艅stwowe Wydawnictwo Geodezyjno-Kartograficzne na terenach dawnych d贸br Szumanie znajduj膮 si臋:

Szumanie Bakalary

Szumanie Pejory

Szumanie Go艣liny (dawniej K臋pski)

Szumanie Pusto艂y (dawniej Pastwa, jeszcze wcze艣niej Mroczki)

Szumanie Kolonia (Szyman贸wek)

Antosin

J贸zefowo

i Gabiejewo

oraz spory kompleks le艣ny o nazwie Czary Szumanie.

Nazwa d贸br Szoman ma – jak wie艣膰 niesie – pochodzi膰 od jej rzekomego za艂o偶yciela Semy (Zemy), dworzanina-rycerza kr贸la Boles艂awa 艢mia艂ego.

Nazwisko Szoma艅ski pochodzi zapewne od tego, 偶e w艂a艣ciciele tych d贸br pierwotnie pisali si臋 鈥瀦 Soman”. Istniej膮 jednak jeszcze inne ewentualne 藕r贸d艂os艂owy. Oto gar艣膰 hipotez o powstaniu tego nazwiska:

– Od 鈥瀞om”. Tak bowiem w staropolszczy藕nie nazywano ryb臋 suma, kt贸ra wyst臋powa艂a w pobliskiej rzece Sierpi臋tnicy. Nazywano tak niegdy艣 r贸wnie偶 cz艂owieka ponurego, z obwis艂ymi, sumiastymi w膮sami.

– Od 鈥瀞zom-szum”. Nazwa ta okre艣la d藕wi臋k p艂yn膮cej rzek膮 wody. Ale pochodz膮cy od tego czasownik 鈥瀞zumie膰” znaczy艂 tyle co 鈥瀐a艂asowa膰”. Przeto 鈥瀞zumi膮cy” znaczy艂o to samo co 鈥瀐a艂a艣liwy”, 鈥瀊urzliwy”, 鈥瀏niewny” i mog艂o odnosi膰 si臋 do cech osobowych konkretnego, zamieszkuj膮cego tam cz艂owieka.

– Od 鈥瀞zum”. Jest to d藕wi臋k wydawany przez las. Tak jak w znanej piosence harcerskiej 鈥濸艂onie ognisko i szumi膮 knieje…”. Tak偶e le偶膮ca w po艂udniowych Czechach le艣na kraina nazywa si臋 Szumawa.

– Od 鈥瀞zum = szom” + 鈥瀖an”. Gdzie 鈥瀞zom” znaczy 鈥瀕as, a 鈥瀖an” znaczy tyle co 鈥瀖臋偶czyzna”, 鈥瀋z艂owiek鈥, 鈥瀕ennik”. By艂oby to okre艣lenie cz艂owieka b膮d藕 te偶 lennika z lasu.

Jest jeszcze wiele innych hipotez, ale te wymienione powy偶ej zdaj膮 si臋 by膰 najbardziej prawdopodobne. Nie wydaje si臋 jednak aby obecnie uda艂o si臋 ustali膰 jak to by艂o naprawd臋.

Istniej膮cy niegdy艣 drewniany dw贸r szlachecki w Szomaniu Pastwie zosta艂 rozebrany w 1937r. W moim posiadaniu znajduje si臋 obraz – dwudzielna akwarela wykonana w dwudziestoleciu mi臋dzywojennym, na kt贸rej malarz nazwiskiem Maj przedstawi艂 贸w dw贸r i ko艣ci贸艂 parafialny w Je偶ewie. Na odwrocie tego obrazu znajduj膮 si臋 zapiski rodowe, nie wiem czyjego autorstwa.

