„S艂ownik nazwisk wsp贸艂cze艣nie w Polsce u偶ywanych” nie podaje nazwisk Schaldach czy Szaldach, ale s膮dz臋, 偶e to przeoczenie, jakich tu wi臋cej (np. Walkows, 艁ajming, nie m贸wi膮c ju偶 o nazwiskach zako艅czonych na -ka, jak Krzoska, Laska, Paczoska, Trzaska), mia艂em bowiem w Ko艣cierzynie uczennic臋 o tym nazwisku. W podko艣cierskich wsiach Kaliska i Dobrogoszcz mieszkali Niemcy Schaldachowie. Ci na pewno przeprowadzili si臋 tu z s膮siedniej wsi K艂obuczyno, notowanej w dokumentach od 1284 r., ale potem zburzonej w czasie wojny 13-letniej, p贸藕niej lokowanej jako wie艣 niemiecka, zwana Burchardsdorf, czyli „wie艣 Burcharda”. Kataster frydrycja艅ski bowiem z 1773 r. utrwala w K艂obuczynie gbura Michaela Schaldacha. Nazwisko to zanotowano te偶 p贸藕niej w tej偶e wsi. Wcze艣niej w latach 1681-1690 nazwisko Schaldach pojawia艂o si臋 w ksi臋gach ko艣cielnych parafii Przyja藕艅 pod 呕ukowem, gdzie zapisywani byli mieszka艅cy s膮siedniego Niest臋powa. R贸wnie偶 w samej Przyja藕ni odnotowany zosta艂 gbur Schaldach w 1773 r. w katastrze frydrycja艅skim.

Kataster kontrybucyjny (tak nazywa si臋 te偶 kataster frydrycja艅ski) z 1773 r. utrwali艂 w D膮br贸wce pod Kaliskami k. Ko艣cierzyny gbura pisanego Jan Schaldak, a w Lubaniu w gminie Nowa Karczma w Ko艣cierskiem wyst膮pi艂 w tym偶e roku Mich(ael) Schalda (bez ko艅cowego -ch czy wt贸rnego -k). Natomiast w P贸艂cznie ok. 1900 r. gospodarzem by艂 niejaki Schalldach.

Jest to nazwisko dolnoniemieckie, wskazuj膮ce na przodka (protoplast臋) rodziny, kt贸ry urodzi艂 si臋 w dzie艅 przest臋pny, tj. 29.02. Dzie艅 przest臋pny obchodzimy od 45 r. przed Chrystusem w kalendarzu julia艅skim (wprowadzony przez Juliusza Cezara) i od 15.10.1582 r. w kalendarzu gregoria艅skim (wprowadzony przez papie偶a Grzegorza XIII). Nazywany on by艂 w j臋zyku 艂aci艅skim dies intercalaris „dzie艅 dodany”, potem dies bisextus (z bissextus) lub bisextilis, z czego posz艂y okre艣lenia ann茅e bissextile w j臋zyku francuskim, anno bisestile we w艂oskim czy bisieste w hiszpa艅skim (wszystko to kontynuacje 艂aci艅skiego bisextilis) i rosyjskie wisokosnyj die艅. Niemcy prze艂o偶yli 艂aci艅skie dies intercalaris na Schalttag lub Schaltjahr „dzie艅, rok przest臋pny” od schalten „w艂膮czy膰, wtr膮ci膰”, jak 艂aci艅skie intercalaris od czasownika intercalo: „wtr膮cam, dodaj臋, wstawiam”, Tag w j臋zyku niemieckim to „dzie艅”, a Jahr „rok”.

W dolnoniemieckim dzie艅 to Dach (por贸wnaj znane na Kaszubach dachl贸n lub dagl贸n „zap艂ata za dzie艅 pracy, dni贸wka”), zatem Schaltdach „dzie艅 przest臋pny” upro艣ci艂o si臋 do Schaldach w nazwisku i sta艂o si臋 okre艣leniem cz艂owieka, kt贸ry urodzi艂 si臋 w dzie艅 przest臋pny (por贸wnaj nazwiska polskie Ranoch, Wieczor(ek), Pi膮tek, Sobota, Maj, Grudzie艅 i inne przeniesione na ludzi, kt贸rzy urodzili si臋 w r贸偶nej porze dnia, w konkretnym dniu tygodnia czy w okre艣lonym miesi膮cu).

W dawnej polszczy藕nie m贸wi艂o si臋 na rok, miesi膮c czy dzie艅 przest臋pny tak偶e przybysz lub rok, miesi膮c, dzie艅 przybyszowy b膮d藕 te偶 przybycie艅. Dlatego „S艂ownik nazwisk” odnotowuje 13382 os贸b nosz膮cych nazwisko Przybysz oraz 1016 Przybycie艅. Naturalnie, niekt贸rzy Przybyszowie mog膮 zawdzi臋cza膰 swoje nazwisko rzeczownikowi przybysz w znaczeniu „przychodzie艅”. Przybysze cieszyli si臋 szczeg贸lnymi wzgl臋dami w prawie Moj偶esza: „Je偶eli w waszym kraju osiedli si臋 przybysz, nie b臋dziesz go uciska膰” – czytamy w Ksi臋dze kap艂a艅skiej.

Dopowiedzmy na koniec, 偶e polskie okre艣lenie dzie艅 przest臋pny wzi臋艂o si臋 od rzeczownika przest臋p „przej艣cie, przekroczenie” lub czasownika przest膮pi膰 „przej艣膰, przekroczy膰”. Dlatego dawni autorzy, np. jezuita Grzegorz Knapski, t艂umaczyli je na 艂aci艅skie transitus „przej艣cie” (z czego i nasz nowoczesny tranzyt). Nawi膮zywano przy tym do faktu, 偶e za 4 lata b臋dzie nast臋pny przest臋p oraz rok, miesi膮c i dzie艅 przest臋pny. Czesi okre艣lili go: prestupny rok, a S艂owacy priestupny rok. Tak samo te偶 my艣leli Anglicy, tworz膮c leap-year lub leap-day od leap „skoczy膰”, wi臋c niejako „dzie艅 przeskoczny” i „rok przeskoczny”.

W nazwiskach wi臋c kryje si臋 wiele fakt贸w kulturowych i jak ich zatem nie analizowa膰?!

Edward Breza