Ziemia stanisławowska – przewodnik

1

zeszyty_tlumackie_logo 
[ Zeszyty Tłumackie, (I – VI 2006r) ZESZYT Nr 1(37)

Ziemia stanisławowska – przewodnik

Jak dotąd w wydawnictwach książkowych o tematyce kresowej niewiele miejsca poświęcano Ziemi Stanisławowskiej. Do znaczących pozycji w tym zakresie zaliczyć można w zasadzie dwa tylko tytuły: reprint przedwojennego wydania „Huculszczyzny” Antoniego Ossendowskiego (Wrocław 1990) oraz pracę Grzegorza Mazura „ Pokucie w latach drugiej wojny światowej” (Kraków 1994). Wciąż jednak istnieje potrzeba dalszych, szerszych opracowań ukazujących w pełni charakter Ziemi Stanisławowskiej, jej znaczenie dla rozwoju Rzeczpospolitej w granicach do roku 1939. Może ten „Przewodnik” w jakimś stopniu posłuży temu celowi, dostarczając garść szczegółów historycznych, geograficznych gospodarczych i innych, które przybliża nam obraz tej ziemi. W opracowaniu korzystaliśmy z takich źródeł jak: „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego” (1880-1904), „Przewodnik turystyczny po Polsce” (1938), „Encyklopedia Gutenberga” (1928-1932), „Encyklopedia Powszechna” (1928-1904), „Huculszczyzna” Antoniego Ossendowskiego. Ziemia Stanisławowska obejmowała północne stoki Bieszczadów, Gorganów i Czarnohory, które opadają łagodnie ku nizinie naddniestrzańskiej, tworząc pogórze pocięte dolinami prawobocznych dopływów Dniestru: Stryja z Oporem, Łomnicy, Świcy, Bystrzycy Nadwórniańskiej i Sołotwińskiej oraz Prutu z Czeremoszem. Z wyjątkiem powiatu rohatyńskiego, województwo stanisławowskie leżało na południe od Dniestru, ograniczone od zachodu województwem lwowskim., od północy tarnopolskim, od południa Czechosłowacją.

Południowo – wschodnia część województwa tworzyła Pokucie. Przed rokiem 1939 powierzchnia województwa stanisławowskiego wynosiła 16 894 km2 z 28 miastami, 900 gminami wiejskimi i dzieliła się na 12 powiatów: Doliński, Horodeński, Kałuski, Kołomyjski, Kosowski, Nadwórniński, Rohatyński, Stanisławowski, Stryjski, Śniatyński, Tłumacki i Żydaczowski. Wśród ludności przeważali Ukraińcy – 68,9%. Polaków było 22,4%, Żydów 7,4%, Niemców 1,1%. Z wyznań najliczniej reprezentowani byli unici – 72,9%, rzymsko-katolicy – 16,6%, żydzi – 9,5%, ewangelicy – 0,8%. Na terenie województwa znajdowały się liczne świątynie: kościoły, cerkwie, synagogi. Znaczna większość z nich oparła się niszczycielskim działaniom ostatniej wojny, ale po ich ustaniu nowa rzeczywistość zgotowała im smutny los. Wiele z nich przystosowano do różnych celów gospodarczych, niektóre zburzono, inne zamieniono w muzea religii i ateizmu, a jeszcze inne zamknięto, pozostawiając je niszczącemu wpływowi czasu.

Ogółem

Polacy

Ukraińcy

Żydzi

woj. stanisł.

1480,3

332,2

1018,9

109,4

miasta

295,2

120,6

87,6

80,9

wsie

1185,1

211,6

931,3

25,5

Zdecydowana większość, bo aż 87,5% ludności trudniła się rolnictwem. Sprzyjały temu szczególnie urodzajne lessowe gleby Pokucia, najcieplejszego zakątka Polski. Oprócz zwykłych upraw duże przestrzenie pokrywała tu pszenica, kukurydza, mak, buraki cukrowe, tytoń, a w ostatnich latach zaczęto nawet uprawiać owoce południowe. W oparciu o rolnictwo rozwinął się przemysł spożywczy (cukrownie), nie na tyle jednak, by zdynamizować rozwój gospodarczy tego terenu Znaczącą rolę w gospodarce odgrywało kopalnictwo naftowe i gazowe. Pracowały związane z nimi rafinerie i inne zakłady przeróbki tych kopalin. W 1929 roku na obszarze województwa było 55 otworów wiertniczych produkujących rocznie 45 415 ton ropy i 88 otworów świdrowych z produkcją 43 000 000m3 gazu ziemnego. Poza tym znajdowały się kopalnie soli kamiennej i potasowej. Były też największe w Polsce pokłady fosforytów, wielka obfitość kamienia budowlanego, wapiennego, gipsowego, alabastru oraz piasku kwarcowego do wyrobu szkła. Drzewostany należące do największych w Polsce, umożliwiały rozwój przemysłu drzewnego. Dużym, lecz mało jeszcze wykorzystanym bogactwem, były tereny turystyczne i letniskowe w lesistym Beskidzie Wschodnim. Wystarczy tu wymienić takie ośrodki sportów zimowych i uzdrowiska klimatyczne jak: Sławsko, Jaremcze, Worochta, Kosów, Żabie. W wieku XIX zapoczątkowany został w tej ziemi rozwój kolejnictwa. Wybudowane zostały następujące linie kolejowe:

