miejsca

zeszyty_tlumackie_logo 
[ Zeszyty T┼éumackie,┬á(I – VI 2006r) ZESZYT Nr 1(37)

Ziemia stanis┼éawowska – przewodnik

Jak dot─ůd w wydawnictwach ksi─ů┼╝kowych o tematyce kresowej niewiele miejsca po┼Ťwi─Öcano Ziemi Stanis┼éawowskiej. Do znacz─ůcych pozycji w tym zakresie zaliczy─ç mo┼╝na w zasadzie dwa tylko tytu┼éy: reprint przedwojennego wydania ÔÇ×Huculszczyzny” Antoniego Ossendowskiego (Wroc┼éaw 1990) oraz prac─Ö Grzegorza Mazura ÔÇ× Pokucie w latach drugiej wojny ┼Ťwiatowej” (Krak├│w 1994). Wci─ů┼╝ jednak istnieje potrzeba dalszych, szerszych opracowa┼ä ukazuj─ůcych w pe┼éni charakter Ziemi Stanis┼éawowskiej, jej znaczenie dla rozwoju Rzeczpospolitej w granicach do roku 1939. Mo┼╝e ten ÔÇ×Przewodnik” w jakim┼Ť stopniu pos┼éu┼╝y temu celowi, dostarczaj─ůc gar┼Ť─ç szczeg├│┼é├│w historycznych, geograficznych gospodarczych i innych, kt├│re przybli┼╝a nam obraz tej ziemi. W opracowaniu korzystali┼Ťmy z takich ┼║r├│de┼é jak: ÔÇ×S┼éownik Geograficzny Kr├│lestwa Polskiego” (1880-1904), ÔÇ×Przewodnik turystyczny po Polsce” (1938), ÔÇ×Encyklopedia Gutenberga” (1928-1932), ÔÇ×Encyklopedia Powszechna” (1928-1904), ÔÇ×Huculszczyzna” Antoniego Ossendowskiego. Ziemia Stanis┼éawowska obejmowa┼éa p├│┼énocne stoki Bieszczad├│w, Gorgan├│w i Czarnohory, kt├│re opadaj─ů ┼éagodnie ku nizinie naddniestrza┼äskiej, tworz─ůc pog├│rze poci─Öte dolinami prawobocznych dop┼éyw├│w Dniestru: Stryja z Oporem, ┼üomnicy, ┼Üwicy, Bystrzycy Nadw├│rnia┼äskiej i So┼éotwi┼äskiej oraz Prutu z Czeremoszem. Z wyj─ůtkiem powiatu rohaty┼äskiego, wojew├│dztwo stanis┼éawowskie le┼╝a┼éo na po┼éudnie od Dniestru, ograniczone od zachodu wojew├│dztwem lwowskim., od p├│┼énocy tarnopolskim, od po┼éudnia Czechos┼éowacj─ů.

Po┼éudniowo – wschodnia cz─Ö┼Ť─ç wojew├│dztwa tworzy┼éa Pokucie. Przed rokiem 1939 powierzchnia wojew├│dztwa stanis┼éawowskiego wynosi┼éa 16 894 km2 z 28 miastami, 900 gminami wiejskimi i dzieli┼éa si─Ö na 12 powiat├│w: Doli┼äski, Horode┼äski, Ka┼éuski, Ko┼éomyjski, Kosowski, Nadw├│rni┼äski, Rohaty┼äski, Stanis┼éawowski, Stryjski, ┼Üniaty┼äski, T┼éumacki i ┼╗ydaczowski. W┼Ťr├│d ludno┼Ťci przewa┼╝ali Ukrai┼äcy – 68,9%. Polak├│w by┼éo 22,4%, ┼╗yd├│w 7,4%, Niemc├│w 1,1%. Z wyzna┼ä najliczniej reprezentowani byli unici – 72,9%, rzymsko-katolicy – 16,6%, ┼╝ydzi – 9,5%, ewangelicy – 0,8%. Na terenie wojew├│dztwa znajdowa┼éy si─Ö liczne ┼Ťwi─ůtynie: ko┼Ťcio┼éy, cerkwie, synagogi. Znaczna wi─Ökszo┼Ť─ç z nich opar┼éa si─Ö niszczycielskim dzia┼éaniom ostatniej wojny, ale po ich ustaniu nowa rzeczywisto┼Ť─ç zgotowa┼éa im smutny los. Wiele z nich przystosowano do r├│┼╝nych cel├│w gospodarczych, niekt├│re zburzono, inne zamieniono w muzea religii i ateizmu, a jeszcze inne zamkni─Öto, pozostawiaj─ůc je niszcz─ůcemu wp┼éywowi czasu.

