„S艂ownik nazwisk wsp贸艂cze艣nie w Polsce u偶ywanych” podaje 264 nosicieli nazwiska Homel, z tego 17 w woj. gda艅skim, (160) w bielskim, 23 katowickim, 22 krakowskim; 62 Homel, z tego 50 w woj. gda艅skim, 1 s艂upskim. 1 Chommel w woj. katowickim; 142 Hummel, z tego 1 w woj. gda艅skim, 35 warszawskim, 30 katowickim, 16 wroc艂awskim, 13 艂贸dzkim, 11 krakowskim; 21 Humla: 9 w woj. gda艅skim, 6 elbl膮skim, po 3 w 艂贸dzkim i pozna艅skim; 1 Hummiel w woj. wroc艂awskim. Osobi艣cie znam dwie rodziny Hommel贸w z Ko艣cierzyny, nie notowane tu jednak w spisach mieszka艅c贸w z po艂owy XIX w. i wcze艣niej.

Historyczne po艣wiadczenia z Pomorza pochodz膮 z XVIII i XIX w. z p贸艂nocnych Kaszub. W ksi臋gach metrykalnych parafii Kielno widniej膮 zapisy: Marianna Hommel (1824 r.) i Johann Hommel (1839 r.). Bogatsze i wcze艣niejsze 艣wiadectwa pochodz膮 z ksi臋gi parafialnej w Rumi: Joan Homel (1714 r.) i formy spolszczone za pomoc膮 przyrostka -ka (jak np. Kinka od K眉hn, wywodzi si臋 od przymiotnika k眉hn czyli 艣mia艂y, zuchwa艂y, Szmytka od dolnoniemieckiego Schmitt: rzeczownik Schmitt oznacza kowala), Joan Homelka 1744 r. lub -(e)k: Mathias Hommelk 1755 r. oraz Redy: Roza Homlowna 1765 r. Zanotowane zosta艂o to nazwisko z ksi膮g przemyskich w „S艂owniku staropolskich nazw osobowych”: Hummel […] arestator et perpetitor, tzn. urz臋dnik celny wnosz膮cy pretensje (1426 r.) oraz Homel (1419 r.) Dziwi, 偶e nie uj膮艂 tego nazwiska znawca staropolskich nazw osobowych pochodzenia niemieckiego, Z. Klimek.

Przywo艂ywane tu formy s膮 postaci膮 nazwiska pochodzenia niemieckiego. W dzisiejszej niemczy藕nie Hummel to „trzmiel”, po kaszubsku brzmi么l, grzmi么l, te偶 brzmi茅l i grzmi茅l, czmiel i przmi茅l; w 艣rednio-dolnoniemieckim brzmia艂 ten wyraz homele, w dolnoniemieckim ma tak偶e posta膰 Hummel. Obok znaczenia entomologicznego ma te偶 zastosowanie przeno艣ne: w dolnoniemieckim oznacza tak偶e „dziecko, kt贸re nie mo偶e usiedzie膰 na jednym miejscu” (por. kaszubskie miec w rz毛czy brzmi么la na oznaczenie kogo艣 wierc膮cego si臋 na krze艣le), w g贸rnoniemieckim oznacza tak偶e cz艂owieka wzburzonego, podenerwowanego (por. kaszubskie brzmi么l je w niego wlaz艂i i chodz毛c jak brzmiol „by膰 z艂ym, chodzi膰 z艂ym”; wilde Humel to niesforna dziewczyna; w Szwabii oznacza te偶 byka. Oboczno艣膰 w nazwisku zatem Hom(m)el czy Hum(m)el (Kaszubi m贸wi膮 dzi艣 Chomel lub Chumel) mo偶e by膰 etymologiczna, uwarunkowana rozwojem historycznym i geograficznym wyrazu w niemczy藕nie lub te偶 gwarowa polska b膮d藕 kaszubska, uwarunkowana pozycj膮 samog艂oski „o” przed sp贸艂g艂osk膮 nosow膮 „m”.