M贸j dziadek – Franciszek-Ksawery Szoma艅ski by艂 z zami艂owania historykiem, heraldykiem i genealogiem. Nazwisko jego znajdujemy mi臋dzy innymi w艣r贸d prenumerator贸w 鈥濵iesi臋cznika Heraldycznego” w okresie mi臋dzywojennym. On to na podstawie bada艅 i kwerend prowadzonych w cz臋stokro膰 ju偶 dzi艣 nieistniej膮cych archiwach zebra艂 szereg wiadomo艣ci i fakt贸w o rodzinie, podda艂 je krytycznej analizie i w oparciu o wyniki swych bada艅 i studi贸w zestawi艂 drzewo genealogiczne Szoma艅skich. Niestety podczas wojny i skutkiem rewizji przeprowadzonych po wojnie w jego mieszkaniu przez s艂u偶b臋 bezpiecze艅stwa. wyniki jego docieka艅 nad histori膮 rodziny zagin臋艂y bezpowrotnie. Zachowa艂o si臋 jedynie u艂o偶one przez niego drzewo genealogiczne oraz odpisy 271 dokument贸w dotycz膮cych rodziny z lat 1405 -1924. W odpisach tych dokument贸w podano 藕r贸d艂a, z kt贸rych one pochodz膮. O wnikliwo艣ci i rzetelno艣ci jego bada艅 艣wiadczy zachowana w r臋kopisie i znajduj膮ca si臋 w moim posiadaniu niedoko艅czona praca pod tytu艂em 鈥濸olska, 艢l膮sk, Mazowsze. Wiek IX-XV . Pierwotne gniazda rodowe szlachty polskiej.”. Na r臋kopis tej pracy sk艂ada si臋 pi臋膰 brulion贸w..

Zgodnie z owym drzewem genealogicznym protoplast膮 rodu by艂 wymieniony na wst臋pie Sieciech z Szoman, kt贸ry 偶y艂 w latach 1360 – 1420 i pozostawi艂 po sobie czterech, r贸wnie偶 ju偶 wspomnianych syn贸w: Miko艂aja, Stanis艂awa, Witka i Mroczka. Moja ga艂膮藕 rodu ma pochodzi膰 w艂a艣nie od tego ostatniego. Zestawione przez mego dziadka, zweryfikowane przez mego ojca Jacka-W艂adys艂awa i uzupe艂nione przeze mnie – Krzysztofa-Marka -Antoniego Szoma艅skiego po dzie艅 dzisiejszy drzewo genealogiczne zawiera 137 urodzonych Szoma艅skich tak w linii g艂贸wnej jak i bocznych oraz obejmuje dwadzie艣cia jeden pokole艅.

Z pozostawionych przez mojego dziadka 271 dokument贸w mo偶na si臋 mi臋dzy innymi dowiedzie膰 kto kiedy 偶y艂, czyim by艂 ma艂偶onkiem, dzieckiem lub bratem, kogo naje偶d偶a艂, z kim si臋 procesowa艂, w jaki spos贸b regulowa艂 swoje zobowi膮zania finansowe oraz jak wywi膮zywa艂 si臋 z obowi膮zk贸w rodzinnych. Niestety stawiaj膮c spraw臋 jasno i uczciwie musz臋 wyzna膰, 偶e z owej paj臋czyny fakt贸w i powi膮za艅 nie potrafi臋 obecnie wysnu膰 takiej nici, kt贸ra by dowiod艂a do ko艅ca prawdziwo艣ci u艂o偶onego przez mego dziadka drzewa genealogicznego. Najwyra藕niej niekt贸re klocki z tej uk艂adanki gdzie艣 zagin臋艂y. Inne za艣 zdaj膮 si臋 by膰 jakby z innej bajki. Dotyczy to na przyk艂ad kilku pokole艅 Szoma艅skich o przydomku Jagielka, kt贸rzy tak jak nagle wyskakuj膮 z kart historii niczym przys艂owiowy Filip z konopi tak r贸wnie偶 niespodziewanie znikaj膮 rozp艂ywaj膮c si臋 w niebycie.

Takie s膮 pocz膮tki rodu Szoma艅skich z Szomania, herbu Jastrz臋biec przydomku Bolesta.

Na zako艅czenie, nie wdaj膮c si臋 w szczeg贸艂y pozwol臋 sobie jeszcze w tym miejscu wymieni膰 swoich przodk贸w w linii prostej z podaniem lat, w kt贸rych 偶yli oraz ich 偶on, o ile by艂y znane. I tak:

I pokolenie – Sieciech z Szoman, ur. ok. 1360r. – zm. ok. 1420r.