Lwów – Śniatyń (239 km)                             w 1866 r.
Stryj – Stanisławów (107 km)                        w 1875 r.
Chryplin – Husiatyń (143 km)                       w 1884 r.
Stanisławów-Chryplin-Woronienka(95 km)      w 1897 r.
Chodorów – Podwysokie (42 km)                   w 1897 r.
Tarnopol-Ostrów-Podwysokie-Halicz (101km)  w 1897 r.
Stryj – Chodorów (40 km.)                            w 1899 r.

Prawdziwą zdobyczą było powołanie w 1894 r. po długotrwałych zabiegach polskich kół gospodarczych i politycznych, Dyrekcji Kolei Państwowych w Stanisławowie. Później, w ramach reorganizacji kolei w listopadzie 1934 r., Dyrekcja została rozwiązana i kolejowy okręg stanisławowski od tej chwili podlegał Dyrekcji Lwowskiej. Wybuch wojny w 1939r. sprowadził na Ziemie Stanisławowską wyniszczające działania okupacji sowieckiej, a po dwóch latach niemieckiej. W latach 1945-46 ludność polska opuściła ziemię swych przodków, co stanowiło ostatni rozdział w 600-letnich dziejach tej Ziemi w granicach Rzeczpospolitej.

Bednarów – wieś nad Łukwią w powiecie stanisławowskim przy linii kolejowej Stanisławów – Stryj. Tu w 1442 r. rozgromieni zostali Tatarzy, którzy wracali spod Lwowa uprowadzając kilka tysięcy jeńców.

Berezów Niżny – wieś w powiecie kołomyjskim nad rzeczką Łuczką, dopływem Prutu. Podobnie jak Kosów i Kuty ma najwięcej dni słonecznych. Dawno było tu siedlisko zbójnickie, skąd królowie polscy wyrugowali w końcu „beskidników” osadziwszy tam szlachtę polską. Była to jedyna na huculszczyźnie polska osada. Bitków – ośrodek przemysłowy w powiecie nadwórniańskim, położony w szerokiej dolinie wśród gór. Produkcja gazu ziemnego, kilkadziesiąt szybów ropy naftowej, którą wydobywano z głębokości 600-1000 m. Posiadała ona najwyższy procent benzyny i gazoliny. Rurociągami przesyłano ją do Nadwórnej, gdzie przerabiano w rafineriach lub zlewano do wagonów – cystern.

Bohorodczany – miasto w powiecie stanisławowskim nad Bystrzycą Sołotwińską. Była tu cerkiew ze słynnym ikonostasem ze Skitu Maniawskiego. Podczas I wojny światowej wywieziony do Wiednia. Po wojnie Polska otrzymała go z powrotem. Kopalnie nafty i gazu ziemnego.

Bolechów – miasto w pow. dolińskim nad rzeką Sukiel przy linii kolejowej Dolina – Wygoda, znane w przeszłości z napadów słynnego zbójnika Dobosza. W latach 1882-85 istniała w pobliżu kolonia żydowska Nowy Babilon, którą polecił założyć cesarz Franciszek Józef w celu przyuczania Żydów do rolnictwa. Ponieważ Żydzi nie okazali do tego chęci i zostali wydaleni, a w to miejsce powstała kolonia niemiecka. Żupy solne, kąpiele solankowe, rafineria nafty, tartaki, młyny.

Bołszowce – miasteczko w powiecie rohatyńskim w dolinie nad Gniłą Lipą przy linii kolejowej Podwysokie – Halicz. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1609 r. Z roku 1624 pochodził kościół z konwentem karmelitów oraz cerkiew.

Bukaczowce – miasto w powiecie rohatyńskim przy linii kolejowej Lwów – Stanisławów, znane niegdyś z dużych targów bydlęcych

Burkut – uzdrowisko w powiecie kosowskim nad Czarnym Czeremoszem wśród lasów świerkowych. Klimat wyjątkowo łagodny. Wody burkuckie zalecano w chorobach układu nerwowego, cukrzycy i niedokrwistości.