Na cz艂owieka wyraz Hummel m贸g艂 przej艣膰 z nazwy owada lub wt贸rnych, przeno艣nych okre艣le艅 i znacze艅: podniecony, podenerwowany, niespokojny, przekorny itd. W polszczy藕nie trzmiel oznacza艂 gwarowo tak偶e nicponia i nazw臋 krzewu, zwanego dzi艣 trzmielnic膮, po 艂acinie Evonymus. Zdaniem Aleksandra Br眉cknera pierwotne by艂o znaczenie entomologiczne. Potem przeniesiono je na krzew ze wzgl臋du na kolor. Jego kwiatki przypomina艂y biret duchownego i dlatego po niemiecku krzew okre艣lany by艂 Pfaffenholz, czyli drzewo klesze. W dziejach polszczyzny wyraz brzmia艂 trzmiel, przmiel, a krzew okre艣lany by艂 trzmielina lub przemielina; nadto owad okre艣lany by艂 brzmiel, cmiel, czmiel, (por. 442 nosicieli nazwiska Czmiel, z tego m.in. 5 w woj. bydgoskim, 6 gda艅skim, 18 s艂upskim), 膰miel (por. nazwisko 膯miel u 767 obywateli z tego 1 w woj. gda艅skim, najwi臋cej (325) w woj. katowickim), te偶 przmiel, 艣膰miel, szczmiel (por. wy偶ej okre艣lenia kaszubskie). W dzisiejszych nazwiskach polskich odnajdujemy Czmiel, 膯miel, Trzmiel 957, z tego 4 w woj. bydgoskim, 9 gda艅skim, 3 s艂upskim; najwi臋cej (117) siedleckim, 110 w kaliskim, 102 w radomskim, 57 pozna艅skim, 42 wroc艂awskim, 40 katowickim; Trzmiel vel Chmiel 8 w woj. radomskim; Grzmiel 125, z tego 7 w woj. bydgoskim, 14 gda艅skim, 72 radomskim, 18 warszawskim; Grzmil 489, z tego 2 w woj. bydgoskim, 22 elbl膮skim, 29 katowickim, 24 warszawskim. W kaszubszczy藕nie brzmi么l znaczy: 1. trzmiel, 2. tarnina, Prunus spinosa, 3. rodzaj zabawki, 4. w okresie mi臋dzywojennym samolot, zw艂aszcza bombowiec; nadto grzmi么le „jasnota plamista” (z K臋py 呕arnowieckiej). W gminie Sul臋czyno w powiecie kartuskim pod wsi膮 Ko艂odzieje jest wybudowanie (przysi贸艂ek) Przmielnica niekiedy pisane b艂臋dnie Przemielnica.

Na koniec jeszcze dwie uwagi: 1. Nazwa owada z rodziny pszcz贸艂, nazywanego po 艂acinie apis terrestris, z czego posz艂y t艂umaczenia pszczo艂a ziemna w j臋zyku polskim, Erdbiene lub Feldbiene w j臋zyku niemieckim, jest onomatopeiczna: po 艂acinie bombus (zoologicznie Bombus terrestris) po angielsku bumble-bee, po niemiecku Hummel, po rosyjsku szmiel od wydawanego w czasie lotu brz臋ku. Polszczyzna i kaszubszczyzna jest tu najbogatsza w okre艣lenia. 2. Co innego oczywi艣cie nazwisko Hummer, noszone m.in. przez zn臋caj膮cego si臋 nad Polakami oficera S艂u偶by Bezpiecze艅stwa PRL (S艂ownik podaje 16 nosicieli, z tego 3 w woj. gda艅skim, 4 s艂upskim, 5 katowickim, 3 warszawskim, 1 szczeci艅skim), Adama Hummera; pochodzi ono od niemieckiego rzeczownika Hummer, czyli homar, rak morski.

Edward Breza