Ogółem

Polacy

Ukraińcy

┼╗ydzi

woj. stanisł.

1480,3

332,2

1018,9

109,4

miasta

295,2

120,6

87,6

80,9

wsie

1185,1

211,6

931,3

25,5

Zdecydowana wi─Ökszo┼Ť─ç, bo a┼╝ 87,5% ludno┼Ťci trudni┼éa si─Ö rolnictwem. Sprzyja┼éy temu szczeg├│lnie urodzajne lessowe gleby Pokucia, najcieplejszego zak─ůtka Polski. Opr├│cz zwyk┼éych upraw du┼╝e przestrzenie pokrywa┼éa tu pszenica, kukurydza, mak, buraki cukrowe, tyto┼ä, a w ostatnich latach zacz─Öto nawet uprawia─ç owoce po┼éudniowe. W oparciu o rolnictwo rozwin─ů┼é si─Ö przemys┼é spo┼╝ywczy (cukrownie), nie na tyle jednak, by zdynamizowa─ç rozw├│j gospodarczy tego terenu Znacz─ůc─ů rol─Ö w gospodarce odgrywa┼éo kopalnictwo naftowe i gazowe. Pracowa┼éy zwi─ůzane z nimi rafinerie i inne zak┼éady przer├│bki tych kopalin. W 1929 roku na obszarze wojew├│dztwa by┼éo 55 otwor├│w wiertniczych produkuj─ůcych rocznie 45 415 ton ropy i 88 otwor├│w ┼Ťwidrowych z produkcj─ů 43 000 000m3 gazu ziemnego. Poza tym znajdowa┼éy si─Ö kopalnie soli kamiennej i potasowej. By┼éy te┼╝ najwi─Öksze w Polsce pok┼éady fosforyt├│w, wielka obfito┼Ť─ç kamienia budowlanego, wapiennego, gipsowego, alabastru oraz piasku kwarcowego do wyrobu szk┼éa. Drzewostany nale┼╝─ůce do najwi─Ökszych w Polsce, umo┼╝liwia┼éy rozw├│j przemys┼éu drzewnego. Du┼╝ym, lecz ma┼éo jeszcze wykorzystanym bogactwem, by┼éy tereny turystyczne i letniskowe w lesistym Beskidzie Wschodnim. Wystarczy tu wymieni─ç takie o┼Ťrodki sport├│w zimowych i uzdrowiska klimatyczne jak: S┼éawsko, Jaremcze, Worochta, Kos├│w, ┼╗abie. W wieku XIX zapocz─ůtkowany zosta┼é w tej ziemi rozw├│j kolejnictwa. Wybudowane zosta┼éy nast─Öpuj─ůce linie kolejowe:

Lw├│w – ┼Üniaty┼ä (239 km)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ┬á ┬á┬á w 1866 r.
Stryj – Stanis┼éaw├│w (107 km) ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á w 1875 r.
Chryplin – Husiaty┼ä (143 km) ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á┬á┬á w 1884 r.
Stanisławów-Chryplin-Woronienka(95 km)      w 1897 r.
Chodor├│w – Podwysokie (42 km)┬á┬á ┬á ┬á ┬á ┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á w 1897 r.
Tarnopol-Ostrów-Podwysokie-Halicz (101km)  w 1897 r.
Stryj – Chodor├│w (40 km.) ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á┬á w 1899 r.

