Akta 艣lubu

Formularz aktu za艣lubin od czasu Ksi臋stwa Warszawskiego byt bardzo obszerny. Oto przyk艂ad metryki z 1862 r. (z zachowaniem 贸wczesnej stylistyki i interpunkcji):

Dzia艂o si臋 w Kozieg艂贸wkach dnia 3 czerwca 1862 r. o godz. 12 w po艂udnie. Wiadomym czynimy, ze w przytomno艣ci 艣wiadk贸w 艁ukasza Flaka z Reniszowa lat 40 i Wawrzy艅ca Wcis艂o z Cynkowa lat 80 maj膮cych – czynszownik贸w, na dniu dzisiejszym zawarte zosta艂o religijne ma艂偶e艅stwo miedzy Janem Sapot膮 m艂odzie艅cem urodzonym i zamieszka艂ym w Rzeniszowie, synem 艁ukasza i Franciszki z Typr贸w ma艂偶onk贸w Sopot贸w w Rz. zamieszka艂ych, lat 20 maj膮cym, z Mariann膮 Szcz臋sn膮 pann膮 urodzon膮 i zamieszka艂膮 tu w Markowicach, c贸rk膮 Jana i Franciszki z Zimniak贸w, ma艂偶onk贸w Szcz臋snych w Markowicach, lat 16 i miesi臋cy 4 licz膮c膮. Ma艂偶e艅stwo to poprzedzi艂o trzy zapowiedzi w dniach niedzielnych: 11, 17 i 25 maja roku bie偶膮cego w ko艣ciele parafialnym tutejszym og艂oszone, zezwolenie aktowi ma艂偶e艅stwa obecnych rodzic贸w za艣lubionej ustnie o艣wiadczone by艂o. Ma艂偶onkowie nowi o艣wiadczaj膮, ii umowy przed艣lubnej nie zawierali. Obrz臋d religijny dope艂niony zosta艂 przez ks. J贸zefa Stupi艅skiego wikariusza miejscowego. Akt ten po przeczytaniu, przez nas podpisany, bo nowo za艣lubieni i 艣wiadkowie pisa膰 nie umiej膮. Ks. Wojciech Kawkowski proboszcz parafii Kozieg艂贸wki utrzymuj膮cy akta religijno-cywilne.

Warto podkre艣li膰, 偶e wtedy 艣wiadkami 艣lubu mogli by膰 tylko m臋偶czy藕ni i to dojrzali, zwykle nawet w wieku podesz艂ym (np. osiemdziesi臋cioletni). „Starsi” za艣, dru偶bowie byli tylko asyst膮 przy 艣lubie – inaczej ni偶 wsp贸艂cze艣nie.

W tre艣ci aktu ma艂偶e艅stwa, poza podstawowymi danymi personalnymi m艂odo偶e艅c贸w, umieszczano informacj臋 na temat parafii, kt贸re wystawi艂y stronom odpisy akt贸w urodzenia. Gdy kobieta zawieraj膮ca zwi膮zek by艂a niepe艂noletnia (nie uko艅czy艂a 21. roku 偶ycia), zgod臋 na zawarcie ma艂偶e艅stwa musia艂 wyrazi膰 jej ojciec. Jego o艣wiadczenie by艂o umieszczane na spodzie formularza aktu. W ksi臋gach ma艂偶e艅stw zachowa艂y si臋 tak偶e nieliczne protoko艂y bada艅 przed艣lubnych, kt贸re sporz膮dzali proboszczowie, gdy strony podj臋艂y decyzj臋 o zawarciu zwi膮zku. By艂y dokumentami potwierdzaj膮cymi stan braku formalnych przeszk贸d do zawarcia ma艂偶e艅stwa. Zawarcie zwi膮zku poprzedzone by艂o trzykrotnym publicznym og艂oszeniem zamiaru zawarcia ma艂偶e艅stwa, czyli zapowiedziami.

Dzi臋ki temu, 偶e w ksi臋gach za艣lubin podawano miejsce zamieszkania nowo偶e艅c贸w, mo偶na dowiedzie膰 si臋, 偶e np. w II po艂. XIX w. 50 proc. dziewcz膮t w niekt贸rych wsiach wychodzi艂o za m膮偶 za m艂odzie艅c贸w z innych, zwykle s膮siednich, miejscowo艣ci. Sprawia艂o to, 偶e co kilkadziesi膮t lat ogromna wi臋kszo艣膰 nazwisk w danej miejscowo艣ci zmienia艂a si臋. Taka praktyka min. mia艂a tak偶e wp艂yw na zdrowotno艣膰 potomstwa. We wsiach bowiem, w kt贸rych wiekowym zwyczajem by艂o „w偶enianie si臋” we w艂asnej miejscowo艣ci, mo偶na niekiedy odnotowa膰 niekorzystne zjawiska zmian zwyrodnieniowych populacji – na bazie genetycznej, na skutek zbyt bliskiego lub wielokrotnego pokrewie艅stwa albo tez upo艣ledze艅 utrwalonych i przekazywanych genetycznie w rodzinach od pokole艅.

Opieraj膮c si臋 na aktach za艣lubionych z XIX w mo偶na przeprowadzi膰 tak偶e badania dotycz膮ce zwyczaj贸w dotycz膮cych wieku i stanu nowoza艣lubionych. Ciekaw膮 jest rzecz膮, i偶 wdowcy zwykle 偶enili si臋 z m艂odymi pannami, nie za艣 z wdowami Prawdopodobnie przyczyn膮 by艂y dzieci, kt贸rych gromadk臋 posiada艂a ka偶da z owdowia艂ych stron Po艂膮czenie ich w jednej rodzinie by艂oby zbyt uci膮偶liwe, zw艂aszcza dla matki. Zachodzi艂a obawa, ze w艂asne potomstwo by艂oby faworyzowane, a odsuwane na dalszy plan dzieci wsp贸艂ma艂偶onka oraz prowadzi艂oby to nieuchronnie do dalszego rozdrobnienia gospodarstwa.

Jakkolwiek ksi臋gi metrykalne w wiekach XVI-XVIII pisane byty po 艂acinie, jednak偶e nazwy miejscowo艣ci, nazwiska a czasem i imiona notowane by艂y w j臋zyku polskim.

Fakt zawarcia ma艂偶e艅stwa jest odnotowywany nie tylko w ksi臋dze 艣lub贸w miejsca jego zawarcia, ale tak偶e na marginesie aktu chrztu 艣w. w ksi臋dze ochrzczonych. Duszpasterz, kt贸ry asystowa艂 przy zawarciu ma艂偶e艅stwa ma obowi膮zek dokonania adnotacji lub zawiadomienia o fakcie jego zawarcia tego duszpasterza, w kt贸rego parafii nupturienci przyj臋li chrzest 艣w. Duszpasterz miejsca przyj臋cia chrztu 艣w. ma 艣cis艂y obowi膮zek odnotowa膰 fakt zawarcia ma艂偶e艅stwa na marginesie aktu chrztu w ksi臋dze ochrzczonych i przes艂a膰 wiadomo艣膰 o dokonaniu tej adnotacji do duszpasterza, kt贸ry asystowa艂 przy zawieraniu ma艂偶e艅stwa. Zawiadomienie o dokonaniu adnotacji nale偶y do艂膮czy膰 do dokument贸w zawartego ma艂偶e艅stwa.