rzeczpospolita

[ Zeszyty T艂umackie,聽(I – VI 2006r) ZESZYT Nr 1(37)

Eksterminacja Narodu Polskiego i Ko艣cio艂a Rzymskokatolickiego聽przez ukrainskich nacjonalist贸w聽w Ma艂opolsce Wschodniej w latach 1939 – 1945

Wst臋p do ksiazki ks. J贸zefa W贸lcza艅skiego „Eksterminacja narodu polskiego i Ko艣cio艂a Rzymskokatolickiego przez ukrai艅skich nacjonalist贸w w Ma艂opolsce Wschodniej w latach 1939 – 1945”. Materia艂y zr贸dlowe, cz. I.

Druga wojna 艣wiatowa zapocz膮tkowa艂a proces ca艂kowitej zmiany w uk艂adzie si艂 spo艂eczno-politycznych, narodowych i ko艣cielno-religijnych na po艂udniowo-wschodnich Kresach II Rzeczypospolitej. Pocz膮tkowo zjawisko to uzewn臋trznia艂o si臋 w formie kolejnych okupacji niemieckiej i sowieckiej oraz ich faz, aby osi膮gn膮膰 swe apogeum w postaci eksterminacji polskiego spo艂ecze艅stwa z r膮k ukrai艅skich nacjonalist贸w. Ostatecznym dope艂nieniem by艂a ekspatriacja ludno艣ci z 贸wczesnej sowieckiej Ukrainy Zachodniej na tzw. Ziemie Odzyskane. W ramach post臋puj膮cych zmian, nale偶y r贸wnie偶 odnotowa膰 zainicjowan膮 w贸wczas – a trwaj膮c膮 kilkadziesi膮t lat do chwili rozpadu Zwi膮zku Sowieckiego er臋 zaniku struktur organizacyjnych lokalnego Ko艣cio艂a rzymskokatolickiego, martyrologi臋 duchowie艅stwa i wiernych oraz 艣wiadom膮 dewastacj臋 艣wi膮ty艅 ze strony zmieniaj膮cych si臋 okupant贸w. Bez obawy b艂臋du wolno wyrazi膰 pogl膮d o bezprzyk艂adnej w skali sze艣ciowiekowej historii archidiecezji lwowskiej eskalacji zbrodni, prze艣ladowa艅, zniszcze艅 a zw艂aszcza niemal totalnej likwidacji spo艂ecze艅stwa polskiego, wywo艂anych 1 IX 1939 r., a trwaj膮cych do p贸藕nych lat 80-tych XX stulecia. Wed艂ug paktu Ribbetrop – Mo艂otow z 23 VIII 1939 r. granica wp艂yw贸w okupant贸w Niemiec i Zwi膮zku Sowieckiego mia艂a przebiega膰 wzd艂u偶 linii Narew – Wis艂a – San. Ustalenia te uleg艂y zmianie wskutek nowej rzeczywisto艣ci wywo艂anej sowieck膮 inwazj膮 17 IX 1939 r. na Polsk臋. Na mocy nowego niemiecko-sowieckiego traktatu 鈥瀘 granicach i przyja藕ni” zawartego w Moskwie 28 IX 1939 r. linia demarkacyjna pomi臋dzy obu pa艅stwami bieg艂a odt膮d wzd艂u偶 rzek: Pisy – Narwi – Bugu – Sanu. Wskutek tego aktu prawnego, m.in. ca艂a Ma艂opolska Wschodnia, a wi臋c tym samym archidiecezja lwowska obrz膮dku 艂aci艅skiego, wesz艂a w sk艂ad Zwi膮zku Sowieckiego. Fakt ten przypiecz臋towa艂y fikcyjne, przeprowadzone w atmosferze terroru, wybory 22 X 1939 r. do lokalnego Zgromadzenia Ludowego. Dnia 27 pa藕dziernika tego roku Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy og艂osi艂o w艂膮czenie obszaru Ma艂opolski Wschodniej zwanej w贸wczas Zachodni膮 Ukrain膮 w sk艂ad Ukrai艅skiej SSR, a 1 listopada tego roku Prezydium Rady Najwy偶szej ZSRR