Prawdziw─ů zdobycz─ů by┼éo powo┼éanie w 1894 r. po d┼éugotrwa┼éych zabiegach polskich k├│┼é gospodarczych i politycznych, Dyrekcji Kolei Pa┼ästwowych w Stanis┼éawowie. P├│┼║niej, w ramach reorganizacji kolei w listopadzie 1934 r., Dyrekcja zosta┼éa rozwi─ůzana i kolejowy okr─Ög stanis┼éawowski od tej chwili podlega┼é Dyrekcji Lwowskiej. Wybuch wojny w 1939r. sprowadzi┼é na Ziemie Stanis┼éawowsk─ů wyniszczaj─ůce dzia┼éania okupacji sowieckiej, a po dw├│ch latach niemieckiej. W latach 1945-46 ludno┼Ť─ç polska opu┼Ťci┼éa ziemi─Ö swych przodk├│w, co stanowi┼éo ostatni rozdzia┼é w 600-letnich dziejach tej Ziemi w granicach Rzeczpospolitej.

Bednar├│w – wie┼Ť nad ┼üukwi─ů w powiecie stanis┼éawowskim przy linii kolejowej Stanis┼éaw├│w – Stryj. Tu w 1442 r. rozgromieni zostali Tatarzy, kt├│rzy wracali spod Lwowa uprowadzaj─ůc kilka tysi─Öcy je┼äc├│w.

Berez├│w Ni┼╝ny – wie┼Ť w powiecie ko┼éomyjskim nad rzeczk─ů ┼üuczk─ů, dop┼éywem Prutu. Podobnie jak Kos├│w i Kuty ma najwi─Öcej dni s┼éonecznych. Dawno by┼éo tu siedlisko zb├│jnickie, sk─ůd kr├│lowie polscy wyrugowali w ko┼äcu ÔÇ×beskidnik├│w” osadziwszy tam szlacht─Ö polsk─ů. By┼éa to jedyna na huculszczy┼║nie polska osada. Bitk├│w – o┼Ťrodek przemys┼éowy w powiecie nadw├│rnia┼äskim, po┼éo┼╝ony w szerokiej dolinie w┼Ťr├│d g├│r. Produkcja gazu ziemnego, kilkadziesi─ůt szyb├│w ropy naftowej, kt├│r─ů wydobywano z g┼é─Öboko┼Ťci 600-1000 m. Posiada┼éa ona najwy┼╝szy procent benzyny i gazoliny. Ruroci─ůgami przesy┼éano j─ů do Nadw├│rnej, gdzie przerabiano w rafineriach lub zlewano do wagon├│w – cystern.

Bohorodczany – miasto w powiecie stanis┼éawowskim nad Bystrzyc─ů So┼éotwi┼äsk─ů. By┼éa tu cerkiew ze s┼éynnym ikonostasem ze Skitu Maniawskiego. Podczas I wojny ┼Ťwiatowej wywieziony do Wiednia. Po wojnie Polska otrzyma┼éa go z powrotem. Kopalnie nafty i gazu ziemnego.

Bolech├│w – miasto w pow. doli┼äskim nad rzek─ů Sukiel przy linii kolejowej Dolina – Wygoda, znane w przesz┼éo┼Ťci z napad├│w s┼éynnego zb├│jnika Dobosza. W latach 1882-85 istnia┼éa w pobli┼╝u kolonia ┼╝ydowska Nowy Babilon, kt├│r─ů poleci┼é za┼éo┼╝y─ç cesarz Franciszek J├│zef w celu przyuczania ┼╗yd├│w do rolnictwa. Poniewa┼╝ ┼╗ydzi nie okazali do tego ch─Öci i zostali wydaleni, a w to miejsce powsta┼éa kolonia niemiecka. ┼╗upy solne, k─ůpiele solankowe, rafineria nafty, tartaki, m┼éyny.

Bo┼észowce – miasteczko w powiecie rohaty┼äskim w dolinie nad Gni┼é─ů Lip─ů przy linii kolejowej Podwysokie – Halicz. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1609 r. Z roku 1624 pochodzi┼é ko┼Ťci├│┼é z konwentem karmelit├│w oraz cerkiew.

Bukaczowce – miasto w powiecie rohaty┼äskim przy linii kolejowej Lw├│w – Stanis┼éaw├│w, znane niegdy┼Ť z du┼╝ych targ├│w bydl─Öcych

Burkut – uzdrowisko w powiecie kosowskim nad Czarnym Czeremoszem w┼Ťr├│d las├│w ┼Ťwierkowych. Klimat wyj─ůtkowo ┼éagodny. Wody burkuckie zalecano w chorobach uk┼éadu nerwowego, cukrzycy i niedokrwisto┼Ťci.