II pokolenie – Mroczek, ur. przed 1408r. – zm. przed 1440r.

III pokolenie – 艢wi臋tos艂aw, ur. przed 1440r. zm. przed 1477r.

IV pokolenie – Bart艂omiej, ur. przed 1477r. zm. ….

V pokolenie – Stanis艂aw zwany Pastwa, ur. … zm. ok. 1535/39r.

VI pokolenie – Marcin Mroczek, ur. … zm. ok. 1584r.

VII pokolenie – Stanis艂aw Mroczek, ur. przed 1584r. zm. przed 1639r., 偶ona Anna T艂ubicka.

VIII pokolenie – Wac艂aw, ur. 1619/23r. zm. ok. 1644r.

IX pokolenie – Wojciech, ur. przed 1644r. zm. przed 1698r.

X pokolenie – Pawe艂, ur. przed 1666r. zm. 1712/18r., 偶ona Agnieszka 艢wi臋cicka.

XI pokolenie – Fabian, ur. …. zm. 1732r., 偶ona Marianna Miszewska.

XII pokolenie – Stanis艂aw, ur. przed 1690r. zm. przed 1753r., 偶ona Marianna Loss贸wna.

XIII pokolenie – Jan, ur. przed 1753r. zm. 1790r., 偶ona Brygida Grott贸wna.

XIV pokolenie – J贸zef, ur.1762r. zm.1800r., 偶ona Klara Stach贸wna.

XV pokolenie – Jakub, ur. 1800r. zm. 1850r., 偶ona Cecylia Zieli艅ska.

XVI pokolenie – Andrzej, ur. 1841r. zm. 1911r., 偶ona Paula Nowakowska.

XVII pokolenie – Franciszek Ksawery, ur. 1876r. zm. 1949r., 偶ona Maria Magdalena Ko艣ci艅ska.

XVIII pokolenie – Jacek W艂adys艂aw, ur. 1922r. zm. 1992r., I-sza 偶ona Irena Hancil, II-ga 偶ona Maria 艢liwi艅ska.
XIX pokolenie to ja – Krzysztof Marek Antoni, ur. 1947r.

I-sza 偶ona Alicja Wanda Nowicka

II-ga 偶ona Jolanta Ma艂gorzata P艂aska

III-cia 偶ona Anna Koz艂owska z d. Buka艂a.

W jednej z linii bocznych mog臋 doliczy膰 si臋 ju偶 nawet XXI pokole艅, po dzie艅 dzisiejszy.

Przodkowie Szoma艅skich do XI pokolenia, czyli do Fabiana i Marianny Miszewskiej w艂膮cznie pozostawali w gnie藕dzie rodowym Szoman dziedzicz膮c i gospodarz膮c na ro偶nych jego cz臋艣ciach. Potem moja linia wywodz膮ca si臋 od Stanis艂awa z pocz膮tkiem osiemnastego wieku osiad艂a w powiecie koni艅skim ziemi kaliskiej wojew贸dztwa pozna艅skiego. Przedstawiciel tej linii Andrzej przeni贸s艂 si臋 po powstaniu styczniowym do Kutna. Obecnie przedstawiciele tej linii mieszkaj膮 w Warszawie, Legionowie i Lublinie. Inna linia jakie艣 czterysta lat temu osiad艂a na Wo艂yniu.

Ale to s膮 ju偶 zupe艂nie inne historie. Dzieje rodu Szoma艅skich przez ostatnie trzysta lat, od pocz膮tku osiemnastego stulecia do dnia dzisiejszego opracowa艂em ju偶 naukowo i obecnie przygotowuj臋 do druku. Obecnie rozpoczynam opracowywanie materia艂贸w dotycz膮cych mojej rodziny w okresie od XV-go do XVII-go wieku w艂膮cznie.
Warszawa maj 2007r.

Krzysztof Marek Antoni Szoma艅ski