wcieli艂o Zachodni膮 Ukrain臋 do Zwi膮zku Sowieckiego. Niebawem, bo 29 XI 1939 r. dekretem Prezydium Rady Najwy偶szej ZSRR nadano polskim obywatelom z terenu Zachodniej Ukrainy sowieckie obywatelstwo. Okres tzw. pierwszej okupacji sowieckiej trwa艂 od 17 IX 1939 r. do 22 VI 1941 r., czyli do decyzji hitlerowskich Niemiec o wej艣ciu w stan wojny ze Zwi膮zkiem Sowieckim. Niemiecki Drang nach Osten poci膮gn膮艂 za sob膮 okupacj臋 wojskow膮 nieprzyjaciela w Ma艂opolsce Wschodniej do pocz膮tk贸w stycznia 1944 r. Obszar ten na mocy rozporz膮dzenia Adolfa Hitlera z 17 VII 1941 r. zosta艂 w艂膮czony do Generalnego Gubernatorstwa jako Distrikt Galizien. W tym samym okresie z Niemcami wsp贸艂dzia艂ali ukrai艅scy nacjonali艣ci prowadz膮c na szerok膮 skal臋 eksterminacj臋 polskiego narodu. Za艂amanie hitlerowskiej ofensywy na Wschodzie poci膮gn臋艂o za sob膮 nawr贸t wojsk i w艂adzy sowieckiej na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej; od stycznia 1944r, rozpocz臋艂a si臋 druga okupacja sowiecka, uwie艅czona definitywnym wcieleniem Kres贸w Wschodnich do Zwi膮zku Sowieckiego. W zmieniaj膮cej si臋 jak w kalejdoskopie mapie stref okupacyjnych archidiecezja lwowska do艣wiadczy艂a tragicznego w skutkach zjawiska jakim by艂 ukrai艅ski ruch nacjonalistyczny, korzystaj膮cy z protektoratu Niemiec hitlerowskich. Jego przyw贸dcy zmierzali do utworzenia struktur samoistnej ukrai艅skiej pa艅stwowo艣ci. Ale w realizacji tych plan贸w istnia艂a zasadnicza przeszkoda, a mianowicie obecno艣膰 polskiego spo艂ecze艅stwa na Wo艂yniu i w Ma艂opolsce Wschodniej. W celu wymuszenia na nim opuszczenia tych teren贸w, ukrai艅scy nacjonali艣ci podj臋li zakrojon膮 na szerok膮 skal臋 akcj臋 czystek etnicznych prowadzon膮 r贸wnie偶 na obszarze archidiecezji lwowskiej. Pojedyncze ekscesy przeradzaj膮ce si臋 z up艂ywem czasu w eksterminacj臋 narodu polskiego rozpocz臋艂y si臋 w艂a艣ciwie od jesieni 1939 r., aby osi膮gn膮膰 swe apogeum w latach 1943-1945. Cele i zamiary ukrai艅skich nacjonalist贸w w ca艂ej pe艂ni oddaje tajna dyrektywa terytorialnego dow贸dztwa Ukrai艅skiej Powsta艅czej Armii – Piwnicz z czerwca 1943 r. […] Powinni艣my przeprowadzi膰 wielk膮 akcj臋 likwidacji polskiego elementu. Przy odej艣ciu wojsk niemieckich nale偶y wykorzysta膰 ten dogodny moment dla zlikwidowania ca艂ej ludno艣ci m臋skiej w wieku od 16 do 60 lat (….) Tej walki nie mo偶emy przegra膰 i za ka偶d膮 cen臋 trzeba os艂abi膰 polskie si艂y. Le艣ne wsie oraz wioski po艂o偶one obok le艣nych masyw贸w powinny znikn膮膰 z powierzchni ziemi […]. W 艣lad za eksterminacj膮 ludno艣ci polskiej sz艂a akcja usuwania materialnych przejaw贸w jej obecno艣ci w my艣l rozkazu OUN z 9 II 1944r: […] Likwidowa膰 艣lady