Heraldyka.

HERB jest znakiem okre艣laj膮cym przynale偶no艣膰 do konkretnej grupy spo艂ecznej, ale nie tylko, jest on bowiem czym艣 wi臋cej, jest jednym z element贸w kultury, kt贸ry przez wiele epok dotrwa艂 do naszych czas贸w. Jest znakiem rozpoznawczym rodu, jego identyfikatorem, r贸wnie wa偶nym jak nazwisko. Wykszta艂ci艂 si臋 we wczesnym 艣redniowieczu, kiedy to znak feuda艂a przenoszono na chor膮gwie, tarcze lub elementy stroju rycerza pozwalaj膮ce na jego identyfikacj臋, przynale偶no艣膰. Sam herb przeszed艂 powa偶n膮 ewolucje. Od najprostszych znak贸w geometrycznych jako wizerunk贸w, do skomplikowanych element贸w, tzw. figur heraldycznych i mobili贸w. Te pierwsze to figury zwyk艂e i zaszczytne, te drugie za艣, to przer贸偶ne motywy zaczerpni臋te ze 艣wiata natury otaczaj膮cego cz艂owieka. Nazwa herbu podchodzi od s艂owa 鈥渉erold鈥, oznaczaj膮cego pierwotnie w kulturze germa艅skiej znawc臋 rodowych, plemiennych b贸stw opieku艅czych, natomiast w 艣redniowieczu znawc臋 znak贸w rozpoznawczych u偶ywanych przez 贸wczesne rycerstwo uczestnicz膮ce w turniejach.

Charakterystycznym elementem polskiego herbu jest tzw. znami臋 s艂uchowe – zawo艂anie (proklama) rodowe.

Typowy herb szlachecki sk艂ada si臋 z siedmiu zasadniczych cz臋艣ci: god艂a herbowego, tarczy, korony umieszczonej na he艂mie, klejnotu zwie艅czaj膮cego koron臋, wst臋gi z zawo艂aniem (dewiz膮 rodu) oraz tzw. udostojnie艅. Te ostatnie wyst臋puj膮 z kolei w formie labr贸w, panoplii, tj. trzymaczy (rycerzy, herkules贸w, gryf贸w, lw贸w, koni, itp.) oraz symboli godno艣ci: miecz贸w, pastora艂贸w, kapeluszy kardynalskich, infu艂 biskupich, itp.)

Wszystkie te elementy podlegaj膮 艣cis艂ym przepisom heraldycznym i nie mog膮 by膰 dowolnie stosowane. Nie s膮 to bowiem ozdoby graficzne, lecz oznaki konkretnych godno艣ci, tytu艂贸w i przywilej贸w.

Takie graficzne przedstawienie barw zwane jest sztrafirowaniem a opisywanie herb贸w zgodnie z ustalona terminologi膮 i wed艂ug prawide艂 sztuki heraldycznej – blazonowaniem.

Ka偶da rodzina szlachecka obok nazwiska posiada r贸wnie偶 herb, b臋d膮cy w pewnym sensie jego graficznym odpowiednikiem. Mimo bada艅, przyczyny pojawienia si臋 systemu heraldycznego nie zosta艂y dotychczas w pe艂ni wyja艣nione.

W po艂owie XII wieku dwie warstwy ludno艣ci – mo偶now艂adztwo, si臋gaj膮ce swymi pocz膮tkami do zarania polskiej pa艅stwowo艣ci i g贸rna warstwa woj贸w, dru偶ynnik贸w kr贸lewskich i ksi膮偶臋cych, tworzy膰 pocz臋艂y jednolity stan rycerski zwany szlacht膮 (nazwa pochodzenia niemieckiego – 鈥淕eslech鈥 i czeskiego 鈥淪lechta鈥 – oznaczaj膮cego r贸d).

W Polsce herb pojawi艂 si臋 po sformowaniu prawa rycerskiego, obejmuj膮cego kompleks przywilej贸w stanowych. Posiadanie ziemi w Polsce wynika艂o z przynale偶no艣ci do rodu.

Prawo heraldyczne wykszta艂ci艂o si臋 w ci膮gu XIII – XV wieku. Mimo faktu, i偶 prawo u偶ywania herbu zastrze偶one by艂o wy艂膮cznie dla rodzin szlacheckich, to kr膮g u偶ywaj膮cych go stale si臋 zwi臋ksza艂. Pocz臋li u偶ywa膰 go duchowni, cz臋艣膰 ludno艣ci miejskiej wywodz膮cej si臋 z urz臋dnik贸w kr贸lewskich, oraz cechy rzemie艣lnicze i miasta.

W wiekach p贸藕niejszych prawo do herbu nabywa艂o si臋 jedynie przez nobilitacj臋. Polega艂a ona na nadaniu nowego herbu lub przyj臋ciu do rodu herbowego a wi臋c adopcji herbowej (patrz: Unia Horodelska 1413). Nobilitacje kr贸lewskie by艂y jednak do艣膰 rzadkie. Od roku 1578 wymagana ju偶 by艂a zgoda Sejmu a od 1601 roku samej Konstytucji. Po 1616 roku w og贸le zakazano adopcji. Sposobem na wej艣cie do stanu szlacheckiego by艂a powsta艂a w 1669 roku instytucja tzw. scartabellatu, czyli niepe艂nego szlachectwa, w kt贸rej pe艂ni臋 praw nobilitowany nabywa艂 dopiero w czwartym pokoleniu i tzw. indygenatu, czyli uzyskanie polskiego szlachectwa dla szlachectwa cudzoziemskiego.

Polska heraldyka stanowi ca艂kowicie odmienny system, unikalny w ca艂ej Europie a oparty na strukturze klanowej. Ka偶dy 艣redniowieczny r贸d rycerski ma jeden wsp贸lny herb, identyczny dla wszystkich rodzin wchodz膮cych w jego sk艂ad. Herby bowiem przyjmowa艂y nie tylko pojedyncze rodziny a ca艂e rody. R贸d za艣 rycerski stanowili wszyscy potomkowie wywodz膮cy si臋 od wsp贸lnego przodka z c贸rkami, ale bez ich potomstwa.

Herby maj膮 swoje nazwy, b臋d膮ce nazwaniami (zawo艂aniami), okrzykami bojowymi. Wi臋kszo艣膰 z nich wywodzi si臋 najprawdopodobniej z dawnych znak贸w w艂asno艣ciowych lub magicznych.

Typowy herb szlachecki sk艂ada si臋 z god艂a umieszczonego na tarczy nakrytej he艂mem i zwie艅czonym korona ozdobion膮 klejnotem. Z czasem herb przesta艂 pe艂ni膰 swoje pierwotne funkcje a sta艂 si臋 oznak膮 przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego. Zatar艂o si臋 r贸wnie偶 jego znaczenie symboliczne.

Prawo ochrony prawnej herb贸w polskich zosta艂o zniesione przez Konstytucj臋 w roku 1921, kt贸ra w art. 96 nie uznawa艂a tytu艂贸w szlacheckich. Jednak ju偶 nast臋pna Konstytucja, nie porusza tego tematu, wprowadzaj膮c tym samym stan sprzed 1921 roku. Doda膰 nale偶y, 偶e herb w Polsce nie mia艂 opieki prawnej. W zwi膮zku z tym pozostawa艂 w sferze prywatno – prawnej. Opiek臋 tak膮 ma tylko herb pa艅stwowy.

Obecnie nie ma przeszk贸d u偶ywania nale偶nych tytu艂贸w, te za艣 w wi臋kszo艣ci traktowane s膮 tradycyjnie.

Andrzej Zygmunt Rola – St臋偶ycki