polsko艣ci. a) Zniszczy膰 wszystkie 艣ciany ko艣cio艂贸w i innych polskich budynk贸w kultowych, b) Zniszczy膰 drzewa przy zabudowaniach tak, aby nie pozosta艂y nawet 艣lady, 偶e tam kiedykolwiek kto艣 偶y艂 (ale nie niszczy膰 drzew owocowych przy drogach), c) do 21 XI 1944 roku zniszczy膰 wszystkie polskie chaty, w kt贸rych poprzednio mieszkali Polacy. Zwraca si臋 uwag臋 raz jeszcze na to, 偶e je偶eli cokolwiek polskiego pozostanie, to Polacy b臋d膮 mieli pretensje do naszych ziem. W hierarchii plan贸w eksterminacyjnych na jednym z czo艂owych miejsc znajdowa艂o si臋 duchowie艅stwo rzymskokatolickie, jako ostoja 偶ycia religijno-narodowego polskiego spo艂ecze艅stwa w zr贸偶nicowanej etnicznie populacji 贸wczesnego Dystryktu Galicji. W przekonaniu nie pozbawionym zreszt膮 s艂uszno艣ci ukrai艅skich nacjonalist贸w, likwidacja polskich kap艂an贸w i zniszczenie 艣wi膮ty艅 obrz膮dku 艂aci艅skiego obliczona by艂a na z艂amanie ducha oporu Polak贸w, identyfikuj膮cych zw艂aszcza na Kresach II Rzeczypospolitej warto艣ci religijne z narodowo-patriotycznymi. Tak wi臋c ofiar膮 masowych mord贸w pad艂o w latach 1939 -1945 艂膮cznie 35 kap艂an贸w archidiecezji lwowskiej, a 16 innych do艣wiadczy艂o r贸偶norodnych szykan i cierpie艅. Szacunki liczbowe strat ludno艣ci cywilnej z r膮k ukrai艅skich nacjonalist贸w dla obszaru Distrikt Galizien nie zosta艂y dot膮d rzetelnie ustalone, ale wolno je sytuowa膰 w wysoko艣ci kilkudziesi臋ciu tysi臋cy ofiar.

Przedmiotem niniejszej publikacji jest zagadnienie eksterminacji ludno艣ci polskiej i Ko艣cio艂a katolickiego archidiecezji lwowskiej obrz膮dku 艂aci艅skiego przez ukrai艅skich nacjonalist贸w podczas II wojny 艣wiatowej. Problem faktyczne ten nie doczeka艂 si臋 w polskiej historiografii do tej pory solidnych bada艅 naukowych, bowiem pozostaje on w cieniu zag艂ady Wo艂ynia. Chocia偶 ukazywa艂y si臋 sporadycznie informacje na ten temat w literaturze historycznej, mia艂y one charakter wy艂膮cznie przyczynkarski b膮d藕 wspomnieniowy; dopiero ostatnio zacz臋艂y pojawia膰 si臋 pierwsze rezultaty zaplanowanej na szersz膮 skal臋 prac badawczych. Archidiecezja lwowska obrz膮dku 艂aci艅skiego terytorialnie mie艣ci艂a w granicach Ma艂opolski Wschodniej z艂o偶onej z trzech wojew贸dztw: lwowskiego, stanis艂awowskiego i tarnopolskiego na po艂udniowo-wschodnich rubie偶ach II Rzeczypospolitej. Wed艂ug danych statystycznych z 1939 r. do Ko艣cio艂a rzymskokatolickiego nale偶a艂o 1 079 108 wiernych, w przewa偶aj膮cej wi臋kszo艣ci narodowo艣ci polskiej. Pod wzgl臋dem administracji ko艣cielnej, archidiecezja obejmowa艂a 28 dekanat贸w i 416 parafii. Sk艂ad personalny duchowie艅stwa na dzie艅 5 XI 1939 r. zamyka艂 si臋 wielko艣ci膮 rz臋du 805 kap艂an贸w. W latach II wojny 艣wiatowej zar贸wno liczba wiernych jak i duchowie艅stwa ulega艂a zmianie ju偶 to wskutek nap艂ywu uciekinier贸w do centralnej Polski, ju偶 to wskutek eksterminacji. Na czele lokalnego Ko艣cio艂a sta艂 od 1923 r. arcybiskup metropolita dr Boles艂aw Twardowski (1864-1944), wspomagany od 1933 r. przez biskupa pomocniczego – dr Eugeniusza Baziaka (1890-1962). Podesz艂y wiekiem i schorowany metropolita zmar艂 22 XI 1944 r. we Lwowie jeszcze przed zako艅czeniem dzia艂a艅 wojennych, ale zanim to nast膮pi艂o, wystara艂 si臋 u Piusa XII o koadiutora z prawem nast臋pstwa. Nominacja ta mia艂a miejsce 1 III 1944 r. dla bp. Baziaka. Faktyczne rz膮dy w archidiecezji lwowskiej obj膮艂 on 22 XI 1944 r., czyli w dniu 艣mierci metropolity. W rz膮dach archidiecezj膮 uczestniczy艂a r贸wnie偶 Kapitu艂a Metropolitalna, licz膮ca w 1939 r. dziewi臋ciu kanonik贸w gremialnych. W dotychczasowej literaturze przedmiotu przyj臋to za pocz膮tek eskalacji mord贸w ludno艣ci polskiej na omawianym obszarze – w tym duchownych rzymskokatolickich – prze艂om lat 1943/1944. Jednak przypadki zab贸jstw Polak贸w ze strony ukrai艅skich nacjonalist贸w zdarza艂y si臋 ju偶 wcze艣niej. I tak jedn膮 z pierwszych ofiar ukrai艅skich nacjonalist贸w by艂 J贸zef Janas (1919 -1939), alumn Seminarium Duchownego we Lwowie, a r贸wnocze艣nie student III roku teologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Zamordowany zosta艂 we wrze艣niu 1939r Z biegiem czasu pojedyncze zrazu zab贸jstwa wi臋kszo艣ci przeistoczy艂y si臋 w masowe mordy, obejmuj膮c z jednakowym okrucie艅stwem zar贸wno polsk膮 ludno艣膰 cywiln膮, jak te偶 funkcjonariuszy pa艅stwowych i duchowie艅stwo rzymskokatolickie.

W 艣wietle bada艅 藕r贸d艂owych nie ulega w膮tpliwo艣ci, i偶 nasilenie krwawych porachunk贸w Ukrai艅c贸w z Polakami nabra艂o tempa po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. W tym kontek艣cie ju偶 w sierpniu tego偶 roku dosz艂o do spotkania lwowskiego metropolity 艂aci艅skiego abp. Boles艂awa Twardowskiego z metropolit膮 greckokatolickim abp. Andrzejem Szeptyckim. Arcybiskup rzymskokatolicki prosi艂 swego rozm贸wc臋 o interwencj臋 na rzecz po艂o偶enia kresu fali masowych mord贸w ukrai艅skich nacjonalist贸w pope艂nianych na ludno艣ci polskiej. Ten jednak wyrazi艂 w贸wczas swoj膮 bezradno艣膰, gdy偶 sprawcy owych eksces贸w nie okazywali pos艂usze艅stwa pasterzowi cerkwi greckokatolickiej. Poruszony w贸wczas problem powr贸ci艂 z now膮 si艂膮 w 1943 r. W贸wczas to abp Twardowski, 30 VII 1943 r. skierowa艂 pierwszy list do. metropolity Szeptyckiego w nadziei na jego pomoc w za偶egnaniu krwawych wydarze艅 na terenie archidiecezji lwowskiej Pismo to zapocz膮tkowa艂o d艂u偶sz膮 wymian臋 list贸w trwaj膮c膮 mi臋dzy obu hierarchami do 8 III 1944 r. Charakterystyczny jest ton, a nade wszystko poziom argumentacji, u偶ywany we wspomnianych pismach. Abp Szeptycki odpowiadaj膮c 18 VII 1943r. metropolicie Twardowskiemu przes艂a艂 mu dwa listy pasterskie traktuj膮ce o jego reakcji na 贸wczesne wydarzenia; prawdopodobnie by艂y to: Nie zabijaj z 21 XI 1942 r. oraz pos艂anie do duchowie艅stwa i wiernych greckokatolickiej archidiecezji lwowskiej z 10 VIII 1943 r. Domaga艂 si臋 zarazem od metropolity lwowskiej rzymskokatolickiego Lwowa b膮d藕 innych polskich biskup贸w analogicznych dokument贸w, […] kt贸re os膮dza艂y i聽艂aci艅skiej archidiecezji lwowskiej w duchu kultywowania i pog艂臋biania zasad wiary oraz moralno艣ci katolickiej. Tego typu taktyka przynios艂a nader pozytywne owoce; by艂 zatem pewien, 偶e wierni nale偶膮cy do lwowskiego Ko艣cio艂a lokalnego nie mog膮 by膰 obarczani win膮 za rzekome zbrodnie wzgl臋dem Ukrai艅c贸w, tak duchownych, a tym bardziej 艣wieckich. G艂osem pe艂nym b贸lu dodawa艂:[…] Jak偶e wi臋c w takich warunkach wygl膮da艂by m贸j apel do prze艣ladowanych, wyl臋k艂ych moich diecezjan o zaprzestanie mord贸w na wiernych obrz膮dku greckokatolickiego, gdy jednocze艣nie nie kto inny, ale w艂a艣nie oni sami niepewni dnia ani godziny s膮 t臋pieni i mordowani. Wasza Ekscelencja razem ze mn膮 widzi r贸wnie dobrze z艂o i groz臋 obecnej chwili i nie w膮tpi臋, 偶e widzi tak偶e r贸偶nic臋 w po艂o偶eniu bratnich narod贸w zamieszkuj膮cych t臋 ziemi臋 […]. Nie omieszka艂 zapewni膰 Szeptyckiego o podj臋ciu wszelkich dost臋pnych 艣rodk贸w w religijnym oddzia艂ywaniu na wiernych, aby ci mimo wydarze艅 wojennych nadal kierowali si臋 ewangelicznym przykazaniem mi艂o艣ci Boga i bli藕niego. Tym razem abp Szeptycki nie kry艂 irytacji. W li艣cie z 15 XI 1943 r. zawar艂 swego rodzaju summarium dotychczasowych w膮tk贸w poruszanych w korespondencji z abp. Twardowskim. Przede wszystkim zaprzeczy艂 jakoby w rozmowie z metropolit膮 艂aci艅skim Lwowa w 1941 r. ten apelowa艂 do艅 o zaanga偶owanie na rzecz zahamowania mord贸w ukrai艅skich na Polakach. Odnosz膮c si臋 z kolei do masowej eksterminacji Polak贸w na Wo艂yniu, jakkolwiek nad ni膮 ubolewa艂, to zaraz dodawa艂, i偶 poprzedzi艂y j膮 […] bardzo liczne zab贸jstwa ukrai艅c贸w [sicl] tylko dlatego, 偶e byli ukrai艅cami [sicl] na Wo艂yniu, Lubelszczy藕nie, Che艂mszczy藕nie i w okolicach Le偶ajska. Ta zdumiewaj膮ca wypowied藕 poprzedza艂a kolejny wyw贸d o charakterze polemicznym w stosunku do poruszonych dot膮d kwestii przez abp. Twardowskiego. Mianowicie abp Szeptycki zakwestionowa艂 skojarzenie, jakoby mimo wydania
listu pasterskiego Nie zabijaj, jego przes艂anie nie dotar艂o jak wykaza艂y do wszystkich adresat贸w, bowiem nie identyfikuj膮 si臋 oni z systemem warto艣ci wyznawanych przez unickiego metropolit臋. Z tego, jego zdaniem wyp艂ywa艂 wniosek, jakoby uznawa艂 on za sprawc贸w masowych mord贸w polskiego spo艂ecze艅stwa w艂a艣nie Ukrai艅c贸w, grzesz膮cych niepos艂usze艅stwem wzgl臋dem swego pasterza. Z nieskrywan膮 pe艂n膮 irytacji pasj膮, ale r贸wnie偶 przestrzega艂y przed nienawi艣ci膮 wzgl臋dem ukrai艅skiej ludno艣ci. 呕膮da艂 r贸wnie偶 zamieszczenia wspomnianych wy偶ej swoich wypowiedzi w polskim t艂umaczeniu na 艂amach „Gazety Lwowskiej”. Zanim abp. Twardowski zd膮偶y艂 zareagowa膰 otrzyma艂 kolejny list podpisany przez abp. Szeptyckiego z 13 IX 1943 r. Tym razem w艂adyka niejako odbijaj膮c pi艂k臋 przyst膮pi艂 do kontrataku, oskar偶aj膮c Polak贸w o zamiary pope艂nienia szeregu morderstw politycznych na gruncie lwowskim z polecenia podziemnych organizacji warszawskich. Co wi臋cej przytacza艂 przyk艂ady z che艂mszczyzny i Podlasia m贸wi膮cych o rzekomych kilkuset ofiarach po stronie ukrai艅skiej, jakie pad艂y z r膮k polskich. Na koniec stawia艂 retoryczne a zarazem ironiczne pytanie o tryb post臋powania Ukrai艅c贸w zagro偶onych eksterminacj膮 oraz apelowa艂 o […] publiczne ostrze偶enie i os膮dzenie polityki nienawi艣ci, z kt贸rej wyp艂ywaj膮 tak liczne i g艂o艣ne zbrodnie […]. Na tego typu swoist膮 impertynencj臋, metropolita Twardowski zareagowa艂 w swym d艂ugim wywodzie dnia 15 X 1943r. Nie omieszka艂 na wst臋pie przypomnie膰 interlokutorowi pierwszej swojej interwencji z sierpnia 1941r. i 贸wczesnej jego zdawkowej reakcji, a potem kolejnego pisma z 30 VII 1943 r. Dodawa艂, i偶 aktualnie mordy dokonywane na kap艂anach i katolikach 艣wieckich, jakich widowni膮 sta艂a si臋 archidiecezja lwowska obrz膮dku 艂aci艅skiego, […] przekroczy艂y ju偶 granice jednostkowej zemsty czy te偶 osobistych prywatnych lub politycznych porachunk贸w [….], a ich skala by艂a przera偶aj膮ca. Autor listu przytoczy艂 nazwiska kilkudziesi臋ciu kap艂an贸w zamordowanych przez ukrai艅skich nacjonalist贸w oraz tyle偶 samo po艣piesznych ewakuacji z parafii zagro偶onych zbrojnymi napadami. Zdementowa艂 jednocze艣nie jako k艂amliwe wyja艣nienia ze strony ukrai艅skiej, jakoby sprawcami by艂y 鈥瀘bce bandy”, gdy偶 jak wykaza艂y nawet dochodzenia nieprzyja藕nie nastawionych wzgl臋dem Polak贸w w艂adz niemieckich, win膮 za masowe mordy nale偶y obarczy膰 miejscow膮 ludno艣膰 ukrai艅sk膮. Jednocze艣nie abp Twardowski przypomnia艂 metropolicie Szeptyckiemu naczelne zasady jakimi si臋 kierowa艂 przez dwadzie艣cia lat swojego pontyfikatu, a mianowicie oddzia艂ywanie na kap艂an贸w i wiernych sarkazmem pisa艂: Nie przecz臋, 偶e mi臋dzy grekokatolikami s膮 i tacy, kt贸rzy nie s艂uchaj膮 g艂osu swego biskupa. Ale czy Ekscelencja s膮dzi, 偶e wszyscy 艂acinnicy s膮 tak dobrzy, ze ju偶 nie potrzebuj膮 publicznego ostrze偶enia ze strony ich arcypasterza? Czy tak niewinnymi i idealnie dobrymi mieliby by膰 i cz艂onkowie partii rewolucyjnej Drobnera i Wasilewskiej, albo ci katolicy 艂aci艅skiego obrz膮dku, kt贸rzy tak licznie zapisywali si臋 jako Volksdeutsche? Musz臋 bardzo stanowczo zastrzec si臋 przed przypuszczeniem, kt贸rym tchnie ca艂y list waszej Ekscelencji, 偶e zab贸jstwa polak贸w [sic!] to dzie艂o ukrai艅c贸w [sic!]. To przypuszczenie r贸wnie nieprawdziwe i nies艂uszne jak by艂oby przypuszczenie, 偶e wszystkie zab贸jstwa ukrai艅c贸w [sic!] s膮 dzie艂em polak贸w [sic!]. W kompletnym chaosie obecnej chwili wszystkie najgorsze elementa wysuwaj膮 si臋 na wierzch i hulaj膮. W statystyce zab贸jstw s膮dz臋, 偶e bardzo powa偶ne miejsce zajmuj膮 zab贸jstwa rabunkowe, a ksi臋偶a 艂aci艅scy maj膮 w og贸le reputacj臋 ludzi zamo偶nych, Napad na plebani臋 dla bandyt贸w wydaje si臋 korzystniejszym i l偶ejszym ni偶 na inne domy. Bezkarnie dzia艂aj膮 w kraju partyzani [sic!] bolszewiccy, bandy 偶ydowskie, agitatorzy rewolucyjnych polskich organizacji z Warszawy, kt贸rzy si臋 w swoich organach chwal膮 nawet zab贸jstwem polak贸w [sic!]. Prawdopodobnie w wielu wypadkach dzia艂aj膮 porachunki osobiste, mo偶e najcz臋艣ciej w sferze le艣niczych. Od d艂ugiego szeregu lat jest nienacjonalna, ale socjalna nienawi艣膰 mi臋dzy tymi, kt贸rzy za kradzie偶 karz膮, a drzewa nawet sprzedawa膰 nie chc膮. S膮 w kraju bandy r贸偶nych dezerter贸w i wsz臋dzie mn贸stwo zwyrodnia艂ych jednostek sadyst贸w, kt贸rym potrzeba ludzkiej krwi. Ca艂y, ponury kalejdoskop zab贸jstw. W zako艅czeniu listu abp Szeptycki podwa偶a艂 przekonanie met. Twardowskiego o braku winnych w艣r贸d 艂acinnik贸w za rzekome mordy na Ukrai艅cach, ponownie przywo艂uj膮c […] d艂ugie szeregi zabitych ukrai艅c贸w [sic!], obci膮偶aj膮c tak偶e, odpowiedzialno艣ci膮 Volksdeutsch贸w i podziemne polskie organizacje za dzia艂ania antyukrai艅skie. Zaapelowa艂 wreszcie do adresata listu o wysi艂ek na rzecz napominania katolik贸w obrz膮dku 艂aci艅skiego ozaprzestanie przelewu krwi. Nieprzejednana, pe艂na uprzedze艅, sarkazmu a nawet oportunizmu postawa Szeptyckiego, musia艂a zniech臋ci膰 met. Twardowskiego do kontynuacji wymiany list贸w. W tej sytuacji zdoby艂 si臋 on na jedno jeszcze pismo, datowane 8 III 1944r. Po zamieszczeniu w nim katalogu ofiar spo艣r贸d duchowie艅stwa i wiernych oraz rejestru opuszczonych parafii a nawet ca艂ych dekanat贸w pozbawionych pieczy duszpasterskiej, autor ograniczy艂 si臋 jedynie do pro艣by o nakazanie greckokatolickim ksi臋偶om spo偶ycia Naj艣wi臋tszego Sakramentu zdewastowanych na skutek napad贸w ko艣cio艂ach rzymskokatolickich.